Skip to main content

Full text of "Disputationum adversus gentes, libri 7. Recognovit notis priorum interpretum selectis aliorumque et suis illustravit Io. Conradus Orellius"

See other formats 


\ 


-I 


-o 

^ 


,1 


l^iTY 


^o- 


>^^' 


>^ 


ARNOBII     AFRI 
DISPUTATIONUM 

ADVERSUS    GENTES 

L   I  B  R  I      VIL 


RECOONOVtT 
I. 

NOTIS  PRIOROI  IXTERPRETUM  SELECTIS  ALIORUMQUE 
ET  SUIS   ILLUSTRAVIT 

10.  CONRADUS   ORELLIUS 

PASTOR  AD  AE1)EM  SPIRITUS   SANCTI    ET    CA3S0JSICUS   C0LT.SOII 
CAROIIISI    TURICEHSIS. 


P  A  R  S       L 


LIPSIAE,    181  6. 

S  U  M  T  I B  U  8    F  R  ID.   C  H  R  I  S  T.   G  U  I  L.  V  O  G  E  L  II. 


B 


\lo 


flt 
pars,  I 


• 


PRAEFATIO. 


vJperis  Aniobiani,  cujus  novam  lianc,  hene- 
vole  lector,  editionem  tibi  ofFero,  liocce  elo- 
gium  legitur  in  editione  illius  liactenus  plenif- 
lima,  Lugduno-Batava:  lieconditae  hoc  Japien- 
tiae  promptuarium ,  quo  fatua  gentilium  religio 
exploditur^  vera  confirmatur,  ojwii  laude  majus 
eft.  Quis  enim^  eloquentiae  nervos,  rationum 
pondera^  exquifitas  fententias  cum  pervolvit^ 
non  abripitur  in  amorem  et  defiderium  tanti  au- 
ctoris?  TJbique  triumphat  florentiffima  ejus  di- 
ctio,  atque  ipfi  adeo  gentiles  fuo  jugulantur  gla- 
dio.  Calartiiis  ille  fimul  omnes  tacentes  genti' 
lium  Deos  perfodit,  confecit.  Ipfi  Dii^  fi  ta-^ 
les  Dii  effent.,  erubefcerent  ^  ubi  audirent  hic  fua 

a  2 


IV  P II  A  E  F  A  T  I  O. 

crimina^  atqiie  injidjas  dt^  Jc  conjctas  Jahulas. 
JLihro  cjuidem  fecundo  auctor  nojter  Gnojticoriini 

Jequitur  opinionem  de  immortalitate  animarum^ 
et  aliis  in  locis  de  veritate  Chrijtiana  nonnihil  re- 
cedit.  Sed  hoc  condonanduni  ei,  cjui  ex  Ethni" 
cismi  tenebris  recens  ad  veritatem  Chrijtianam 
pervenerat.      Idem  huic  auctori  evejiit^  quod  iis 

Jolet^  qui  e  carcere  tenebricojo  in  lucem  perducti 
mfmn  adhuc  dubium  habent.  In  ceteris  Jubtilis, 
dijertus.,  ingenio  et  Jacundia  pollens  ^  Ethnicismi 
debellator  JortiJJlmus, 

Quam  laudem  fi  nimiam  fortaflis  egrellam- 
que  veritatis  limites  atque  ab  editore  auctoris 
fui  amore  velut  infaniente  profectam  putaveris, 
ipfe  quaefo  tQ/ov  ?{cu  /SXlTct :  perlege  totum 
opus  doctiirimum  aeque  ac  eloquentiflimum ;  et 
admiraberis  Varronem  iftum  Ecclefiae  Latinae, 
quo  veriflimo  nomine  Arnobius  ornatur  a  viris 
eruditis,  vel  lege  tantum  partes  ejus  lucidiores, 
V.  c.  quae  Libro  L  de  Jefu  Chrifto,  ejus  ingenio, 
moribus,  operibusque  miraculofis  dilferit,  et 
intelliges  inter  antiquos  nem.inem  prorfus,  in- 
ter  recentiores  pauciflimos  veriora  et  meliora  de 
divino  Sotere  locutos,  adeo  ut  non  veteris  Ec- 
clefiae  fcriptorem  inter  veritatem  fuperltitio- 
nemque  nutantem  adhuc  et  vacillantem,  fed  ex 
hodiernis  Theologis  fapientiflimum  aliquem  le- 


Peaefatio.    '  V 

gi/Te  tibi  videare.     Vel  perlultra  quae  Libro  11. 
de  liumaniaiiimiimbecillitate,  vel  quaeLibro  IIL 
de  Martis  ac  Veneris,  li.  e.  bellorum  ac  volupta- 
tis,  malis  eiratur  eloquentiflime,   vel  quae  in  eo- 
dem  et  fequentibus  libris  in  irrifionem  Deorum 
Dearumque   gentilium    Luciani    ingenio    digna 
profert,  vel  quae  de  inani  templorum  aut  ido- 
lorurn  magnificentia  deque  facrificiorum  appa- 
ratu  vanitatis  pleno  differit  egregie :   et  fateberis, 
etiam  ingenii  et  eloquentiae,  unum  fortaflis  Ori- 
genem  in  libris  fuis  contra  Ccliam  fi  exceperis, 
nullum  fere  fcriptorem  EccleCiafticum  ipfi  pal- 
mam  praeripere,   difcipulumque  illius  Lactan- 
tium,  Patrum,  ut  appellant,  Ciceronem,  quan- 
tum  praeceptorera  fuum  antecellat  latini  fermo- 
iiis  puri  terfique  elegantia,    tantum  ab   eodem 
fuperari  ingenio,  eruditione  veraque,   nec  ali- 
unde  afcita,  fed  ex  ipfo  pectore  fluente  facun- 
dia.      Et,  quae  non  minima  ejus  laus  eft,    fa- 
piens  eft  fcriptor  et  fobrius:   nullae  liic  fubtiles 
argutiae,  nuUi  otiofi  ingenii  lufus,  nuUa  luxu- 
riantis  imaginationis  fomnia,  nullae  metapliorae 
et  allegoriae  infulfae  et  e  longinqup  petitae,  in 
quibus  miriiice  fibi  placent  alii  Ecclefiae  Patres 
vel   celebratiflimi ,     ut  Tertullianus,    Hierony- 
mus,  Ambrofius,  et  in  Exegeticis  Origenes,  ne- 
que  purum  ab  illis  immunemque  plane  fe  ferva- 
vit  ipfe  aureo  ore  fluens  divinus  Joannes.    Quod. 


T£  PRAEFA.TIO. 

autem  iii  fecundo  libro  quaedam  habet  veritati 
conuaria,  eque  Gnofticorum,  cui  addictus  erat, 
doctrina  petita,  v.  c.  de  animalibus  brutis  aliun- 
de  quam  a  fummo  rerum  opifice  originem  tra- 
hentibus,  deque  ipfa  hominis  anima  ob  imbe- 
cillitatem  fuam  pravitatemque  aDeo  optimo  ma- 
ximo  non  creata,  led  fanctificata  tantum  et  im- 
mortalitatis  dono  ornata,  id,  fpero,  facile  con- 
donabis  homini  ex  Ethnicismi  tenebris  recens 
ad  Chriftianam  lucem  emerfo, memor  quippe,  in 
doctrina  de  optimo  mundo  plerosque  vel  maxif 
mi  nominis  philofophos  ante  Leibnizium  cae? 
cutiilfe. 

Hujus  itaque  praeftantifiimi  fcriptoris  ante 
hos  octo  annos  (quo  tempore  primum  ad  illum 
legendum  accefteram)  incredibilem  quendam 
amorem  cum  concepillem,  fubiit  cogitatio  in 
illo  vires  meas  qualescunque  tentare  novamque 
ejus  editionem  parare,  quae  cum  eorum  quae 
priores  interpretes  in  emendando  illo  explican- 
doque  praeftitiffent  deli^ctum ,  tum  eorum  quae 
ifti  intacta  reliquiffent  illuftrationem  continens 
yiam  ad  intelligendum  fcriptorem  diiHcilem  fane 
et  reconditae  eruditionis  expeditiorem  redderet 
facrarum  aeque  ac  humanarum  literarum  culto- 
ribus,  praefertim  cum,  una  excepta  Oberthu- 
yiana  (qiiae  tameii  deftituta  eft  omnibus  inter- 


Praefatio.  yu 

pretationis  fubfidiis  in  lioc  fcriptore  vel  maxime 
necenariis),  ceteras  ejus  editiones  plerasque  raras 
admoclum  et  magno  pretio  conltantes  cognovif- 
fem :  neque  etiam  (ut  dicam  quod  res  liabet)  uUa 
earum  jultis  legentium  defideriis  fatisfacere  milii 
vifa  eit :  alias  enim  (ut  Lugduno-Batavam)  com- 
mentariorum  multa  quidem  bene  docteque  ex- 
plicantium,  at  non  pauciora,  quae  vel  maxime 
indigere  viderentur  illuftratione,  intacta  pror- 
fus  relinquentium,  alia  contra  leviuicula  et  vel 
tironibus  nota,  vel  adeo  d:rQoodwrv6c4  et  ad  alia 
potius  omnia  quam  ad  Arnobium  pertinentia  at- 
tingentium  mole  nimia;  alias,  ut  Priorianam, 
eorundem  defectu  laborantes  inveni:  neque, 
unum  Heraldum  fi  excipias,  omnium  qui  in 
emendando  illo  explicandoque  operam  pofue- 
runt,  ullus  omnino  onini  ex  parle  defunctus  vi- 
detur  officio  interpretis :  Gelenius  enim ,  qui 
poft  editionem  principem  Romanam  foediflimis 
erroribus  commaculatam  primus  textum  Ar- 
nobii  recenfuit,  nimia  abufus  ingenii  fiducia 
auctorem  fuum  plerisque  in  locis  corrupit  po- 
tius  quam  emendavit,  et  Arnobium  nobis  dedit 
fui  diflimillimum.  Plura  praeftitit  Theodorus 
Canterus,  vir  exacti  judicii  et  diligentiae  accura- 
tae,  qui  loca  haud  pauca  cum  acute  correxit, 
tum  docte  illuftravit,  fed  longe  plura  eaque  di£- 
ficiliima  praeteriit :  optandumque  fuilfet,  ut  pro- 


Tiii  Praefatio. 

iiilflis  fuls  de  altera  lorupletiore  editione  Arno- 
bii  adorn  uda  fietinet  vir  doctiflimus:  Fulvius 
etiam    Urfinus    nonnuUa     emendavit     egregie. 
IMeurfius  in  Critico  fuo  proprio  Marte  et  juve- 
liili  audacia  eniendavit  Arnobium  et,  ut  ipfe  fa- 
tetur,  haud  raro  extra  propofitos  excurrit  limi- 
tes :   attamen  locis  ,aliquot  medelam  attulit  verif- 
fima  que  lectiones  nonnuUas  neglectas  a  primo 
editore,  Faufto  Sabaeo,  e  Codice  Manufcripto  re- 
vocavit  et,  quod  praecipuum  ejus  meritum  eft, 
antiqnioreni  latinitatem,  quam,  ut  Apulejus  alii- 
que  fcriptores  Afri,  etiam  afFectavit  Arnobius,  e 
Plauto,  Lucretio,  aliis  docte  illuftravit.      Gode- 
fcalcus   Stewecliius  haud    pauca  quidem  habet 
docta  bonaque,  at  vero  arcliaismo  ultra  modum 
velificatur  nimioque  antiquorum  more  loquen- 
di  pruritu  abreptus,  quoties  vocem  aliquam  vel 
locutionem  prifcam  et  obfoletam  inque  Latinae 
linguae  infantia  ortam  in  Fragmentis  Ennianis 
aut  Pacuvianis  vel  in  Infcriplionibus  vel  Glofla- 
riis  antiquis  reperille  fibi  videbatur,  illam,  velit 
nolit,  intrudere  conatur  Arnobio  fuo.     Elmen- 
horftius   quanquam   in   animadverfionibus  fuis 
brevitati  fe  ftuduifle  fateatur,  conftat  tamen,  in 
commentariis  illius  muita  inveniri  fupervacanea 
prorfus  atque  inutilia,   quibus  faepe  res  clarif- 
fnnae  atque  notiflimae  absque  ulla  neceffitate  ex- 
pouuntur  confirmanturque ,   plura  etiam  extra 


PRAEFATIO.  IX 

oleam  et  auctoris  propofitam.     INTaxime  autem 
vir  ilte  fibi  placuifle  videtur  in  explicandis  re- 
bus  obfcoenis  atque  turpibus,  quibus,  fi  quae 
ejus  generis  Arnobius  tangit,   v.  c.  in  Libro  II. 
Cap.  XLII.  f  uper  verbis  ad  oris  ftiipriim  paratae^ 
plures  faepe  paginas  complet.      Omnium  autem 
interpretum  Arnobii  facile  princeps  verusque  il- 
Uus  fofpitator  dicendus  eft  Defiderius  Heraldus, 
qui  vir  doctiflimus  multa  acute  correxit,  plura 
docte    explicuit,     diflicillimorumque    locorum 
plerorumque    verum    fenfum    primus    aperuit. 
Nec  etiam  contemnendus  eft  Nicolaus  le  Nour- 
ry,  vir  eruditionis  eximiae  et  antiquitatum  peri- 
tiflimus,  qui  plurima  ad  res  mytliologicas  et  an- 
tiquarias  fpectantia   doctiflime  expofuit,    locis- 
que  liaud  paucis,    quae  priores  interpretes  in- 
tacta  reliquerant,  primus  lucem  attulit.     Maxi- 
mopere  autem  dolendum  eft,  Salmafii  commen- 
tarium,    quo   vir  eruditionis   immenfae    Arno- 
bium  illuftrare  voluerat,  vix  inclioatum,  nedum 
abfolutum  f uifTe ,  nihilque  nobis  a  tanto  viro  in 
liunc  fcriptorem   fupereffe,    nifi   emendationes 
quasdam  quantivis  pretii,  quas  Tliyfius  recepit 
in  editionem  fuam  pleniflimam  Lugduni  Batavo- 
rum  anno  1651  excufam, 

Horum  itaque  interpretum  e  commentariis 
omnia  quae  bonae  frugis  ad  Arnobium  ipfis  in- 


X  PRAEFATIO. 

efle  viderentur,  fedulo  excerpfi.    Ac  primo  qui» 

dem   confilium  erat   annotationes  Heraldi,    ut 

quae  doctiflimae  eflent  et   multa  aliorum  fcri- 

ptorum  loca  egregie  cum  emendarent,  tum  illu- 

Itrarent,  omnes  integras  dare.      At  mutavi  con- 

filium  veritus,  ne  liac  ratione  libri  moles  ac  prci- 

tiura  nimis  augeretur,   praefertim  cum  intelle- 

xiflem,  omnia  fere  aut  pleraque,  quae  in  illius 

^nimadverfionibus   alios  fcriplores,    Lucianum 

inaxime,   Artemidorum  et  T.  Livium  attingunt, 

ab  iltorum  auctorum  editoribus ,  Heitzio,  Dra- 

kenborchio,  ReiiEo,  jam  fuifl^e  in  ufum  adliibita; 

quamobrem  illas  partim  integras  dedi,  partim  in 

brevius  contraxi,  alias  licet  paucas  plane  omifi, 

ubi  alii  interpretes  meliora  dedifl^ent.     At  verp 

his  omnibus,  quae  ex  prioribus  Arnobii  inter- 

pretibus  delibare  licuerat,  vix  dimidia  pars  la- 

boris   abfoluta  erat:    elenim  reftabant   plurima 

vel  emendanda  vel  illuftranda,  quae  illi  altifli- 

nio   praetermiferunt   filentio.     Aliunde   itaque 

lux  quaerenda  Arnobio.     Legendi   et  alii  per- 

^iulti,  qui  obiter  et  alia  agentes  illi  lucem  ali- 

quam  attulerunt.     Excutiendi  Salmafianae  eru- 

ditionis  thefauri  in  Solinum,  Tertuliianum  de 

pallio  et  Scriptores  Hifl:oriae  Augultae,   ubi  plu- 

res  in  Arnobio  nodi  folvuntur  egregie;   perlu- 

ftrandae  editiones  veterum  fcriptoruni  Heinfia- 

jiae,   Burmamiianae ,  Gronovianae,  JDavifianae, 


Praefatio,  %i 

Oudenclorpianae,  aliique  libri  pliilologici,  v,  c, 
Epiftolarum   Collectio   Burmanniana,    Jufti  Li-p 
pfii  Opera,  Barthii  et  Heinfii  Adverfaria,  Grono- 
yii  Obfervationes  in  fcriptores  cum  facros  turn. 
profanos  etc.  etc.   in  quibus  liaud  pauca  eaque 
minime  contemnenda  in  Arnobium.      Verum  et 
fic  fupererant  loca  permulta  vel  obfcura  yel  uU 
cerofa,  quibus  proprio  Marte  vel  lux  afFunden^ 
da  vel  medela  adliibenda,    Excurrendum  in  om- 
nem  fere  qua  patet  eruditionis  campum,  artes-? 
que  et  difciplinae  multifariae,  quas  attingit  in 
opere  fuo  doctiflimus  fcriptor,  Philofophia  cum 
antiqua    omnium  fere  fcholarum   fectarumque, 
tum  Gnoftica  primorum  Chriftianorum,  Mathe-? 
fis,    Arithmetica,   Aftronomia,    Hiltoria  porro, 
Geographia,   Mythologia,   Archaeologia,   Juris-i- 
prudentia,   Medicina,  Phylica,    Hiltoria  Natu- 
ralis,    Res  Ruftica  et  Herbaria,    ars  theatralis, 
immo  nonnunquam  ipfa  ars  culinaria,    omnes 
erant  in  auxiliura  vocandae;  percurrendi  aucto- 
res  latinitatis  tum  prifcae  illius  et  obfoletae,  quo- 
rum,  ut  et  Apulejus,  imitator  eft  Arnobius,  tuin 
recentioris  et  ecclefiafticae ,  cujus  fubinde  vitia 
traxit;  ut  brevi  dicam,  fexcenti  omnis  generig 
libri  evolvendi,  donec  prodiret  editio,  quam  ali«s 
quo  faltem  modo  probatum  iri  a  viris  doctis  fpe* 
rare  poftem. 

Tandem  poft  iiitegrum  biennium,  aeftate  fcil, 


XII  Praefatio. 

aniii  i8o8>^l^folutnin  opus,  liaud  paucis  lucubra- 
tum  nortibus,  ilatiin  cuin  adveiiis  tempeltatum 
procellis  conilictari  coepit  et  per  repteiu  ampli- 
us  annos  infefto   adeo  fidere  ufum  elt.      Apo- 
graplium  enim  per  onuies  lere  Germaniae  pro- 
vincias  iter  faciens  portumque  fibi  quaerens  11- 
brariam  aliquam,  in  qua  typis  expreifum  exiret 
in   lucem,     iterum    iterumque    in    littus   quafi 
rejectum,  infecta  re,  ad  patrios  editoris  fui  lares 
rediit.      Nam  turbae  beilicae  per  tot  annos  iii 
Germania  granrnites  infeitaque  rei  librariae  tem- 
pora  impediebant,  quo  minus  redemtorem  iiive- 
niret,    qui  ejus  imprimendi  curam  fufciperet. 
Quid  quod  et  opinio  falfilTima  omnino  haud  pa- 
rum  nocuifre  videtur  Arnobio  meo,  eife  fcilicet 
hunc    fcriptorem    minime    auctoribus    clailicis, 
fed  potius  Patribus  Ecclefiafticis  accenfendnm, 
cumque  iflorum  ftudium  jam  prideni  deferbue- 
rit  in  Germania,  pauciilimos  ideo  inventurum 
lectores.      Quae  temporis  mora,  quantumvis  tae- 
diofa  editori  vifa  fuerit,  liaud  parum  tamen  ipfi 
Arnobio   fuit  proficua,    quippe    quae,    quoties 
ad  me   rediret  Apograpiiuin,  plus  fexies   milii 
occafionem  dederat  auctorem  meum  retractandi, 
pluriraa  vel  conjectata  male  vel  praeter  rem  ad- 
notata  emendandi,  multisque,  quae  interim  nan- 
cifci  licuit,  interpretationis  lubfidiis  illum  au- 
gendi,  inprimis  Nourrii  annotationibus  doctiifi- 


Praefatio.  xiti 

mis,  cujus  Apparatum  cum  in  omnibus  fere 
Helvetiae  Bibliotliecis  fruftra  quaefiviHem ,  tan- 
dem  commodatum  accepi  benevolentia  duumvi- 
rorum  liumaniirimorum,  Januarii  Frey,  Abbatis 
Coenobii  Rlienovenfis  in  pago  Turicenfi,  Viri 
fumme  Venerandi,  et  Blalii  Hautingeri,  ejusdem 
Coenobii  Bibliotliecarii  plurimum  reverendi. 
Tandem  cum  jam  omnem  fpem  Arnobium  meum 
typis  expreflum  videndi  prorfus  abjeciifem, 
fructuque,  quem  ipfe  ex  ejus  pertractatione  per- 
ceperam ,  eximio ,  fcientiaque  mea  qualicunque 
antiquarum  literarum  per  eum  haud  parum  adau- 
cta  atque  laborum  praeltantillimo  fcriptori  tri- 
butorum  recordatione  dulcillima  me  confolari 
coepilfem,  ecce  benevolentia  G.  H.  Schaeferi, 
Viri  ClarilTimi,  cujus  humanitatis  et  amicitiae 
veriflimae  in  me  manifeltata  documenta  fentire 
poflum,  verbis  exprimere  dignisque  laudibus 
praedicare  non  poflum,  inventus  eft,  qui  ejus 
imprimendi  curam  fufciperet,  Fred.  Chrilt.  Guil. 
Vogelius,  vir  honeftillimus  pluribusque  auctori- 
bus  clallicis  in  fua  libraria  cum  accuratiflime 
editis  turn  nitide  imprellis  de  humanioribus  lite- 
ris  optime  meritus. 

Jam  quid  in  hac  editione  praeftitum  fit,  pau- 
cis  accipe.  Textum  dedi  maxime  cditionis  Ober- 
thurianae  (cujus  etiam  capitum  diltinctionem  fe- 
cutus  fum),  pluribus  tamen  in  locis  ex  Salmafii 


iiv  Praefatio. 

potiffimum  iii  editioiie  Lngduno-Batava  exliibi- 
tis  aliorumque  virorum  doctorum  correctioni- 
bus,  ubi  res  flagitare  videretur,  emendatiorem, 
Annotationum,  ut  dixi,  delectum  tantiim  exhi- 
bere  volui  lectorum  lumptibus  confulens,  non 
autem  integrum  apparatum  Arnobianum  (qua- 
lem  a  doctiffimo  viro  Guil.  Te  Water,  Profef- 
fore  Ultrajectino,  aliquando  exfpectari  poft  abfo- 
lutam  demum  editionem  meam  ab  amico  quo- 
dam  comperi),  quo  editio  haec  duobus  volumi- 
iiibus  fatis  fpiffis  conftans  ad  numerum  fex  fe- 
ptemve  ejusdem  magnitudinis  voluminum  facile 
excreviffet.  Praemifi  cum  Notitiam  literariam 
Arnobii  pleniffimam  e  Schoenemanni  Bibliothe- 
ca  Patrum  Latinorum,  tum  confpectum  operis 
fingulorumque  Capitum  argumentum  exGallan- 
di  Collectione  Patrum  Ecclefiafticorum  Venetiis 
1765  feq.  excufa.  Indices  tandem  adjeci  tres 
pleniffimos  auctorum  ab  Arnobio  citatorum,  re- 
nira  ac  verborum,  vel  potius  Indices  editioni 
Lugduno-Batavae  adjectos  pluribus  vocabulis 
auxi.  Gratiffimum  porro  auctarium  huic  edi- 
tioni  accedit  annotationibus  in  primum  Arnobii 
librum  doctis  et  acutis,  quas  benevolentiffime 
mecum  communicavit  civis  meus,  JacobusOchs- 
nerus,  ProfefTor  Catechetices  et  Hiftoriae  Sacrae 
in  Gymnafio  Turicenfi,  vir  doctiffimus  et  accu- 
rata  latinae  Ibiguae  cognitione  cum  paucis  com- 


?  R  A  E  F  A  T  I  O.  XV 

parandus,  jamque  de  Nicolao  meo  Damafceno 
optime  merltus.  Cui  et  alteri  civi  amiciCfimo, 
Leonliardo  Kellero,  ProfelTori  Mathefeos  in 
Schola  Artium  Turicenfi,  qui  Goettiugae  verfa- 
tus  Heraldi  Obfervationes  in  Salmafii  Jus  Atti- 
cum  et  Romanum  curas  ejus  fecundas  in  Arno- 
bium  continentes,  Behotii  Apophoreta  aliosque 
libros  rariores  et  in  alma  patria  non  inveniendos 
in  ufum  meum  benevolentiffime  excerpfit,  hac 
occalione  gratiffimi  animi  fenfa  teftificari  liceat. 

Atnolo  te  longiore  praefamine  morari,  bene- 
vole  lector.  Igitur  quae  bona  fortaffis  et  ad  rem 
pertinentia  in  nova  hac  editione  Arnobii  inve- 
neris,  haec  quaefo  boni  confulas:  in  quibus  au- 
tem  erratum  f uerit ,  quae  ne  permulta  fint,  ma- 
ximopere  vereor ,  his,  fpero,  ignofcas,  memor 
quippe,  quam  facile  fit  labi  in  fcriptoribus  multo 
facilioribus,  nedum  in  tali,  qui  e  difficillimis  Iit 
et  plurimis  in  locis  a  librariis  peffime  habitus, 
cujusque  in  toto  terrarum  orbe,  quod  fciam, 
unus  exflet  Codex  Manufcriptus  Bibliothecae 
Regiae  Parifienfis ,  ex  quo  omnes  omnium  edi- 
tiones  fluxerunt.  Viros  doctos  inprimis,  qui  iii 
Ephemeridibus  literariis  Arnobio  meo  cenfendo 
operam  daturi  funt,  rogatos  velim,  ut  aequuni 
juftumque  de  illo  judicium  ferant,  utque,  quod 
maximopere  optaverim,  fententiam  fuam  de  duo- 
bus  locis  difficillimis,  de  quorum  vera  lectione 


XVI  P  R  A  E  F  A  T I  O. 

et  interpretatione  etiamniim  dubius  liaereo,  Lib. 
III.  Cap.  XI.  Hos  Conjentes  et  Complices  Etru-- 
Jci  ajunt  et  nominant  ^  quod  una  oriantur  et  occi' 
dant  una ,  fex  mares  et  totideni  foeminas  nomini- 
bus  ignotis  et  mijerationis  parcijjimne^  et  Lib.  VI. 
Cap.  XXIII.  et  ohjerata  pandentes  remedorum 
ohjcuritate  Canacheni^  candide  aperiant.  Qui- 
bus  11  novum  hoc  laboris  raei  in  lioc  literarum 
genere  fpecimen  non  difplicuerit ,  aliquando ,  fi 
Deus  Optimus  Maximus  vitam  viresque  concef- 
lerit,  reliquos  etiam  Chriftianae  fidei  defenfores 
Latinos,  Minucium  Felicem,  Julium  Firmicum, 
Cyprianum,  TertuUiani  Apologelicum  et  adver- 
fus  Nationes  Libros  II,  fortaffis  etiarn  Graeco- 
rum  praecipuos,  Clementem  Alexandrinum,  Ju- 
Itinum  Martyrem,  Tatianum,  Athenagoram, 
Hermiam,  eadera  cura  recenfitos  et  illuftratos 
luci  daturus  fum. 

Scripfi  menfe  Novembri  MDCCCXV.  Turici 
Helvetiorum. 


NOTITIA  LITERARIA 

ut. 
ARNOBIO     AFRO 


CAR.    TRAUG.     GOTTL.     SCHOENEMANNI 

BIBLIOTHECA 

HISTORICO*  tlTERARIA    PATRUM    tATINORUM     CAP.    JV, 

ToM.  I.  p,  147-  176. 


ARNOBIUS     AFEK. 


§.  1.      P^i  t  a. 

X-^e  hoc  quaecunqiie  explorata  memoria  atl  nos  delata 
funt  paucis  aclmoduin  conflant.  Afriun  fuiffe  et  fub  Dio- 
cletiauo  rhetoricam  Siccae  Africae  urbe  olim  florentiffima 
docuiffe,  Hieronyraus  prodit ').  At  vero  apud  eundera 
Hieronymum  in  Chronico  ad  a.  XX.  iraperii  Confltuitini 
haec  ieguntur:  „Arnobius  rhetor  clarus  in  Africa  habe- 
,,lur.  Qui  cum  in  civitate  Siccae  ad  declaraandum  juve- 
j^nes  erudiret  et  adhuc  ethnicus  ad  ci-cduhtatera  fomniis 
„corapelletetur^  neque  ab  Epifcopo  obtineret  fideni,,  quam 
„femper  oppugnaverat,  elucubravit  adverfus  priftinam  re- 
„]igionem  luculentiflimos  libros,  et  tandera  velut  quibu,<?- 
„dam  obhdibus  pietatis,  foedus  impetravit."  Hic  multa 
firaul  aniraura  fubeunt,  quae,  ne  teraere  poileriori  nar- 
rationi  affenliaris,  prohibeant.  Ac  primum  quidera,  ubi 
huic  fidera  adliibueris^  cogitur,  Arnobii  opus  ab  eo  fcri- 
ptum  effe,  antequara  baptifraate  tinctus  effet,  immo  ante- 
quara  inter  Catechumenos  effet  receptus;  id  qnod  cuni 
operis  univerfi  rationi  parura  coiifenlaneura  videtur,  tum 
per  fmgula  loca  flare  nequit.  Ut  enim  ab  illo  exordiar, 
primo  intuitu  unicuiquara  fefe  offert,  non  defuUoiium 
opus  effe,  fed  non  vulgari  cura  ac  indufli^ia  elaboratum, 
nec  ad  quod  urgente  aliqua  neeeflitate  compellebalur  .  fed 

i)  De  Vir.  111  uuT,    fi.  79, 

b  2 


XX  NoTITIALlTErxARIA 

quod  fponte  et  pro  lubitu  aggrederetur,  ut  objeclionibu.* 
et  caluniniisj  quae  falfo  in  Cliriflianos  fpargerentur ,  pro 
viribus  occurreret.  Deiiide  ubique  funpliciler  fe  Chriftia* 
norum  gregi  accenfct  et  eoruni,  quae  fecrcta  agebantur, 
cognitionem  vix  ab  aliquo  tantum  non  in  iiitiniam  fami- 
liarilatem  admiffo,  nednm  ab  homine  nondura  calechume- 
110  expectare  pofri^;.  Reftat  alterum,  quod,  fi  poft  vige- 
funum  demumConnanlini  imperii  anuum  ad  librtira  illum 
exaiandura  compulfus  fuerit,  neceffe  fit;,  pacatis  jam  at- 
que  floi  enlibus  Chriftianis  rebus  eum  fcripfiflTe.  Sed  huic 
totius  operis  tenor  alque  fot  malorum,  quibus  Chrifliani 
premereutur,  el  ipforum  adeo  perfecutorum  meraoria  ob- 
flat,  Quae  cum  ita  fint,  vide,  num  Lardnerum  fequi 
raalis,  qui,  quanlae  quantae  efl  diligentiae,  taraen  non 
dubitat,  fpurium  et  ab  aliena  manu  inculcatum  alterum 
illum  Hieronymi  locum  pronunciare.  Attamert  ne  fic 
quidem  accurale  fatis,  quo  tempore  Siccae  docuerit,  quan- 
do  ad  fidem  converfus  fuerit  et  libros  illos  compofuerit, 
inteUigitur,  nec  leve  efl  hac  de  re  inter  doctos  diffidium. 
Sed  fequamur  taraeu,  qaalemcunque  fpeciem  habeant, 
hujus  rei  indagandae  vefligia.  Primum  iterum  Hierony- 
mus  oflendit,  Laclautium  Aruobii  discipulum  appellans, 
quo  effici  putant,  non  ante  annum  5o2.  f.  5o5.  effe  fa- 
ctum;  quuniam  Diocletianus,  qui  illum  ex  Africa  Nico- 
raediam  evocaret,  vix  eo  terapore,  quo  faeva  ejus  in 
Chriftianos  exarferat  perfecutio^  evocaturus  fuiffet.  Sed 
enim  hic  duo  fimul  quafi  explorata  flatuuntur,  de  quibus 
ante  dispiciendum  erit,  fciiicet  num  Lactantius  jara,  ante- 
quam  Nicomediara  accederet,  Chriflianus  fuerit,  et,  fi 
fuit,  nura  palam?  Forlius  alterum  argumentura  pro  li- 
brorura  aetate  duci  videtur  ex  ip/ius  Arnobii  verbis,  qui- 
bus  aimos,  ex  quo  Clnifliana  religio  efle  coeperit,  et  ab 
V.  C.  eiapfos  notavit.  Quae  fi  invicem  componantur, 
ipfe  a.  297.  f.  298.  efficitur.  Hanc  ergo  i-ationem  oiimPa- 
gius  amplexus  erat.  Sed  quoniara  animadvertere  fibi  vi- 
fus  efiet  quaedam  Diocletiani  perfecutionem,  quae  a.  5o2, 


DE    ArNOBIO    AfRO.  XXI 

demura  coepit,  refpicientia ;  in  commentum  admodura 
ingeniofum  incicJit,  cjuafi  Arnobius  calculum  annorura  ab 
V.  C.  non  ad  Varronianam  aejara  fuhduxerit,  fed  aliam, 
quae  tredecim  annis  poft  exordiura  Vrbis  poneret,  fecu- 
tus  fit,  unde  hi  ejus  Jibri  a.  5io.  tribuendi  effent.  Sed 
prudenter  Lardnerus  monuit,  nihil  vetare,  quo  minus 
paulo  iaxiorera  computationem,  rotuudura  quem  dicunt 
pro  exactiori  nuraerum,  nempe  io5o.  pro  ig56.  f.  5j, 
Arnobio  placuiffe  rtatuamus.  Nifi  forte  haec  orania  aliud 
arguraentura  plane  evertat,  quod  ex  Lactantii,  dum  Apo- 
logiftas  recitat,  de  Arnobio  filentio  petas.  Qui  cum  In- 
llitutiones  fuas  non  ante  a.  1721.  certe  1719.  edidiffe  vulgo 
credatur,  magiftii  fui  et  fine  dubio  cari  opus,  h  modo  jam 
tum  extaret,  non  poterat  non  coraraeraorare?  Eniravero 
et  huic  occurritur,  fi,  quod  probabile  eft,  raajorem  Infti- 
tutionum  partem  diu  ante  quam  ea  forraa,  ut  jam  haben- 
tur,publicaret,adeoque  fubDiocletiani  perfecutione  fortaffe 
fcripferit.  Quo  terapore  oraniiio  lieri  poterat,  ut  de  iis, 
quae  in  Africa  Arnobius  raoliretur,  ipfi  in  Nicomedia  ni- 
hil  innotefceret.  Quibus  ita  corapofitis  ,  Lardnerus  in 
eara  conceffit  fentenliara,  ut  Rhetoricain  eura  circa  a.  290. 
f.  ante  etiam,  apologeticura  vero  fcripiiffe  fcriusj  fortaffe 
circa  annum  5o6.  cenfeat. 

§.  2.     Scripta. 

Aduerfus  Gentes  f.  ut  in  Codice  Regio  eft ,  Nationes  II- 
bri  feptemy  quibus  olira  tanquara  octavus  perperam  Minu- 
cii  Felicis  Octavius  adhaefit,  quique  multis  in  fine  mutili 
effe  vifi  funt. 

§.3.  Editiones. 
Quanquam  multo  ferius  quam  pleraque  Patrum  La- 
tinorura  fcripta  Arnobius  ac  cultu  quidem  adraodura  foe* 
do  lucera  adfpexerit,  feu  quod  Codex  ille^  unde  Fauftus 
Sabaeus,  opera  ferentibus  Hieronyrao  Fcrrario  et  Franci- 
fco  Prifcianenfi ,  primum  a.  i5t2.  f.  43.  verius  produxit, 


XXII  NOTITIA   LITERARTA 

ila omuiiio  corruptus  eflet,  ut  illi  affirraare  iionerubuerlnt, 
tot  niendis  illum  fcalLiifTe,  quot  literae  inelTent,  feu  quod 
non  falis  exercitali  illi  in  Jegeudis  vetullis  cliaracleribus 
efTent,  ut  Geienius  non  injuria  conqucftus  videri  debet; 
iiequaquam  tamendtfuere  praeclaraacfoleitia  ingenia,  im- 
priiuis  adullo  jam  critices  ftudio,  quae  ad  einu  emaculan-r 
diim  et  perpoliendum  fefe  darent.  Ac  Gelenius  non  tani 
cmaculavit  textum  Romauae  priucipis  vitiofum,  quam 
inonfli-avit,  quam  multa  emaculanda  efieut,  nec  taraen 
eam  gratiam  apud  doctos  iuiit,  quam  acumiue  fuo  haud 
dnbie  meiiturus  crat,  nifi  nimia  iu  converleudo  textu  li- 
cenlia  moderatiouis  leges  trausgreffus  eflct.  Atque  recte 
ille  fane  animadverterat,  innuraeios  a  primis  editoribus 
in  legeudo  codice  errores  commirTos  effe ,  fcite  quoque  in 
codice  ipfo  peccata  cum  in  fmgulis  vocibus  tum  in  locis 
amplioribus  aliena  pagina  inculcatis  detexit.  Neque  vero 
contemnenda  erant,  quae  penes  ipfum  erant  remedia,  ufu« 
codicura  legendorum  et  quae  fmiul  cum  eo  fuccreverat  di-r 
vinaudi,  ubi  veritas  latere  videretur,  facilitas,  quae  jun- 
ctim  diulurna  in  ollicina  Frobeniana  exercitalione  ad  artis 
quafi  quandam  forraam  compofita  in  eo  effe  debebaut. 
Quae  fi  non  primo  ftatim  impetu  textui  ipfi  admoviffet, 
fed  aliis  propofuiffet  dijudicanda;  nae  iugeutibus  laudibus 
merita  fua  vidiffet  mactata,  quibus  jamjam  nimium  fre- 
quentis  audaciae  ejus  objurgalione  detraclum  eft.  Illud 
pro  certo  affirmare  poffum,  Fulvium  Urfmura,  cui  prae 
yeliquis  invidiofura  Gelenji  nomen  fuit^),  non  modo,  qua 

C}  Gelenii  verba  de  rornana  editione  principe  infra  exhiben- 
tur.  Nihil  iu  iis  immoderate  vel  petulanter  dictum.  Qui 
ergo  Urlinus  fales  et  convicia  in  R.omanos  jacta  et,  ut  ad 
phires  invidia  pertineret,  non  a  Gelenio  ,  fed  univerfim  a 
Gcrmanis  (nnni  Germani,  inquit,  interim  Arnobium  faun> 
ediderunt)  jacta  comminifci  poterat '?  Profecto  hoc  homi- 
rum  genere  nihil  in  rerum  nalura  perverfius,  niliil  magis 
noxium  hngi  poteft,  quos,  ubi  femei  invidiae  virus  in  prae- 
cordiis  contractum  gerunt,  graviffima  quaeque  in  alios  ef- 


DE   AllNOBIO   AfRO.  XXIII 

ratlone  ille  peccnveril ,  non  indicaffe,  fctl  iMulta  etiam  et 
quae  forte  non  omnia  probares  ab  illo  invecla  absque  no- 
minis  ejus,  pro  niore  fuo,  praefatione  recepiffe.     Majori 
jure  Meurfium  in  ilio  accuratiorem  veteris  Latii  linguae 
fcientiam,  quae  in  Arnobio  ingens  fubticliuuj  praebet,  de- 
fiderare  memiui.     Gelcnio  fucceflit  Theodorus  Canterus, 
raagni  nominis  inter  criticos  vir  et  magnae  pariter  mode- 
lliae,  qui  et  liberiores  Gelenii  impetus  repreffit,   et  fuas 
ipfms  lectiones  rationibus  juflis  communivit,  imprimis  Cle- 
mentem  Alexandrinura  tempeflive  Arnobio  illuflrando  ad- 
vocavit.     Interea  novus  cultus  in  Italia  noftro  paratur,  a 
Sighiceilo  primum,  cujus  opera  morte  intercspta  efl^  et  a 
Petro  Chiacono,  Hifpano,  cujus,  cum  ipfe  quoque  interim 
diem  obiilTet,  lucubrationes  ad  Fulvium  Urfnmm,  ut  ab- 
folutam  fere,   fed  nondum  perpolitam,   lihri  emendatio- 
iiem  perficeret,  pervenerui  t.     Sed  quid  ille  egerit,  acci- 
pe.  -  Nequaquam  textum,  voluti  a  Ciiiacono  conflitutus  ef- 
iet,  vel  ex  viri  illius  judicio  conflituendus,   i.  o.  vel  no- 
vam  ejus  recenfionem  vel  textum  Romanae  principis  cum 
emendationibus  ejus  margini  adfcriptis  repraefentavit ,  fed 
ipfe  denuo,  multorum,    ut  jactat,  doctorum  virorum  in 
Italia  'in  auctorem  noflrum  fparfim  editis  emendationibus 
collectis^  Arnobium  recenfere  aggreffus,  ita  quidem,   ut 
in  textum,  quae  fibi  veriffima  viderentur,  adde,  quod  ta- 
cet,  fed  aflerifco  notavit  interdum,  ex  Gelenianis  etiara, 
reciperet,   reliqua  eaque  fme  dubio  potiora,   et  quorum 
plurimam  partem  a  Chiacono  profectam  efTe  auguramur, 
in  margine  nullius  prorfus  auctoris  nomine  addito  alline- 
ret.     Qua  tam  putida  ralione  quam vis  ille  iramortaliter 
de  Arnobio  meritus  fibi  vifus  fit  (et  potuifTet  fane  pro  in- 
genio  et  doctrina,  quae  in  eo  erant  non  tenuia,  bene  me- 
reri,    fi  plus  diligentiae  ipfe  impendifTet),    vix  amplius 
quidquam  efiectum  effe  credimus,  cjuanj  ut  futurae  editio- 

fundere  non  pudet,   dum  ad  leviffimam  repreheniionis  «U" 
xara  rabiem  in  TiTceribus  fuis  concipiunt. 


XXIV  ISOTITIALITERARIA. 

ni  copiofa  farrago  pararetur.     Ab  hoc  vero  tempore  fimul 
pliirimi  Viri  Docli  inGermania,  Belgio  et  Gallia  Arno- 
bii  Ihulio  impi  uruis  incubucruiit;    quorum  laborum  fru- 
ctus  tamen  uon  oi^nes  aelas  vidit.     Eyanuit  egregia  fpes 
de  'rheodori  Canteri  ampboribus  commentariis;  inlerce- 
pta  eil  ecUtio  Francifci  Filhoei,  Petri  illius  fratris;    inter- 
ierunt ,  quae  Jofeplms  Scahger  et  P.  Scriverius  in  Arno- 
bium  commentali  erant^)      Conlra  yero  intra  breve  tem- 
pus,    nimirum  in  ipfo  faecpii  Wl.  decurfu  a.  iSgS.  Jo, 
Meiufii,    admodum   tunc   juvenis,    Criticus  Arnobianus, 
proximis    dehinc    faec.  XVII.   annis  Elmenliorftii  editio 
cum  nimis  ubere  commentario  et  Stewecbii  Eiecta  cum 
ipfa  Arnobii  receufione  in  lucem,  contenlione  quafi  qua- 
dara  ingeniorum,  exclufa  funt.    Quae  (ingula  ut  multarum 
rerum  copia  e  remota  lectione  inflructa  funt,  ita  nec  ad 
Arnobiiim  ornaudum  inopes,     Ipipriniis  Stewechii  Elecla 
muha  egregia  fuppeditarunt.     Tandem  De/iderius  lieral- 
dus,  J.  C.  aetatis  fuae  ceieberrimus,  de  cujus  exquifita  doc- 
triua  el  ingcnio  critico  iion  efl,  quod  queraquam  monea- 
nm^,  cum  hocce  Patrum  Latinorum  ftudium  prae  relicjuis 
in  delicjis  haberet,  anno  hujus  faecuii  Vto  Arnobium  cura 
principis  Romauao  lectionibus  et  Canteri  crifi  tum  fuo  in- 
genio  nixus,  quod  diu  expectaretur,  in  Arnobio  praefli- 
tiffe  vifus  ell.     In  quo  fi  nihil  facile  defideres,  optes  certe, 
ut  viio  huic  acutilJinui  placuiffet^  conjecturis  feu  eraenda-r 
tionibus  potius,    quas  Roraana  aUera   ad  marginem  fre- 
quenles  exhibet,   aii(juantulura  fludii  tribuiffet.     Id  quod 
mullis  annis  pofl,  fortaife  nou  fme  obtreclationis  Iludio, 

3)  De  Sciiveiii  opera  haec  praedicat  Dan.  Heinfius  praefat. 
ad  Notas  in  Cleinent.  Alex.  P.  Scriviiio  a.  1616.  dicatas: 
,,Milii  fatis  eft>  ii  tua  caufa  liaec  potiCrimum  fcripfiffe  me 
fcias,  queni  jam  annes  plurinios  in  ni^ximo  et  eruditirfimo 
fcriptore  Arnobio  verfari,  omnes  fere  fciunt  et  cogitatione 
tacita  illud  JTapv^yuif  cv  flagitant.  Videbis  ergo,  fi  quid  tibi 
ufui  futurum  lit  in  iftis.  Nam  Arnobiuni ,  ut  nofii,  quaii- 
tu5  cft,  foritiavit  Clemens." 


DE   ArNOBIO    AfIIO.  XXV 

/Salmafius  ille  laudis  Heraldinae  delrectalor  feliciler  egit 
et  debitum  Chiaconii  ingenio,  ut  verifimillimum  efl,  lio- 
noreui  vindicaudo ,  ipfe  laudera  Arnobiani  \inJici.s  re- 
cenfione  a.  i65i.  juris  publici  facta  meruit.  —  Ac  hacte- 
nus  quidcm  Arnobius  profecit.  Nara  quae  deiuceps  fa- 
ctae  funl  echtiones,  Lugduuo-Batavae  textura  fecutae  fuut, 
Obertliurius  autem,  dum,  relicla  noviffima,  aliam  ad  prio- 
res  editiones  recenrionem  componeret,  neque  confdio, 
qiiod  in  edendis  PP.  Lat.  fcriptis  fequitur,  neque  fludiis, 
quae  cum  ingenti  plaufu  excolit,  ad  beneficium  huic,  quod 
fulficit,  praeftandum  poftulabatur.  At  multa  fane  viro- 
rum  doctorum  circa  Arnobium  fludia  intra  conatus  fub- 
fliteruiit,  quibus  primo  loco  accenferi  debet  commenta- 
rius,  quem  raagna  mole  animo  conceptum  gerebat  et  pae- 
ne  parturiens  obiit  idem  ille  Sahnafius;  in  quo  tamen  ne 
magnam  nimis  jacturam  fecilTe  nobis  videaraur,  fpecimen 
illud  vetal,  quod  Jo.  Alb.  Fabricius  a.  1718.  evulgavit  ^*). 
Pariter  Jo.  If.  Pontanus  notas  in  Arnobium  perfcripferat 
et  Boxhornio,  ut  Salmafto  exhiberet,  transmiferat '), 
quae  lucem  nunquam  afpexerunt.  Neque  melius  procef- 
ferimt  GeifTii  Viri  Docti  Francofurtenfis '^)  et  Wakeri'^) 
ponamina,   et  Jof.  Waffius  fpem,  quam  Jo.  Alb.  Fabri--' 


4)  Disquilitio  de  nominibus  antiquorum  Rpmanorum,  quani 
pommentario  praeminurum  fuiffe  notavit  Sarravius  Epp.  p. 
42.  et  Fabricius  ex  Bibl.  Gudiana  nactus  ad  Tomi  II.  Ope-f 
rum  S.  Hippolyti  Hamb.  f.  fubjecit. 

5)  Ipfe  de  his  Boxhornius  in  Ep.  ad  Pontanum  Lugd.  Batf 
23.  Octob.  1653.  fciipta  p.  37.  ed.  Lipf.  1679.  ..Arnobiu? 
(Salmalii)  jam  ipfe  typis  defcriptus  elt.  Notae  Salmahi  tan^ 
tum  reftant,  et  animadverfiones ,  quas  morbo  praepeditu? 
afficere  non  poteft.       Quamprimum   convaluilTe    percepero, 

adibo et  tuas  in  Arnobium  animadverfiones ,  qu^f» 

haud  dubie  placebunt,   exhibebo." 

6)  Memoires  de  Trevoux,  a.  1722.  Novembre  p,  202^, 

7)  Mem.  de  Trevoux,  a,  1724.  p.  945. 


XXVI  NOTITIA   LITERARIA 

cius^)  de  eo  exdlaverat,  fefcllit^).  Denique  et  illa  vana 
fuit  pronnflio.  quarn  non  finc  aliqua  animorum  fuspenfio-' 
ne  A.  1728.  fecit  Magnus  Crufius,  Slesuicenfis  (poftea 
profeffor  GolLingenfis,  portremo^  Superinteiulens  Gen. 
llaarburgicus)  '°).  Texlum  daturus  cial  cx  Cod.  Bibl, 
Reg.  Parif. ,  quem  ipfe,  dum  apud  legatum  regis  Daniae 
in  aula  Parifma  facris  adminiflrandis  praeefTet,  diiigenliC- 
fime  excufferat,  ct  duabus  llom.  editionibus  ejnendatiffi-» 
rnum.  Deinda  addere  conflituerat  uolas  nondum  edilas 
Virorum  pluriraorum  illuflrium,  Claudii  de  Mefmes,  Ant. 
Carpentaiii,  Jo.  PaiTeratii,  Petri  Junii,  Guyeti,  Dale-» 
champii,  Puleaui,  Huetii^  Buchneri  etc. ;  praemiflfurus 
erat  Syflema  Arnobianum;  item  DilTertationes  Aruobia- 
uas  Nic.  le  Nourry  Bened.  et  Jo.  Cafp.  Loefcheri  libelluin 
de  P.  P.  Africanorura  meritis  fingularibus ,  cum  fuis  No- 
tis.  Neque  omifTurus  erat  quae  jam  dudum  prodierant 
annotationes.  NovilTirae  (a.  i/oo.)  amplexus  erat  hoc 
confdium  edendi  Arnobium  Samuel  Lutherus  Geret  apud 
Viterabergeufes  tunc  teraporis  degens.     Vjde  ejus  CQm- 

8)  Fabric.  Bibl.  M.  et  T.  L.  T.  I.  ed.  Manft  p.  138. 

9)  Idem  coiiniium  Ainobii  edendi  habuiffe  ridetur  Ernftius 
guidam ,  cujiis  uoias  ad  Ainobiiiin  adveifus  gentes  et  ad  B. 
Hippoiyti  libellos  cxcnfas  Hafniae  1726.  g.  tanquam  libvum 
rariffimam  memdrat  Harlelius  in  Notitia  brev.  Litt.  Rom. 
pag.  555-     iO.\ 

jo)  In  Differtatione  Epiftolica  de  Scriptis  quibusdam  integris 
Fragmentisque  hactenus  inerlitis,  quae  in  itinere  Gallico, 
Anglico  atque  &ermanico  reperirc  contigit,  et  nune  in  iu- 
cem  publicam  edenda  parat,  virosque  eruditos  inflmul  jid 
conferendas  fymbolas  Jiumaniffime  invitat.  Conf.  Acta  Eru- 
ditor.  A.  1729.  p.  60.  et  ]Nov.  del|a  Rep.  delle  Letfere  A. 
1731.  p.  ^o^.  Eadem  occafione  ufiis,  Ji  quis  prae  manibus 
haberet  P.  Scriverii  Anticriticum  Arnobianum  adverfus 
Meurfium ,  nec  non  Jo.  If.  Pontani  animadverfiones  in  Ar- 
»lobxum,  atque  hujus  «^uctoyis  Editiojies  m^nu  S<iimalii  et 
Francii  notatas,  obnixe  rogabat,  ut  ea  de  re  Gleditfchium 
Typogiaphum  Lipf.  comraonefacere  veliet. 


DE    ArNOBTO    AfRO.  XXVII 

mentationem  de  Vita  Aldi  Manutii,  Vilcml).  h.  a.  edit. 
i  ti  4. 

Fuerunt  etiaui  Viri  Docti,  qui  inter  alias  exercita^ 
tioue.s  ad  Aruobium  quafi  fortuito  delati  annotationimi 
iymholas  pracberent:  iu  quorum  numero  efl:  ipfe  Def  He- 
raldus,  qui  fecundas  quafi  curas  Arnobio  fuo  impendit  in 
auimadverfionibus  in  Salmafii  jus  Atticum  lib.  VII.  cap. 
fi4.  Parif  fol.  i65o.  p,  600  fq.  quae  eo  majoris  aeftiman- 
dae  funt,  quo  minus  ille,  quod  ibidem  pollicetur,  ad  no- 
vam  et  integram  earum  recognitionem  morte  praepeditus 
acced^^re  potuit.  Alque  hae  nondum  funt  in  ufum  voca- 
tae.  Similem  operam  Arnobio  navavit  Adrianus  Beho- 
tius  in  Apophoretis ,  Lutetiae  1602.  8.  imprimis  a  hbri 
JIl,  cap.  lll.  p.  i53  fqq.  Novifhme  denique  Henricus 
Caimegieterus  in  Epiflola  critica  ad  Jo.  Dan,  van  Hoveu 
varia  Arnobii  loca  tentavil,  inferta  ejusdem  van  Hoveri 
Otiis  lifterariis  ad  Ifalam  Campis,  1761.  4.  a  p.  70-76. 
Paucae  futit  emendationes,  quas  nimium  extulit,  qui  nu- 
perrime  excuffit,  Cl.  Oberthiir.  Pofl:  tot  tantaque  a  Viris 
Doctis  in  Arnobium  cumulata  ornamenta,  multa  tamen 
etjamnum  praeftanda  fuperefTe,  quisque,  qui  ad  eum  le- 
genduui  fe  contalerit,  inlelliget.  Atque  hoc  non  magis 
in  fitigulis  vocibus  et  locis  perfanandis,  in  quibus  magnani 
adhuc  mendarum  vim  Arnobium  obfidere  Graevius**) 
queflus  efl,  fed  expectamus  inprimis  V.  D.  qui  pofl:  Nur- 
riuiu  denuo  et  animo  huc  intentiffmio  de  totius  operis  de- 
fcriptione  et  partibus,  item  anne  loca  trajecta  et  male  po- 
fita  fuperfmt,  disquirat,  id  quod  vel  peculiari  fcriptioue 
commodius  fieri  poffit.  Atque  huic  viro,  fi  modo  talem 
exfpectare  licebit,  addita  eflo  conjectura  manu  Franco- 
galli  cujusdam  anonymi  Heraldianae  editionis  exemplo, 
quod  Bibliotheca  Regia  Acad.  G.ottingenfas  fervat^  adr- 
fcripta,  qua  „finem  Libri  VII.,  qui  multis  deeffe  vifus  eft, 

11)     Epift.    ad    Nic.    II§inf.     Tom.    IV.     Sylloges    Burinann, 
pag.    331. 


3tXVHr  NOTITIA    LITERARIA 

non  effe,  fed  tanlum  male  IrajecfuuT'  contenditur  et  locus 
fatis  amplus  a  ^'^erhis:  „  Age  nunc  fummafim  —  n.sf|ue 
ad :  alimenta  funt  ignium  et  parentalibus  conjunctifrima 
inortuoiura"  **)  ad  calcem  revocatur,  in  cjuo  Aniobius 
fJefufre  putandus  fit. 

Sed  jam  de  fingulis  edilionibus  videamus, 
Saec,   XVL 

Romae,  apud  Franc.  Prifcianen.  Florentinum.  f. 
Arnobii  Disputationura  adv^erfus  gentes  libri  octo.  Nunc 
primum  in  lucem  editi.  —  In  fine:  Romae  in  aedibus 
Francifci  Prifcianenfis  M.  D.  XLII, 

Princeps  haec  x^rnohii  editio  dehelur  Fauflo  Sabaeo 
Brixiano,  Bibl.  Valicanae  tunp  temporis  cuftodi,  homini 
erudilo  et  infigni  imprimis  verfificatori,  quj  Francifco  I. 
Gallorum  Regi  eam  infcripfit  epiflola  data  Romae  e  Bibl. 
Palalina  calend.  Septemhris  M.  D.  XLIII.  Ex  hac  non- 
pulla  delibare  iu  iectorum  commodum  juvat,  Intellexi- 
mus  enim,  a  multis  quidem  de  hac  editione  verba  effe 
facta,  ipfam  autem  paiiciffimis  tantum  vifam,  quod  variis 
pafTim  erroribus  anfam  dedit.  Praecipuum,,  quod  cui- 
quam  animadverfione  dignum  videri  poffit,  profecto  hoc 
efl,  quod  jure  belli  fuum  effe  Arnobium  dicit,  quera  fci- 
licet  e  media  barbarie  non  fine  difpendio  et  difcrimine  eri- 
puerit.  Quae  fi  attentius  aliquando  perpendas  et  ea  fimul 
raeraoria  reputes,  quae  de  vita  rehusque  noflri  tradita  le- 
gimus,  id  iuuuere  velle  videtur,  fe  Arnobii  aliquem  eum- 
que  unicum,  vit  poflea  appaiuit,  Codicem  iu  lerris  remo- 
tis,  forte  in  Germanicis  vel  Belgicis  oris  deprehendiffe  ac 
ja  Vaticanam  Bibl.  intuliffe.  Nara  quod  primam  hujus 
conjecturae  partem  attinet,  faepius  in  verficulis  fuis  popu- 

12)  Edit.  Herald.  1605.  p-  302-504.  Lngd.  Bat.  1652.  p. 
240-242*  sd.  Oberthiir.  a  p.  35.  ad  iinem  37.  a  p.  253" 
?55. 


CE  AriUobio  Afro.  XXlX 

los  truces  et  feros,  mediamque  barbariem  crepat,  uncJe 
fummo  cum  discrirnine  et  labore  et  fuis  adeo  fumtibu.s  co- 
dices  anliquo^  protulerit,  quorum  exquirendorum  caufa 
a  Leone  Papa  et  ejus  deinceps  fuccefforibus  mifTus  effet, 
Eundem  autem  in  Vaticanam  ab  eo  fuiffe  repofitum,  tum 
officii,  quod  ipfi  incumbebat,  rationes  fuadent^  tum  vero 
expreffis  Fulvii  Urfini,  ipfius  quoque  Arnobii  ediloris, 
verbis,  epiflola  aule  Romanam  alteram  ad  Gregorium 
XIII.  dedicatione  infperfis,  confirmatur,  quibus  Arnobium 
piimum  e  Vaticana  Bibl.  in  lucem  prodiiffe  teftatur.  Jam 
fuit  aliquando  Ludovici  Carrionis  haec  opinio^^),  om- 
nium  deinceps  doctorum  hominum  affenfu  comprobata, 
Codiceni  Arnobii,  qui  in  Bibl.  Regia  Parifienfi  extat,  eum 
ipfum  effe,  ex  quo  Sal)aeus  eum  luci  daret^  quod,  quae 
iit  in  Romana  prima  librorum  illorum  pubhcatione  pagi- 
narura  aliquot  in  alienum  locum  transpofilio,  eamdem  hoc 
in  libro  effe  conflet.  Unde  fufpicatur,  codicem  hunc  una 
cum  textu  typis  pei'  Prifcianenfem  exfcripto  Fiancifco  ob- 
latum  fuiffe.  Quodfi  recte  ille  conjeciffe  putandus  efl,  ut 
probabile  iit  quoque  hoc,  quod  alterius  Romanae  curator 
Fulv.  Urfinus  codicis^  quo  uteretur,  mentionem  nullam 
facitj  juffu  Pontificis  Pauli  IJI.  hoc  factum  effe  oportet. 
Certe  Codex  Regius  ex  omni  inde  tempore  pro  unico  ha- 
i>itus,  et  tanquam  tuliffmia  critices  Arnobianae  regula, 
dignus  judicatus  efl:,  qui  iterum  atque  iterum  a  Viris  Do- 
clis  excuteretur.  Sed  ad  Sabaeum  redeamus.  Is  igitur  ita 
epiflolam  nuncupatoriam  exorditur:  „Jam  dudum  bona- 
„rum  artium  ftudiofi ,  qui  me  non  vulgari  amore  profe- 
„quuntur,  quotidianis  expoflulaiionibui  et  pene  convitio 
„infeflarunt ,  quod,  quum  {ludio  litterarum  et  creduHtati 
„noflrae  divinae  fuflragari  poffem  et  deberem,  in  dies 
,,moras  moris  connecterem.     In  cauffa  erat;,  quod  Arno- 

13)  In  emendatt.  libro  I,  cap.  IX.  fol.  iS-  ed.  Parif.  1583«  4- 
Quae  inScaligeranis  (ed.  k  Cologne  1695«  8-  p.  55.)  f"pcrlioc 
Arnobii  codice  leguntur,  ea  optimus  auctor  nec  curiofefnu» 
commentatus  elTe,  nec,  ^ui  defcriberet,  recte  legide  yidetur. 


XXX.  NOTITIA    LITERARIA 

„l)ium  priflinae  religionis  —  evcrforem  fnpprimerem  el 
..iiiihi  vijiilioarem.  Coiilra  ogo  iuferebnin.  ipfum  variis  et 
„muUiplicibus  meutlis  alque  erroribus  refertiflimum ,  et 
„mul(um  mulalum  ab  illo,  <jui  fucrat  cjuoudam,  ora  doclo- 
„rum  homiuum  fubleifugere  el  rubore  fuirnndi.  Tum  ilU 
„ —  oumem  operam  et  lludium  iu  uuum  convenieutes  ad- 
_.,bibuere,  ut  —  iuteger  et  abflerfus  —  in  publicum  prod-^ 
jjiret:  et  quia  ejus  curatio  iu  lougum  prolrahebatur  (dif- 
„ficile  enim  erat  multos  diveriis  negociis  pi^-aepeditos  ad 
„horam  praefcriptam  iuvcnire  et  conveuiie),  Hieronymus 
„I'ei"rarius  et  Fraucifcus  Prifcianenfis ,  viri  doctiffnni,  et 
„iugeuii  et  judicii  perfpicaciirmii ,  emendandi  el  irapri- 
j.meudi  Arnobium  provinciam  fufceperunt;  et  ita  feliciter 
5,funt  ailecuti,  ut  ilium  a  v^ariis  ct  enormibus  vitiis  atque 
„erroribus  vindicarint:  tum  elcganlibus  et  pulclierrimis 
„typis  impreiTum  in  fiadium  produxerintj  me  vero  a  ca- 
5^1umniis  et  molefiiis  abfolverint»"  liaec  ille.  Ex  quibus 
facile  unusquisque  componere  polefl,  quae  diverfa  et  fibi 
repugnanlia  paCim  a  diverfis  fcripta  de  hac  edilione  inve- 
iiict,  quibusque  refellendis  operam  navare  uec  vacat  nec 
lubet.  Hoc  addamus,  editiouem  hanc  typorum  et  char- 
tae  eiegantia  eife  fpiendidifftmam.  Unde  omnino  mira- 
mur  cum  purpurato  JBzixiae  literatae  auctore*'*),  liomi- 
nem,  cui  nii  frequeulius  in  ore,  quam  langueo  et  efu- 
rio  *'),  fumtus  ad  amplam  cam  nilidamque  editionem  fiip- 
peditare  pofuiife.  Hoc  em'm  diferte  aiiiriuatur  in  jjrivile- 
gio  a  Paulo  III.  ipfi  couceifo  et  aliquot  a  limine  pagiuis 
impreffo,  iu  quo  typothetae  erroie  accidit,  ut  anni  nota 
falfo  MDLXII.  loco  XLII.  (Poutiiicatus  Pauli  aimo  ocla- 
vo)  exfcriberetur.  IIujus  editionis  exemplaria  tria,  unura 
cura  emeudationibus  et  variis  leclionibus  manu  Jac.  Dale- 
champii  exaratis,  alterum  cum  notis  et  emcndatiouibus  a 
Nic.  Rigaltio  cxfcriptis,    tertium  cum  gloiTario  Francifci 

14)  T.  ir.  p.  192. 

15)  Vide  fjiuotcjiiot  iUe  ex  epzgiauiniaiibus  protulit  exewpla. 


DE   ArNOBIO   AfRO.  XXXI 

Pidioei  et  indice  rerum  et  verboritm,  nec  non  reftitufio- 
nibus  et  coiijecturis  marginalibus  Jo.  Paffeiatii  MSS.  ex-» 
tant  in  Biblioth.  Regia  Parifienli.   vid.  Cat.  T.  1.  p.  067. 

1  5-1:6. 

Bafileae,  apud  Frobeniuni.  8.  Arnobii  Difp.  adver-' 
fus  Gentes  libii  V III.  nunc  demura  fic  accurati,  ut  ab  eru-" 
ditis  fine  ulla  offenfatione  et  cura  raajore  ledtionis  operae 
pretio  cognofci  poffint.  Acceflit  index  eoruni,  quae  no- 
tata  digna  funt.  Sigismundus  Gelenius  in  epiftola  uuncu- 
patoria  ad  Giibertum  Cognalum  canonicum  Nazoreten- 
fem ,  poftquam  comparationem  inter  Lactantium  et  Ar- 
nobium  inflituerat:  5,Sed  hanc  cenfuram,  pergit^  criticis 
relinquimus ,  nobis  nihil  fumpfimus  nifi  cafligationis  labo- 
rem.  nam  Romani  ut  candoris  in  communicando,  in  tran- 
fcribendo  fidei  laudem  promerentur:  ita  negari  non  po- 
teft,  nullum  eos  adhibuiffe  in  legendis  prifcis  characteri- 
bus  exercitatura:  quo  faepiffime  faclum  efl,  ut  non  tam 
fincerara  lectionera,  quam  ejus  vefligia  prodiderint .  per 
quae  vix  pedetentim  ad  veritatem  evadere  potuiraus.  Fa* 
teberis  nos  non  vana  jactare,  fi  in  uno  quovis  ternibne  pe- 
riculum  facere  libuerilj  noftra  haec  aeditio  planior  fit  an 
illa  altera.  Eft  enim  ingens  difcrimen  et  quantum  non  fa- 
cile  credas,  nifi  illa  perguflata.'*  —  Praeter  indicem  in 
tilulo  laudatura  acceflit  eliam  indiculus  auctorum  ab  Ar- 
nobio  laudatorum. 

i56o. 
Bafileae,  apud  Hieron.  Froben.  8.  D.  Arnobii  Afri 
commentarii  in  omnes  pfalraos,  ex  emendatione  Defiderii 
Erafmi,  acCedunt  ejusdem  Ai^nobii  libri  VIII.  difputatio- 
num  adverfus  gentes,  ex  recenfione  Sigismundi  Geleuii. 
Cal.  de  la  Bibi.  Roy.  T.  I.  p.  56;. 

i58o. 
Parifiis,  apud  Mich.  Julianura.    f.  Arnobii  —  libri 
octo  a  Sigismuudo  Geleuio  primum,  deiu  a  R,  Lauientio 


XXXII  KOTITIA   LITERARIA 

caftigatiores  eniifli,  cuin  Tertulliano  R.  Laur,  de  la  Barrc* 
Praecipua  hujus  edilionis  dos  funt  argunienta  unicuique 
libro  praefixa,  marginalia  deinde,  et  index  rerum  merao- 
rabilium.  Qua  ratione  textuni  reforraaverit,  cum  ipfe 
plane  fileat,  nifi  fedulo  comparaveiis  cuin  Geleniana,  vis. 
dicas.  Scliolia  aulem  textui  fubjecLa  iiou  raagni  funt 
prelii. 

i582. 

Antverpiae,  ex  officina  Clirifl.  Plantini.  Aruobii  D, 
adverfus  gentem  libri  fepLeni,  recogniti  et  aucti.  Ex  bi- 
bliotheca  Theodori  Canteri  Ultrajectini,  cujus  eliara  No- 
tae  adjectae  funl,  — 

Quum  aeque  ac  Gelenius  codicibus  MSS.  deftitulus, 
folo  ingenio  nitendum  fd)i  intelhgeret  Canterus,  partim 
fide  Romani  codici.s  (editionis  primae),  quem  ad  inflar 
AIS,  fibi  fuifle  et  praeclara  veteris  fcriplurae  vefligia  con- 
tinuiffe  contendit,  partim  etiam  Clementis  Alexandrini, 
a  quo  multa  nodrum  ad  verba  defumfifTe  oftenditur,  auxi- 
lio  fultus,  quicquid  praeflituni  eft,  hac  editione  effecit. 
„Nullas  autem,  inquit,  conjecturas,  quaravis  veras  et  cer- 
tas,  textui  inferuimus,  fed  quicquid  a  nobis  mutatum  et 
additum  fuit,  auctoritate  et  fide  Roraani  Codicis  factum 
efl.  Verura  ubi  raelius,  quod  fubflitueremus ,  non  habe- 
baraus,  fecuti  fumus  lectioncm  Gelenii  f  qui  nimiura  quan- 
tura  fibi  in  hoc  auctore  emendando  indulfit  horao  alioquiu 
doctiflimus  et  de  re  literaria  oplinie  meritus),  quamvis  iu- 
terdum  falfara  et  a  veri  vefligiis  procul  remotani.  Et 
quara  plurimis  in  locis  (quod  pjaefifcine  dixerim),  fubdo- 
la  illius  et  adultcrina  lectione  rejecta,  verara  ac  genuinam 
fcripturara  repofuiraus."  Utinam  vero  eventura  habuif- 
fet,  quod  de  fuluro  fuo  in  hunc  auctorem  fludio  pollicitus 
erat"^),    fe   arapiiffiraura   in  Arnobium   commentarium 

16)  In   praefatione   ad  lectorem   ante  notas  et  iterum  in  noti» 
ad  iib.  fextum.      Quanta  vero  liujus  ilia  etiam  aetate  intcr 


i 


DE  Arnobio  Afro.  xxxm 

adornalurura.  Nemini  profecto  Salmafiani  defiderium 
fuiffet  excitatum,  Nam  qnas  in  praefenti  addidit  notas, 
feae  non  nifi  emendationum  rationem  reddunt  aut  Clemeu- 
tis  Alexandrini  locis  comparandis  inferviunt.  Haud  rard 
autem  ad  Jof.  Scaligeri,  Turnebi,  Lipfii  et  Mureti  con- 
jecturas  Canferus  provocat.  Infcripfit  ille  Arnobium  Va- 
leuti  Guellio  Pimpontio,  in  Curia  Paririenfi  Senatori,  epi- 
flola  data  Ultrajecti  Idib.  Novemb.  i58i.  Poftremo  nec 
praetereundum  erit,  quod  in  Capita  feu  Sectiones  certas 
textum  editor  partitus  fit,  a  quo  praeclaio  fane  inftituto 
nefcio,  qui  factum  lit,  ut  infecuti  editores  rurfus  de- 
fecerint. 

1 5  8 .1. 

Romae,  €x  typographia  Dominici  Bafae.  4.  Arnobii 
Difputationum  adverfus  Gentcs  libri  feptem.  M.  Minucii 
Felicis  Octavin.s.     Romana  editio  pollerior  et  emendatior* 

Difficile  ell:,  de  Urfmi  opera  ver))a  facere  et  verbis 
ipfuis  non  uti.  Itaque  nimii  videri  malumiis,  qnam  char- 
tae  parfmionia  committere,  ut  fcitu  dignum  aliquid  omit- 
tntur.  Accipe  ergo:  ,,Quadragefunus  agitur  anuus,  in- 
quit,  ex  quo  pius  liic  fcqptor  e  bibliotheca  S.  P.  Vaticana 
in  lucem  primura  prodiit  non  eo  quo  diu  Jatuerat  fi[u,  et 
fqualore  deformis,  fed  ab  iunumeris  paene  fordibus,  qui- 
bus  fqualebat,  doctorum  virorum  inchiflria  perpurgatus. 
Qui  cum  ingenio  et  eruditione,  quantum  ilhs  temporibus 
potueruut,  infinitas  prope  maculas  ex  eo  fcriptoro  furtu- 
liffent  ^  "^) ,.  totum  plane  corpus  fuo  nitori  reflituere  nequi- 

doctos  exfpectatio  fuerit,  vel  Meurfil  verba  declr-rent,  qui 
Ciiticum  Ariiobianum  lectoribus  tradens,  hui!  inquies  for- 
te,  inquit,  ante  Canterum  ?  ante,  et  quidem  eo  labcnte, 
immo  vero  jubeute:  ne  in  mellein  me  ejus  falcem  injectuui 
iviiTe  raaligne  dictites. 
17)  Nempe  ex  ficie  Sabaw  haec  fcribit:  Codicem  ipfum  neu- 
tiquam  infpexit.  Taedet  tam  inepti  nioris  rhetorici,  qnem 
omncs  hujus  acvi  auctofs  Itali  .^ffcctant, 

c 


>w\XlV  NOTfTlA    LITE  RARIA 

veiunt.  Itcifjue  Roinae  erlito  jam  libro,  et  in  manus  ho- 
miniini  pervulgato,  aj^grefli  funt,  non  Itali  tantum  .  qui 
luiic  pL-nnuUi  et  judicii  et  ingenii  acumine  florebanl;  fed 
Tranfalpini  etiani  liouiines  Arnobium  adhibita  diligenlio- 
re  cura  perpolire.  AUjue  ex  Jtalis  quidem,  ut  reliquis 
iioniinaudis  fuperledcainus,  unus  maxime,  idemque  pofl 
vulgatum  exemplar  primus^  Joannes  Baptifta  Sighicellus 
Bononieufis,  qui  poftea  epifcopus  Favenlinus  a  Pio  IV,  P. 
M.  factus  eft,  multa  fane,  quae  nou  vulgai^em  eruditio- 
nem,  nec  mediocre  iugeniura  defiderabant,  in  hoc  fcri- 
ptore  correxit,  refiituil,  ac  prope  defperata  fanavit.  Sed 
duni  Cinnae  Sinyrnam  imitatus,  nunquam ,  utajunt,  ma- 
num  de  tabula,  nihilque  minus  quam  de  pervulgandis 
emeiulationibus  cogitaret,  fuum  interini  Gerinaiii  edide- 
runt  Arnobiuni.  In  quo  fi  pro  omnibus  fuis  iu  Romanos 
falii)us  et  conviciis,  eadem  ipfi  fide  in  tianfcribendo  exem- 
plari,  cademque  in  emendando  religione,  qua  Romani  ufi 
fuul,  verfati  effent,  majorem  fuie  dubio  gratiaui  a  fludio- 
fis  omnibus  iniifTent.  Nuncautem,  dum  quodlibet,  quod 
ipfi  corruptum  opinantur,  pro  libitu  fuo  et  arbitiio  ad- 
dendo,  toilendo,  mutaudo,  ut  aliquem  fenfum  cliciant, 
coriigere  fibi  fas  effe  putant,  tam  multa  iu  Arnobio  ira- 
mutarunt ,  ut  infiuitis  locis  ne  vefligium  quidem  antiquae 
leclionis  fit  relictum.  —  Hoc  incommodura  Petrus  Chia- 
conus,  Hifpanus ,  homo  magni  ingenii  doctrinaeque  judi- 
cio  excultae,  cum  animadvertifTet  in  Arnobio^  coepifTet- 
que  auctore  fummo  viro  Antonio  Carafa  Cardinale,  fa- 
croruni  veterum  fcriptorum  omni  ratione  perpoliendorum 
percupido,  accuratius  undique  A.  cxemplaria  conferre  ea- 
que  docte  pariter  et  ingeniofe  corrigere,  inflitutum  opus 
co  deduxerat,  ut  multis  et  quidem  praeclaris  correctioni- 
bus  iuduflria  fua  illuflralum  brevi  editurus  fuifTet  Arno- 
bium.  Sed  abfoluta  fere  jam,  nondum  autem  perpolita 
libri  emendationc,  impoituna  iporlc  ereptus,  eidem,  a 
quo  lotus  pendebat,  clariffmio  viro,  correctiones  hujus- 
juodi,   fi  ei  videretur,  publicandas  teflamento  reliquit." 


DE    ArNOBIO    AfRO.  XXXV 

Hic  itaque  perpoliendi  atque  pervulgandi  provinciam  Ur- 
fino  credidit,  qui  eorum,  quos  modo  ex  eo  nominavimus, 
alioruraque  doctorum  hominura  emendationibus ,  quae  in 
Arnobium  variis  locis  difperfae  circumferebantur,  ia 
unum  coHecti^^  diligenterque  examinafis,  eas  tantum  ex 
his  iri  textum  recepiffe  fe  affirmat,  quae  ct  multorum  ju- 
dicio  probatae  et  iine  uJla  controverJia  verae  vifae  effent. 
Quae  autem  ilon  ita  certae  videbantur,  ut  tuto  admilti  pof- 
fent,  eas  fuis  diflinctas  numeris,  in  oris  paginarum  no- 
tandas  cUravitj  notis  firaul,  fi  quae  erant  ad  conjecturas^ 
confirmandas  adfcriptaey  additis.  His  oranibus  de  fuo' 
etiam  nonnulla,  obiter  inler'  legendum  animadv^erfa,  adje- 
cit.  Denique  ex  Urfino  difcimusj  eodem  paene  tempore, 
quo  in  Germania  octavus  Arnobii  liber  fuO  auctdri  refti- 
tutus  erat,  eandem  fraudera  fenfiffe  Sirletura  Cardin.; 
-wejusque  adeo  perfuafione  factura  eft,  ut  primura  in  Italiii 
hac  editione  Minucii  Octavius  ederetur. 

i586. 
Antverpiae.  [ex  off.  Chrift.  Plant.?]  8.  Arnobii  — -]i- 
bri  feptem  cum  Godefcalci  Stewechii  Electis.  —  Hanc 
primara  Sfewechii  editionem  ipfe  non  vidi,  neque  memo- 
ratam  in  Catalogo  aliquo  inveni,  fed  fponfore  Fabricio  *^) 
cito,  cui  praefationes  Stewechii,  editioni  a.  i6o4.  infertae, 
quodararaodo  fidem  facere  videntur.  Nam  duplex  ibi 
coraparet  epiftola  imncupatoria ,  et  ad  lectorem  adraoiii- 
tio.  Ac  illis  quidem,  quae  Electis  praemiffae  funt,  annus 
fubfcriptus  eft  i586.;  epiftola  autem  dedicatoria,  textui 
praefixa,  data  eft  1687.,  praefatio  ad  lectorem  anni  nota 
caret,  fed  dicit  ibi,  „parura  abfuiffe,  quin  Electa  ex  inge- 
niolo  fuo  tanturaraodo  nata,  juvando  Arnobio,  anle  bien- 
niura  feorfura  publicaffet,  verum  Francifcura  Modiura  dis- 
fuafiffe ,  ejusque  adeo  opera  effectum  effe,  ut  textum  quo- 

igX  In  Belectu  argg.  et  Syllabo  SS.  pro  vevitate  Rel.  Clirift. 
p.  226.  lunc  vero  Lipenius  BibU  Theol.  I.  754.  et  M.  Bibl. 
Ecclef.  Colon.  p.  623.  laudsnc. 

e  2 


XXXVl  NOTfTIA    LITKRARIA 

nue  corrigere  et  reflitucrc  fibi  licuerit."  Q>iae  quorfum 
refereuda  Jiut,  nou  fatis  capio.  Coutra  pl<  ritjue,  quibu^ 
dc  ediliouibus  Arnobii  fcruio  fuit,  iuler  quos  diligeutiffi- 
mus  Nurrius  *'),  de  ea  prorfus  lileut,  et  repuguare  vidc- 
turv  quac  edilioui  Aufverpicufi  a.  i6o4.  piacfixa  efl  ap- 
probalio,  qua  non  deuuo  typis  Iradi,  fed  jaui  demvuti 
mandari  Arnobius  dicitur^°).  Quocirca  quaniquam  de- 
finire  nihil  jara  aufim,  fateor  lamen,  me  iu  eam  fenten- 
tiam  magis  proclivera,  ut  ante  annum  i6o4.  Slewecliii 
Arnobiuni  non  iuiprefTuni  clTe  dicam.  Cui  ctiam  Auber- 
ti  Miraei  auctoiitas  accedit,  qui  pro  explorato  fcribit^'), 
Arnobii  libros  VII.  cum  iiotis  Theodoji  Canteri  Planti- 
iium  et  cum  notis  Godefc.  Stewechii  Trpgnaefium  i6o4. 
Autwerpiae  excudiffe. 

1597. 
Genevae  editioiiem  Heraldi  laudat  Magna  Bibl.  Ec- 
clefiaftica  Colonienfis,  fed  fidem  haud  prael^are  aufim. 

1598. 
Lugd.  Bat.  ex  off.  Jo.  Balduiui.     Jo.  Meurfii  Criticus 

19)  Appar.  ad  Bibl.  PP.  1.  infia  1. 

2o},Quo  magis  viros  doctos  excitem ,  ut  de  prJma,  quae  di- 
citur  Stewecliii,  curiolius  difpiciant,  addita  liic  efto  :  Haec 
Arnobii  reftitutio,  auctore  GodefG.  Stewecfiio,  muitum  uti- 
litatis  fludiofo  iectori  adferre  potefi.  Dignam  igitur,  quae 
typis  mandetur,  judico.  Antverpiae  24.  Januarii,  1604» 
EGBERTVS  SPITHOLDVS  Canonicus  et  Piebanus  Antver- 
picnlis. 

Si)  In  notis  ad  Hieronymum  de  Ecclef.  SS.  ed.  Fabric.  a. 
1718.  p.  165.  nec  aiiter  eodem  ioco  ipfe  Fabricius.  Simi- 
liter  Francifc.  Sweertius  in  Athenis  Belgicis  (Antwcrp.  i62g. 
f.  p.  294.),  ubi  dum  fcripta  Stewecliii  recenfet,  limpliciter 
pofuit:  Electa  in  Arnobium,  typis  Trognaefii.  Adde  quod 
Cafp.  Scioppius  in  Arre  critica,  ubi  Stewecliii  fcripta  lau- 
dat,  Arnobium  et  Electa  in  eum  prorfus  ignoret.  Ex  qui- 
bu8  omnibus  non  fine  aliqua  fiducia  dixerim ,  praefationes 
illas  anni»  1536.  et  »587.  infignilas  Fabricio  fraudem 
feciffe. 


DE   ArNOBIO   AfRO.  XXXVII 

Ainobianus  tributus  in  libros  feptera.  item  Hypocriticus 
ATinntianus  et  Excerpla  MS.  Regii  Parificnfis.  In  qais 
Arnobius  adverfus  Genles  et  INIinueius  I3C.  amplius  locis, 
alii  Scriptores  varie  cafligantur. 

Quamquani  negari  fnie  invidia  nequit,  praeclaruni 
ingenii  acumcn,  et  quod  ex  omnimoda  doctrinae  copia 
eftloruit  et  quafi  redundavit,  hoc  fchediafmate  Meuifmm 
oflendiffe,  ad  Arnobium  tamen  et  Minucium  non  magis 
ilhid  quam  ad  omnem  autiquitatem  et  fcriptores  valde 
muUos  pertinere  recte  cenfebitur.  Quotiescunque  enim 
illos  attigit, ,  mirifice  caUidum  detegendis  et  perfanandis 
vuhieribus  fe  praebuit,  multa  acute  vidit,  ad  quae  fupe- 
riores  editores  onmino  caecutiebant,  multa  menda  levilH- 
ma  medela  fufluht;  fed  raulto  largius  haec  quibuscunque 
aliis  fcriptoribus  quam  Arnobio  et  Minucio  ab  eo  funt 
praeftita.  Ac  initio,  inquit,  nihil  aniiotare  erat  decretum 
foH  Auctoris  valetudini  curaudae  intento,  non  potui  ta- 
men  mihi  temperare,  quin  ahquoties,  loci  potifTnnum  al- 
terius  emendaudi  occafione  iuvilalus,  excurrerem;  in  qui- 
bus  omnibus  ut  nihil  alieni  fibi  vendicaret  nec  aUorura 
f:mendationibus  adducendis  vel  erratis  refellendis  tempus 
-lereret,  fed  fua  fimphciter  proponeret^  caute  ac  gravdter 
ftuduit.  Porro,  quicquid  in  Arnobio  praeflitit,  id  omne 
ab  ingenio  neque  a  libris  veteribus  profectum  effe  vel  non 
afFirmanti  puto  tribuiffes,  fed  miraberis  fortaffe,  tara  ra- 
lam  in  iis  regionibus  fuiffe  editionem  primain^  ut  fe  op- 
tare  Aleurfius  dicat,  ut  plures  Canterus  Romani  codicis 
variantes  repraefentaffet ,  quod  plura  inveftigandi  occafio- 
nem  praebituiura  fuiffet.  Quod  fuperefl,  accefferunt  ope- 
ri  huic  appendicis  loco  excerpta  exeraplaris  Regii  MS.  ex 
Ijbro  Jofephi  Scaligeri,  quem  olim  Lutetiae  cum  Regio 
exemplari  MS.  contulerat.  Singulis  juchcium  fuum,  fub- 
inde  etiam  animadverfiones  prolixiorcs  appofuit.  Uni- 
verfe  vidi,  inquit,  hac  collatione  pluria  loca  utiliter  auge- 
ri,  meas  conjecturas  aliquot  probari,  non  paucas  item  no- 
vas  inveniendi  anfara  daii:  quaiuvis  revera  faepeuumoro 


:^.\\vni  NOTfTIA   LITERARI  A 

jiro  thefuuro,  qufm  fperaram,  carboncs  offenderira,  et 
inci  inn  flerqiiilinjuui :  e  quo  lamen,  nifi  uie  egregium  ju- 
cliciuin  fallit,  aliquus,  ut  ita  tlicam,  genimulas  elicui. 
Caclorum  haec  cxcerpta  infcripta  fuut  Petro  Scriverio 
aniico,  ut  ipfc  decli^rat,  dilectifiimo,  de  cujus  Anticritico 
quae  Hadrianus  Bailletus^*)  piemoriae  prodidit,  fi^bulis 
accenfere  nemo  dubitet, 

5aec.   XVII, 
i6or>. 
ITanoviae.  8.  Arnobius  —  cum  nofis  Gevcrbardi  El-' 
menhorftii   ad   illuflrem   virum,    Jofephum   Scabgerum, 
cruditorum  fuae  aetalis  facile  principem. 

Ita  Fabricius  (in  Deleclu  p.  226.)  et  ex  eo  M.  Bibl. 
Ecclcf.  proferuut  priraam  Elmenhorflii.  Nurrius  eam 
inanibus  verfavit, 

Parif.  8.  Arnobius  —-  cum  obfervationibus  Def.  He-» 
raldi.     Citat  Fabricius  \.  \,  an  recte^  dubilo. 

l6o4. 
Antverpiae,  apud  Joach,  Trognaefium.  8.  Arnobiug 
—  cum  Godefcalci  Stewechii  Elecfis.  Conter  quae  fupr^ 
ad  a.  i586.  dicta  funt.  Iterafam  Stewechius  operam  Ar-» 
Hobio  fiio  injpendil,  Electis  priniuin  confcribendis,  in  quo 
iicgotio  folo  ingeni*)  ie  confifum  effe  faletur;  deinde  cum 
yodicis  MS.  variantcs  lectiones  a  Francifco  Modio  ipfi  ef- 
fent  fuppeditatae,  qujbus  denuo  laborem  jam  abfolutura 
fjggreffiis,  non  foium  Eiecta  meliora  fecit,  fed  ipfum  quo- 
que  Arnobii  textum  inlinitis  locis  fe  interpolaffe,  corre- 
xiffe,  et  faepenuraero  lacunis  mqgni  momenti  fuppietis, 
auxiffe  afiirraat.  De  codice  hoc  fententiam  noflram  fuo 
loco  proferemus.  Quod  Electa  attinet,  (nam  de  his  au- 
dinmus  oportet,   antequam  cle  ipfa  textus  recenfione  di-^ 

22}  De  aniifciiptoribus  T.  II.   p.  299. 


DE   ArNOBIO   AfRO.  XXXIX 

ceiidi  lociis  erit,)   ideo  Iioc  nomine  appellare  vifum  effe, 
inquit,    quod  e  plurimis,  qiiae  depr.-^vata,   quae  obrcura 
hic  reperiret,  elegeril  fibi  ex  ingeiiio  et  tneml)raneis  codi- 
cibus  velemeudanda  vel  illufhauda ;   id  quod  plerumque 
et  tantum  non  ubique  ex  antiqui  Komanorum  fermonis 
wfn  ac  proprietate,  nec  non  litibusapud  prifcos  folcmni- 
bus  haud  finilhe  profecto  ipfi  ceffit.     Ac  quemadmoduui 
phn-imum  in  Varrone  ad  Arnobium  illuflrandum  eft  prae- 
fidii,    ita  hacc  Stewechii  Electa  egregivnn,    meo   judicio, 
Varroni  alque  orani  fermonis  prifci  doctrinae  adjumen- 
tum  aireyunt.      Quam  in  rem  non  parum  eliam  fyllabus 
contentorum  praemiffus  conducit.     8ed  neque  ex  his,  ne- 
que  ex  ipfa,  quam  manibus  teneo,  editione  fatis  raihi  li- 
quere  fateor,  quo  pacto  textum  ad  fuas  aliorumve  couje- 
cturas  refinxerit.     Js  certe,  quem  cd.  Trognaefiana  (i6o4.) 
fiflit,    ab  Urfmiano  haud  raagnopere  diflert;    eo   faepius 
autem  Stewechii  lectiones  in  margine  laudat,  ita  nonnun- 
quam,  ut  nefcias,  an  diverfa  aliqua  a  Stewechii  recenfione 
per    hos    typographos   data   hl.     Quod  fi   praecipitantius 
paulo  a  nobis  di\  inatum  fuerit  vereque  editio  Antwerpia- 
iia  a.  i6o4.  ad  ipfius  Stewechii  defcriptionem  expreffa  fit; 
laudabis  fortaffe  hominis  verecundiam,  qui  margines  libri 
emendationibus  et  conjecturis  opplere  maluerit,  quam  vel 
certiffnnam  in  feriem  recipere.     Num  vero  is  ipfum  tex- 
lum  interpolaviffe ,  correxiffe  et  inlegriorem  dediffe  dici 
pofllit,   videant  alii.      Quaraquam  enim  m  eadem,    unde 
praecedentia  adduximus,  praefatione  de  fua  in  textu  ador- 
nando  opera  prae  fe  ferat,  fe  furamo  candore,  fuis  ubique 
locis,  atque  adeo  ipfi  quoque  margini  noinina  eorum  ad- 
fcripfiffe,    qui  ante   ipfum   manus   auxiJiatrices   Arnobio 
porrexiffent,  idemque  fe  flicturum  fuiffe  in  iis,  quae  Ur- 
iiniana   profert,    nifi  liic  omnia,    fua,   aliena  nhfcuiffel; 
hac  taraen  circa  lectionis  varietatem  fedulilate  non  ipfms 
textus  fofpitator  fibi  videri  polcrat. 


XL  NOTITIA    LITERARIA 

1  60  5. 

Paiifiis,  apud  Alaicuuj  Orry  vla  Jarnhaea  ad  iiifigne 
Leouis  falientis.  8.  —  Arnobii  —  libri  lcptem.  M.  .Mi-r 
nucii  F'elicis  Octavjus.  Etlitio  iiova,  ad  edilionem  Roma-i- 
nam  expreffa,  quibusdam  tamoi  in  locis  e  MS.  Reg,  aucta 
et  emendala.  DESIDERII  HERALDl  ad  Aniobii  libros 
VII.  animadverftones  et  caftigaliones. 

Roinanam  intellige  noviflimam,  quae,  quanto  plures 
vcteres  lcctiones  reftituit,  taiito  praeflantior  ipfi  vifa  eft  ac 
faepiiis  laudala.  Quo  factum  eft,  ut  nonnullis  etiam  iii 
loris,  ubi  iiia  Gclernum  fccula  effet,  cam  defcrcret  et  vel 
C'aiiteri  fententiam  ainplerlerelur  vel  de  fuo  quaedam  in-p 
ferret.  De  fmguJis  in  anjmadverfionibus,  fed  pauciflimis 
verbis,  judicium  lulit,  reliquae  vel  fenfu  declarando  vel 
rebus  omnigenis  illuftrandis  ferviunt.  In  quibus  ut  v^aria 
funt  ex  omni  antiquitalis  doctrina  depromta,  nequa({uain 
vero  quod  deceret,  quodve  alienum  effet,  vel  tritum,  ob-r 
litus  efl.  Egregio  quoque  inflituto  factuni  efl;,  ut  texlus 
Ai  uobii  fcorfim  cuni  indice  rerum  peculiari,  deinde  ani- 
madvej-fjones  Heraldi  et  ipfae  curn  indicibus  et  auctorum, 
qui  varie  illuftrantur  vel  emendantur^  et  reiuin  exhibe- 
rentur,  Deniqne  notaiu  meretur  et  boG,  quod  aniini  cau- 
fa  opera  bacc  inftituta  fjt  et  jntra  duorum  menfmm  fpa-i- 
tiinn  ad  fiiiem  pei'ducla;  item  quod  Epiflola  dedicatoria, 
qua<;  oaniiiu^  praefrilimus  Jocuni  fuftiuet,  dala  iit  Eutetiae 
.Parif.  Kal.  Marl.  ciDipcv.  ut  adeo  vix  pi-obabile  videatur, 
a}ite  hujic  aunum  Hejaldi  opei'am  clTe  evnlgatam. 

16  iq. 

Hamburgi.  f.  Arnobii  —  1.  VII.  Gcbhart.  Elmenhor- 
ilius  collalis  diseifjs  codi'-ibus  recenfuit  et  Obfervationi-r 
bus  (fic)  iliuflravif.   — 

Elmenborflius  Lectori:  „Ut  inflituti  nofti"!  ratio  tibi 
conflare  poflit,  u\io  me  in  hac  nova  Arnobii  edilione  rer- 
cenfeuda  praecipue  ufum  codice  vetufto  Francifci  Sabaei 
Brixiani  Romae  a.  io42.  impi^efTo.  Ubi  is  corruptus  aut 
IjnendQfus,  ad  exc^ipt^  MSS.  et  doctorum  Virorijm  emeuT 


BE   ArtNDBlO   AfP.  O.  Xi.l 

tlatioiies  confugi,  optiraasquc  ex  illis  defiHnpri,  et  textai 
Aniobiano,  quamquam  raro,  iuferui;  ratione  nempe  ipffw 
jubente.  Adjeci  quoque  variarum  lectionuin  Coltectaneii, 
in  qnibus  eos,  quorum  emendationes  piobo  et  fequor,  no- 
roiuo.  Jn  obfervationibus  meis  id  polifiimum  egi,  ut  fcn- 
fum  auctoris,  quem  edendum  fuscepi,  edilTererem,  brevi^ 
terque  et  aperte,  ubi  is  obfcin-us,  (lilucidarem.  Certe  eru- 
ditiffimum  fcriptorem  innumeris  fuediffimorum  rnendo- 
rura  naevis  liberavi,  et  infinilis  ejus  locis  male  affectis  fa- 
lubriter,  ut  conlido,  mcdicinam  adhibui.  Nec  tamen  dif^- 
fimuio,  plurima  eliam  nunc  rcfidere  falfa  et  corrupta, 
quae  nuUo  modo  intelligi,  aut  absque  ope  melioris  codjcis 
fanari  queant.  Ea  ego  de  inchiRria  intacta  praelerii  et  fe- 
Jicioribus  ingcniis  corrigenda  reiiqui.  Rel."  Nodi  jam 
Codices,  quortun  fpeciolk  oftentatione  titulus  fuperbit.  Si 
de  Elmenliorrtio  intei  roges,  fi  non  ingenium,  certe  malu- 
ritas  et  fludium  illi  defuit.  Textus  ad  verbum  paene  ad 
Romanam  alteiam  defcriptus  efl.  Hiuc  etiam  conjecturas 
et  emendationes,  quas  iine  auctorum  nominibus  in  margir- 
ne  pofuerat  Urfmus,  omnes  Fnlvii  nomine  laudatas  de- 
fumfit,  et  infermixtis  aliis  ad  calcem  obfervationum  fubje-i 
cit,  fuo  judicio  raro  intei-pofito.  Neque  vero  animadvx-r- 
fiones  ila  comparatae  funt,  ut  viris  doctis,  quales  ejus  ae- 
tas  ferebat,  admodum  placere  poffent,  Nam  praeter 
loca  cumulate  ex  onnribus  veterum  fcriptis  ad  verba  vel 
res  fmgulas  congefla  fruftra  aliquid  expectes,  Caeteiuni 
f).}tis  apte  haec  editio  exfcripla  ell  typis  nitidis  ac  luculen- 
tis,  et  quamquam  capitum  defcriptio  defit,  numerus  tamcii 
lineis  denis  uniuscunque  paginae  iu  margine  interiori 
commode  adfcriptus  eft,  Indices  eliam  accefferunt  textui 
tres,  auctorum^  rerum  ac  verborum  et  locutionum ,  ani- 
madverfionibus  item  duo,  auctorum  (quorum  loca  adducta 
funt)  et  rerum  vocumque.  Hujus  editionis  exemplari, 
quod  Ribl.  Regio-Acad.  fervat,  ab  Heumanno^  quera  pof« 
fefTorem  olim  habuit ,  notulae  (juaetlam ,  item  emeudatip- 
nes  appiclae  funt. 


XLII  NOTITIA   LITERARIA 

Tolofae.  1612.  8.  Julii  Caefaris  Bulengeri  Jiiliodu- 
iieiifis  Eclogaruiu  ad  Arjiobium  liber  priinus.  —  Jne- 
plum  opus. 

1 6  5  4. 

Duaci.  8.  StcwechiiElecla  cura  Paralillis  feuSumma» 
Yiis  Leandri  dc  S.  Martiuo. 

i65i. 

Lugduui- Bafavorum,  ex  oilicina  Jo.  Maire.  4.  Ar- 
nobii  —  libri  VII.  Cum  recenfione  Viri  Celeberrimi  et 
integris  omnium  comraentariis,  Edilio  noviffuua  atque 
omnium  acGuratiffima.  ,,Quod  ad  lianc  Arnobii  noftri 
editionem,  quam  accuratiffimam  liic  exhibemus,  attinet, 
typograplms  inquit,  cxcmplar  ante  aliquot  annos  nacti 
fuimus  manu  viri  ccleberrimi  emendatum ,  cujus  eruditio 
et  fama  in  his  artibus,  quae  ab  humauitale  uomen  habent, 
veluti  Principatum  tenet.  Curam  poilmodumitidem  Viro 
erudito  commifimus,  ut  quicquid  ad  gloriam  hujus  editio- 
iiis  coUigi  poffet,  in  medium  produceret.  Itaque  omnes 
et  quidem  integros  coramentatores,  nuila  parte  truncata, 
iu  unum  corpus  redeginuis,  ut  editionis  i-atio  ex  iis  peti 
pofTit  —  ita  ut  nihil  ei  defit,  quod  vel  votis  exoptari  pof- 
fit."  —  Recenfionis  hujus  auctorem  fuiffe  putant  Salma- 
fium,  cujus  etiam  commentarius  morle  interceptus  fit. 
Ac  quantimi  quidem  comparando  didicimus,  nam  muta- 
tionum  judjcium  prorfus  uullum  apparet,  credo,  ue  decor 
typographicus  interciperetur,  hoc  viro  certe  non  indigna 
efl.  Igitur  a  fuperioribus  toto  coelo  quidem  diiiert,  plu- 
rimas  tamen  ex  iis  JecUonibns  fufcepit,  quas  Urfmus  ad 
marginem  fuae  editionis  propofuiffe  indicavimus,  adeoque 
fortaffe  Chiaconii  ingenio  praecipue  Salmafius  litavit.  De 
rciiquis  liujus  editionis  dotibus  non  efl,  quod  pluribus  le- 
ctores  doceamus.  Invenias  Canteri,  Stewechii,  Elmenhor- 
ilii  et  Heraldi  comraentaria  ad  verbum  defcripta.  Com- 
jnodis  Doctorum  lioc  faltem  confulere  poluiffeut,  fi  indi- 
cem  univerfalem  fubjeciffent.  Quod  reiiquum  eft^  procu- 
rafle  liaac  editionem  ex  parte  (nempe  ut  fingulorum  ani- 


DE  ApuNobio  Afro.  xliij 

jnadverfiones  rite  defcribereutnr)  dictus  eftAntoniusThy- 
fius,  1.  C.  cujns  etiani  in  Arnobium  epigramma  pagina 
pofl  dedicationem  proxima  oftendit.  'iypothetaruiu  ci- 
roribus  iisque  admodum  foedis  hanc  editionem  mtidi0i- 
mam  fcatere ,  Nurrius  imprimis  conqueflus  eft. 

1666. 
Parifiis,  apud  Joaun.  Dupuis.  f.  cum  Cypriani  opeii- 
bus  ex  editione  Rigaltii  per  Frioriuni.  Ex  Ephemeridi» 
bus  Parifienfibus  hujus  anni^^)  intelleximus,  varioruni 
iiolis  excerptis,  Priorii  more  inftructos  efle,  quolquoL 
practer  C^prianuraRigaltianum  hic  auctores  evulgati  funt. 
Textus  ex  Lugduno-Batava  una  cum  omnibus,  auctis  iti- 
deni ,  viliis  efl  repetitus. 

1677. 
Ltigduni,    apud  AnifTonios.  f.  in  Bibl.  PP.  T.  IIL  a 
p.  45o-5i4.  Recufa  Priorii.     Notae  maximam  partem  El- 
menhoiflii  funt,  raro  Heraldi,  Stewechii  etc.  quibus  fua§ 
Pri^rius  inlerfperfit. 

Saec.    XVIIL 
1715. 
Parifiis,    apud  Jo.  Bapt.  Delefpine.   f.  in  Nicohii  le 
Nourry  Adparatu  ad  Bibl.  Max.  PP.  —  Lugduni  editara 
T.  II.  p.  257-670.  Differtatio  in  Arnobium,  in  qua  pofl 
analyfes  fmgulorum  librorum,  de  auctore ,  operis  aetate 
confilio,  argumento  et  ti'actatione,  flylo,  eruditione  et  re- 
liquis  dotibus,  de  opere  diflribuendo,  librorum  integritate 
ac  textus  cori:u.ptione  —  de  erroribus  quibusdam  Arnobii 
de  variis  horum  librorum  Codd.  MSS.  editionjbus  et  in 
eos  notis  et  obfervationibus  ^  fufe  pro  more  fuo,  fed  prae-i^ 
clare  differit^  a  pag.  257-296.  denique  a  p.  296-570.  no^ 
vas  in  Arnobjura  obfervationes  profert,  in  quibus  vel  ar- 
guraenta  fmgula,    quibus  ille  cum  in  afTerenda  veritate 
tum  refutandis  adverfariorura  erroribus  utitur,  examiuaii' 
tur,  vel  potiora  antiquitatis  raonuraenta  illuftrantur. 

23)  JouTual  des  Scavaus,  Febricr,  p.  4'-  nfo  tout  aveo  des  xe-f 
niarques  de  diSerens  Autheurs." 


Xl.1V  NOTITIA   LITERARIA 

1768. 
Veiieliis,  ex  typogr.  Jo.  Bapt.  Albritii.  f.  in  Gallaudi 
Bibl.  Vet.  PP.  etc.  'JMV.  a  p.  i55-2'i4.  Siflitur  textus 
editionis  Lugduno-Balavae  emaculatus  et  adliibiliii  iis, 
quae  Nurrius  attulerat,  perpolitus.  Siniul  conftitutum 
prat,  notas  addere  felectiores.  cjuaeque  imprimis  ad  emen- 
dandum  tfxtum  fpectarent,  fed  hic  indufbiam  aeque  ac 
judicium  defideranms.  Cui  bono,  quaefo,  Priorii  notae, 
quas  omnibus  paginis  inculcatas  videbis?  Singularis  au- 
tem,  qua  praecedentes  editiones  Arnobii  haec  anteceliit, 
eaque  nefcio  an  fumma  virtus  efl  textus,  quem  praeter 
Canterum  ad  miam  onme.s  continua  ferie  exliibebant,  in 
capila  defcriptio,  quorum  arialyfis  in  calce  fubjecta  com-  , 
pcndium  quafi  totius  fcriptoris  praebei, 

1785. 

Wirceburgi.  in  off.  libr.  Slaheliana.  8.  Arnobii  Afri 
adverfus  gentes  iibri  VII.  et  Julii  Firmici  Materni  V.  C. 
de  Errore  prof.  Rel.  etc. 

lidetn  fub  litnlo : 
Opera  SS.  Palrum  Latinorum  Volumen  V. 

Qualis  hic  Arnobius  fil .  ipfius  editoris  Ci.  Oberthiirii 
verbis  accipe:  „Textum  habes  Canteri ,  fed  ad  editionem 
Leidenfem  anni  MDCLI.  ita  quidem  correctum  el  emeu- 
datum,  ut  veterem  lectionem  a  Gelenio  et  Cantero  temere 
olim  expunctam  poflliminio  a  me  reflitutam  videas,  iis 
faltem  locis,  ubi  meo  partim  fenfu,  partim  Stewechii  ac 
Heraldi  judicio  id  fme  fcrupulo  facere  rae  poffe,  imnio  de- 
here  certus  eram  :  monui  tamen  in  fubjecto  ipfi  textui  va- 
riarum  iectionum  indice,  idai  id  fecerim,  tjuaeque  fint 
expunctae  vel  correctae  a  me  fententiae,  ut  fic  adhuc  libe- 
rum  reiinquerem  Lectori,  velitne  meo  flare,  vel  alio  fuo 
in  eligenda  lectione  judicio." 

Verfiones  Arnobii  nusquam  rae  commemoratas  inve- 
nii'e  memini  praeter  Belgicam  interprele  Joatliimo  Oud- 


DE  Arnobio  Afro*  xlv 

aen  Harling.  1677.  8.  apud  Fabricium  Bibl.  Lat.  lib.  IV» 
c.  3.  p.  2C)i,  ed.  Veiiet. 

Codex  lantummodo  unicus  Iiactenus  repertus  cfl,  ex 
quo  priraum  fluxit,  et  iterum  iterunaque  Arnobius  emen- 
datus  eJft,  qui  jam  iu  Bibliotlieca  Regia  Parifienfi  extal. 
Optandum  vero  effet,  ut  Doctus  aliquis,  cui  adilus  adCod. 
hunc  Regium  patet,  eum  accurate  defcriberet,  quo  faeculo 
fcriplus  efle  videatuj-,  rationibus  jufti-s  probaret,  imprimis 
vero  num  foedis  adeo  characteribus  aut  fcripturae  compen- 
diis  exaralus  fit,  ut  tolies  a  viris  infigniter  eruditis,  quos 
fuo  loco  nominaraus,  nec  unquam  fine  nova  variarum  Le- 
ctionum  meffi  exerceri  potuerit.  Nam  licet  Gelenii  judi- 
cium  de  editoribus  primae  Romanae  nequaquam  contem- 
namus,  nec  lii  tamen  fucum  nobis  fcicere  voluiffe  putandi 
funt;  immo  verum  iit,  quod  uuivcrfnn  de  hoc  hbro  MS. 
teflati  funt:  „Scatebat  A.  antea  tot  mendis,  quot  lilerae 
infunt.  Innumera  fuflulimus,  quaedam  de  induftria  prae- 
teriimus,  quae  vel  nullo  modo  intelligerentur  vel  omnina 
deliderarentur:  arrogantis  enim  ingenii  effet,  ea  reftituere 
velle,   quae  omnino  ignores.** 

De  Flacii  Ulyrici,  poilea  Petraei  Codice,  quem  in  Ste- 
vvechii  ufuni  Fiancifcus  Modius  contvilit,  nefcio  utrura 
fcriplum  alicubi  legerim,  an  ipfe  primus  animadverterim, 
eum  nihil  aliud  quam  apographum  Regii  fuiffe.  Certe 
plane  jam  perfuafum  iUud  habeo^  poflquam  curiofuis  Cod. 
hujus  lectiones,  quas  diferte  in  marginc  ed.  fuae  Stewe- 
chius  exhibuit,  cum  excerptis  a  Scaligero  Cod.  Parifini 
lectionibus  ad  calcem  Meurhi  Critici  Arnobiani  contuli- 
inus;  quo  miram  quandam  inter  utrumque  convenientiam 
depreliendimus;  quamquam  non  eadem  prorfus,  fed  pro 
diverfo  arbitrio  diverfa  ioca  Modium  et  Meurfium,  et  ii- 
lum  quidern  multo  parcius  elegiffe  et  excerpfiffe  firaul  ap- 
paruit. 


INDEX     CAPITUM 

LIBRORUM    VII. 
ARNOBII      AFRI 

DlSPtTTATIONUM        ADVEKSU3        OENTES. 


L  t  B  E  R     1. 

Jr  rojitetur  jirnobius  a  fe  fusceptum  opus ,  ut  faepius  inculcatam 
calumniam  propulfaret ,  qua  ethnici  propter  ahdicatum  a  Chri- 
ftianis  falforum  numinum  cultum  eos  puvlicarum  omnium  cala- 
mitatum  auctores  effe  falfo  ac  temsre  accufabant.      Cap,  1  et  II. 

D^anifeftum  itaque  facit  a  Chriftiariae  religionis  exordio  nihil  in 
refum  natura,  nihil  in  privatis  puhlicisque  hominum  negotiis 
aut  mutatum  aut  relaxatum  et  difjolutum.     Cap.  II  et  III. 

Ethnicos  refutat  ohjicientes,  impietate  Chriftianorum  Deos  offenfos 
mundum  peftilentia  aliisque  ealamitatihus  ohruere :  ex  ip/is  enim 
oentilium  hiftoriis  compertum  eft ,  hoiiiines  ante  auditam  um- 
quam  Chriftianorum  nomen  aut  iisdem  aut  etiam  graviorihus  cla- 
dihus  fuiffe  vexatos.      Cap.  III.  IV. 

Demonftrat  quocjue  tavi  certum  efje  crudelia  hella  ah  Atlanticis, 
jiffyriis,  Bactrianis,  Perfis ,  Graecis ,  Trojanis  et  Romanis,  a 
J^ino,  Zoroaftre,  Xerxe ,  Alexandro  Illagno  aliisque  olim  gefta 
jniffe ,  quam  conftare ,  illa  poft  Chrifti  ortum  imminuta  fuijfe. 
Cap.    V.    VI. 

Inquirit,  cur  tot  tantisque  malis  ex  elhnicorum  fententia  mundus 
prematur,      Docet  vel  haec  ad  caufas  tiaturales  referenda  ejfe; 


Index  Capiti;.m,  xlvii 

vel  mala  viileri  hominihus ,    omnia  commoditate  fua  mftlentihuSt 
quae  certe  toti  naturae  et  mundo  utilia  funt.      Cap.  VII-  XII, 

Ouam  -praepoftere  autem  Ethnici  mala  omnia  in  Chriftianos  trecen- 
tis  circiter  ahhinc  annis  exortos  refundenda  effe  clamitarentf 
variis  rationibus  fcite  coarguit.       Cap.  XHI'XVI. 

Ahfurdum  vero  dictu  effe  demonftrat ,  iram  cadere  in  Deos  immor- 
tales,  nullamque  fimul  aequitatem  iisdem  inejje,  fi  oh  illatas  fihi 
a  Chriftianis  injurias ,  earum  poenas  tam  ah  ipfis  quam  ah  in- 
fontihus ,  ut  ajehant,  ethnicis  ullo  ahsque  discrimine  repetierint. 
Concluditque,  has  ridiculas  criminationes  fola  harufpicum,  ario- 
lorum  et  vatum  avaritia  effe  confictas,      Cap.  XVII-  XXIV. 

Refpondet  ethnicis  ohjicientihus ,  deos  ideo  in  homines  faevire,  quia 
Chriftiani  novum  cultum  in  terrarum  orhem  invexerant.  Hinc 
edocet ,  in  quo  potiffimum  totius  Chriftianae  religionis  fumma 
confifiat.       Cap.  XXV-  XXVII. 

Exinde  arguit,  meliorem  effe  Chriftianorum  caufam ,  quam  eornm, 
qui  falfa  numina  reverentur.  Patreni  enitn  illum  adorant ,  a 
quo  ipfimet  gentdium  dii ,  fi  qui  funt,  accipere  dehuerant  quid- 
quid  numinis  et  majeftatis  hahere  creduntur.      Cap.  XXVIII. 

Illum  autem  verum  Deum  rerum  omnium  ejfe  opificcm  ex  effectihus 
prohat  Arnohius :  Apolline,  IVIercurio  aliisque  omnihus  fictitiiv 
numinihus  antiquiorem ,  infinitum ,  ingenitunif  immortalem, 
aeternum.      C  ap.  XXIX- XXXI. 

CuiUhet  a  natura  infitum  ejfe  adferit,  ut  hunc  agnofcat  regem  fum- 
mum  et  omnium  moderatoreni:  quirt  et  animalia  et  faxa  ipfa, 
fi  forte  loquerentur,  id  aperte  palamque  clamarent.  Fruftra  igi- 
tur  ethnici  Jovem  fummum  Deum  praedicant ,  quem  fcilicet  foli- 
to  hominum  more  natum  noverunt,  quum  tamen  fummus  Deus 
ingenitus  fit  atque  aeternus.      Cap.  XXXI fin.  -XXXV, 

Occurrit  ethnicis  Chriftianos  infimulantihus ,  non  quod  Deum  om- 
nipotentem  venerentur ,  fed  quia  hominem  natum  et  infami  cru- 
cis  fupplicio  interemtum  Deum  effe  contendant.      C  ap,  XXXVI, 

xxxvn. 


XI. VIII  Inde\  Ca  riTrsi. 

Si  iiero ,  inquit  Anwhius ,  fas  Juit  ethnicis ,  quosdum  in  Deorum 
Ttumeru/n  referre  propter  collata  fibi ,  ut  putahant,  beneficia : 
quanto  magis  Chriflus  honore  divino  ah  hcniinibus  hahendus 
eft,    (fui    illis   mnlta  majora   et  infinita   ahundantiffime  contuUt  ? 

Cup.  xxxriii.  XXXIX. 

At  illfi,  inquiebant  ethnici ,  crucis  patihnlo  nffixus  interiit.  ^uid 
inde ?  Non  enim  mors  Chrifti,  ficut  nac  Fythagorde  nec  Socra- 
tis ,  ejus  doctrinae  cgregiisque  factis  ullum  adtulit  detrimentum. 
(^uid  liero ,  quod  nulla  mortis  infanlia  innocens  homo ,  quem- 
adinodum  Aquilius ,  Trebonius  et  Regulus,  inUri  umquam  po- 
teft?  Quid  infuper  irrifione  magis  dignum  hac  argumcntatione 
gentilium,  <fui  Liherum  a  '^fitanibus  discerptum ,  Aefculapiunt 
fulmind  percuffum,  Ilerculem  vivum  comhuftum  aliosque  morte 
violenta  fublatos  fuperftitiofo  cultu  honorahant?  Cap.  XL, 
XLI. 

Chriftus  pvrro  a  fummo  Rege  ad  nos  miffus  innnmeris,  quae  patra- 
int ,  miruculis  tam  certo  qwam  evidenter  verus  effe  Deus  compro- 
hatur.  Chrifti  miracula  fummatim  expofita,  ex  quihus  divinitas 
ejus  adftruitur.       Cap.   XLll-  XLVII. 

"Neque  his  opponi  poterant  curatas  ab  ethnicorum  (liis  infirmae 
nonnullorum  hominum  valetudines.  Nam,  hoc  int£rim  gratis 
dato,  certum  eft,  a  nullo  umqunm  gentilium  Deo,  ficuti  a  Chrifto, 
aegris  hominibus  fola  adhihita  nianu  aut  voce  redditam  fanita' 
tem.      Cap.  XLVIII. 

Neque  patitur  auctor  fibi  objici ,  opem  a  Diis  ferri  non  nialis 
quidem,  fed  bonis  piisque  hominihus.  Chrijtus  enim  malis 
omnihus  aequaliter  ac  honis  fuccurrit,  Icra  praeterea  ejfe 
Chrifti  miracula  oftendit  adhuc  Arnobius  ex  illa  prorfus  mira- 
hili  poteftate ,  quam  dedit  etiani  infimae-  plehis  hominibitSt 
quaelihet  folo  ipfius  nomine  prodigia  cdendi.  C ap.  XLIX-^ 
LII. 

Et  fane  quantne  magnitudinis  et  poteftatis  fit  ipfe  Chriftus ,  fubli- 
mis  et  ah  intima  radice  Deus ,  tametfi  hominihus  olim  incogni- 
tui ,  vel  folis  quae  ipfo  moriente  facta  funt  miraculis  evidentif- 
fime  demonftraLuni  eft.      Cap.   LIII. 


InD£X  CAPIt  UM.  XLtX 

Chrifti  miraculorutn  veritas  comprohala  priinum  ex  leftlhui  locti- 
pletiffiniis ,  Chrifti  iliscipulis ,  qui  certo  capitis  periculo  ea  pU' 
hlicarunt  et  pofteris  tradidei  unt :  deinde  vero  cX.  eo,  o:iod  Chri' 
ftiana  religio  iis  ftabilita  et  confirmata  ^  hreviffimo  t<;mvore  xn 
toto  terrarum  orbe  fuscepta  eft.      Cap,  LIV,  LVt 

Neque  demum  ea  miracula  a  fcriptorihus  noftris  aut  fcripta 
mendaciter  aut  nimium  exaggerata  prohnt  Arnohius.  Ouin 
etiam  tam  vera  funt,  quae  nojiris  in  Lihris  de  Chrifto  fcripta 
fuere,  quam  falfa,  quae  gentiles  de  diis  fuis  tradiderunt.  C  ap, 
LVl.  LVII. 

Retundit  Jrnohiui  ethnicoi  utgentes ,  hinc  fcriptA  fuct  effe  ahti- 
ijuiora  at^ue  idcirco  veriora,  illinc  vero  noflra  fuiffs  ah  in- 
doctis  hominihui  ferinone  rudi  atque  impolito  exarata*  Cap. 
LVIII.  LIX. 

Satisfacit  aUctor  ethnicis ,  qui  a  Chriftianis  pnftulahant ,  cur  Chri- 
ftus,  fi  Deus  fit,  humanam  formam  indiiit  et  more  hurnano  eft  in- 
teremtus.      Cap.  LX-LXII. 

Refpondet  iisdern  reponsntihus ,  incredihile  prorfuS  effe  Chriftum 
Deum  ct  honiinem  humana  tantum  naturu  vifum  ac  patihulo  ad- 
fixum  vitam  finiiffe  :  ofenditque ,  Chriftum  ad  fanandos  eru- 
diendostjue  homines,  tanta  lcnitate,  quanta  lihertate  paffum  efjs 
feah  impiis  occidi.      C  ap.  LXIII. 

^uapropter  Arnohius  acriter  arguit  ethnicos ,  qui  tametfi  tyrannis 
divinos  deferrent  honores  aliosque  oinni  impietatis  ac  fceleris  gt- 
nere  contaminatos  fummis  extollBrent  laudibus  ftatuisque  dona- 
rent;  folum  nihilominus  Chriftum,  verum,  maximum  ac  maxime 
faluturium  nuntium,  iniquiffimo  atque  implacahili  odio  perfeque- 
hanturi       Cap.   LXIV. 

Ouid  enim  iniquius ,  inquit ,  et  erusdelius »  quam  virtutum  omnium 
Dominum  mortisque  ^xtinctorem  hello  acerhiffimo  femper  lacef- 
fere,  qui  permiffa  morte  honiiniii  quem  geftahat^  certam  de  fw 
tura  animarum  noftrarum  falute,  fi  pie  vixerimus,  fpem  omnihus 
fecit?       Cap.  LXV. 

LIBER    IL 

Ah  Ethnicis  inquirit  Arnohius,  cur  demunt  Chriflum »  nullius  in 
eos  peccati  reum,    ita    cderint,    ut   rel    ejus   nomine   audito  irm 

d 


L  Index  Capitum. 

protiiius   excanilefcant :    tfui   tavien ,    etiamfi    cui    credutur  dii^nui 
non    effet ,   eo  fallem.  non  adfpernandus  erat ,   (juod  cunctis  i^iain 
ad  cocluin  monftraiit.      C  a  p.   J. 
Occurrit    auctor   gentilihus    rcjpondcntiius ,     fumnio    iilum    odio   fe 
propterea  profequi ,    t/uia  omnem  Deorum  cultuni  evertit.      Cap. 
11.  lll. 
Ojiendit  ethiiicos  prorfus  immerito  Chrifii  dictis  propterca   uon  cre» 
dere ,    quod  ca ,    quae  pollicetur,  fe  umquam  re  ipfa  daturum  nos 
non   convincit.  fiquidem   plurima  fnppetunt  ecrum  quae  Chrijius 
promifit,   haud  omnino    incerta   rerum   argumenta :    quae  quident 
quum  in  promlu  fint,  de  uliorum  quoqus  ah  co  promijforuvi  eventu 
duhitandi  nulla  rntiu  cjt,       Cap.   IP  .  /'. 
Ethnicorum  jactantiam  rclundit ,    quippe   qui  fe  folos  fapicntia   et 
fcientia  ornatos  gloriarentur ;   cetcros  vero ,    qui  pcr  totum  terra- 
rum  orhem  Chrijto  nonien  dederunt ,    ma^no  etiam  ingenio  prae- 
ditos,  ohtufos,    heheics  ac  fatuos  exiftimarent.      C  ap.   VI.  VIL 
Nulla   igitur    ratione   aliis    nvn  doctiores   etJuiici  Chrlflianos  diinno 
magiftro  fuo  credentes  vituperahant.      Sine  piaevia  namque  Jide 
nullum  profecto   negotium  fuscipitur.      Ipfimet  gentiles  opinioni- 
hus  credehant  philofophorum ,    qui   de  primis  tamen  rerum  prin- 
cipiis  aliisque  de  rehus  nihil  certi  exploratique  pioferunt  ac  fem- 
per  inter  fe  digladiantur.       Cap.   VIII.  IX.  X. 
Inde    coUigit  ^rnohius ,    aequius  e[Je  credere  Chrijlo,    qiii  tantis  mt- 
raculis    doctrinam  fuam  ftahilivit ,    quam  phiLoJophis   quantum- 
lihet  oh  morum  integritatem  atque  Japientiam  laudandis ,   qui  ni- 
hil  vel  minimum  quid  his  fimile  umquam  potucrunt.      Cap.  XI. 
Et   certe  fi  ChrijLus  humanis  tantum  argumentis  ufus  fuijjet ,   nemo 
ei  Jidem    aihihuijfet  ,     quatn    tamen' plerique   dare   coacti  funt 
oh   edita   ah   ipfo   ejusque   discipulis    miiucula;     edita ,    inquam, 
uhique  in  Oriente  et  Occidente  et  potijjinium  Romae,   uhi  Simon 
mo"us    a   Petro    ex  fuhlimi   aere   in   terram   dcjectus  perhihetur. 
Cap.  XII. 
Quid  plura?      Non  vexanda  certe ,  fed  idco   hmdanda  erat  ah  eth- 
nicis    Chriflianorum  fides ,    quia  illis   communes   erant  cum  phi- 
lofophorum  coryphacis  de   Deo ,    de   corporum  rcjurrectione ,    de 
falute  aniniaruni ,    et  fuluris  iwpioruin  poenls  feiiLenliae ,    quani 


IndexCapitum.  Ll 

vis  ah  his  aliter  atque  a  Chriflianis  explicentur.  C ap.  XIII. 
XIV. 
Hinc  occafionem  captat  Arnohius  edijjerendi,  cujus  naturue  fit  ani' 
ma  noftra ,  ejuo  ex  fonte  prodeat  et  cur  variis  affectibus  et  vitiis 
fiat  ohnoxia,  Illos  deinde  rcfutat,  qui  noftram  animani  ejus- 
dem  cum  Deo  immortalitatis  et  naturae  participem  effe  pronun' 
tiahant.       Cap.  XIV.  XV.  XVI. 

At  divina  eft,  inquiehant ,  anima  hominis,  (jui  ratione  ceteris  praC' 
Jiat  animalihus.  Optinie  quidem,  reponit  Araohius,  fi  homo  hac 
fua  ratione  hene  jemper  uteretur.  Deinde  nonnullis  occurrens 
inftantiis  vulgi  opinationes  de  animae  humanae  praeftantia  expo- 
nit  ac  diluit.       Cap.  XVII.  XVIII. 

Pergit  porro  demonftrare ,  humanas  animas  neque  divinas  effe  ne' 
que  omnium  fcientia  eruditas  in  hunc  mundum  e  coelo  advolaffe. 
atque  inde  ruit  placitum  illud  quorumdam  philofophorum,  quo 
ea  quae  difcimus  rcmmijcentias  effe  fomniahant.       Cap,  XIX, 

Et  hanc  quidem  conjectationcm  falfam  ejfe  aliis  adhuc  rationum 
momsntis  evincit :  inprimis  vero  propofita  hypothefi  pueri ,  in 
dejertijjima  et  inaccejfa  folirudine  nati  atqne  H)idetn  fummo  i:i 
filentio  a  muta  nutrice  educati.       Cap.  XX.   XXI. 

Hinc  evidenter  concludit,  humanam  anininm  in  mundum  non  venijje- 
omnium  fcientia  inftructam.       Cap.    XXII.  XXIII, 

£xinde  Arnobius  contrarium  Platonis  a^gumentum  ex  puero  de  nu' 
meris  interrogato  petituni  lucnlentcr  dHuit.  C a  p,  XXlV, 
XXV. 

Eorum  objectionem  dijfohit,  qui  dicunt  animam,  uhi  corpori  conjun- 
situr,  priorum  ohliinfci  atque ,  ut  ajunt ,  ex  docta  elemsntariatn 
fieri.      Cap.  XXVJ.  XXVII. 

Idem  argumentum  pertractat.      C ap.    XXTIII. 

Ex  difputatis  colligit  auctor  hominem  proletarium  ac  prorfus  in- 
opem  ordini  primo  h.  e.  divino  non  ad fcrih endum  nsc  ei  eandeni 
atque  Deo  immortalitatem  tribuendam.       Cay.  XXIX.  XXX. 

Eadem  ratione  impvgnat  Arnohius  contrariam  Epicuri  opinionem, 
qui  animam  humanam  mortalem  ejfe  garriehat.  Deinde  ftatuit 
auctor  nofter ,  animam  mediae  cujusdam  mortaleni  inter  ef  diri- 
nam  naturam  ejfe  fuhftantiae.      Cop.  XXX  •  XXXIV. 

a  2 


LIl  IXDEX   CaPITL.M. 

InftantlhuS  vero  etlinicis,  qno  -pacto  immortalis  fieri  poffit  anima,  fi 
mcdiae  illius  qualitatis  fit,  facit  fatis  JrnohiuS.  Cap.  XXXV- 
XXXVL 
Dcinde  animam  noflrani  a  poftrcma  quadam  poteftate  fuiffe  qui- 
dem  creatam ,  fed  neque  divinae  prolis  neque  funimi  Dei  filiam 
effe  demonflrat.  Nec  patitur  auctor  fibi  ohjici,  mundum  fine  ho- 
mine  effe  imperfectuni ;  adeoque  Deum  uniuscujusque  animam  ex 
fe  ipfo  genitam  in  humanum  corpus  mififje.  Cap.  XXXVI' 
XXXVIII. 

Longa  -autem  inductione  conatur  ojtendere,  hominem  non  ad  per- 
fectionem  mundi,  qui  quidem  fine  illo  effe  poterat,  fed  ad  pri- 
vatam  ipfiusmet  hominis  utilitatem  efje  creatum.  Atque  ex 
his  concludit,  ditiinum  non  efje  animam ,  quae  poftmodum  in 
corpus  aliquod  a  Deo  mljfa  fuerit.      Cap.  XXXIX- XLIII. 

At  fua,  inquiunt,  voluntate ,  non  Dei  juffu  venit  in  mundum.. 
Cui  quidem  inftantiae  occurrit  Arnohius.      Cap.  XLIV'  XLVI. 

Urgehant  ethnici ,  unde  igitur  anima  progenita  fit  aut  prolata  in- 
quirentes.  Quihus  refpondet  Arnohius,  illud  primum  nohis  effe 
compsrtum,  illam  nec  divinani  nec  Dei  ejjc  pro^eniem:  nihil 
enim  a  Dco  fummo  Jieri  umquam  potuiffc ,  nifi  omnihus  numeris 
ahfolutum.  Deinde  fuhdit,  illud  nos  certo  cognofcere,  homines 
nihil  effe  aliud  nifi  aninias  corpori  alligatas,  quae  omni  vitio- 
rum  genere  corrumpuiUur.      Cap.   XLVII.  XLVIII. 

Sunt  quidem  nonnulli  optimis  morihus :  at  hi  fane  pauciffimi  funt. 
Ecquinani  vero  perfecti  funt  homines/  Non  igitur  divina  efl 
anima  humana.      Cap.   XLIX.   L, 

Neque  vero  eft  quod  rideant  ethnici ,  fi  negemus  nohis  effe  com- 
pertum,  quo  modo  illa  fit  creata.  6i  enim  recte  a  Platone  ad' 
fertum  putant,  illas  non  a  Dao  fummo ,  fed  a  minorihus  quihus- 
dani  poteftatibus  effe  creatas:  cur  nohis  non  licehit  ipfas  effe 
mediae  qualitatis  longe  certius  afferere,  quae  tamen  a  Deo  ini' 
niortalitate  donentur?    Cap.  LI-LIII. 

Neque'  dixeris,  nihil  penitus  fine  Dei  voluntate  fleri,  neque  etiam  cw 
riofius  inquiras,  unde  mala  oriantur  et  cur  ea  Deus  permittat. 
Hoc  unum  pro  certo  hahendum ,  nihil  a  voro  Deo  fieri  malum. 


In  DEX   CA  PIT  L' W.  JLTU 

vUiofum  et  noxium  quodque  omnihus  non  fiL  fulutare  atifue  amo' 
ris  pleniffimum.       Cap.  LIK.  LV. 

Nemini  vero  mira  videri  debel  noftra  de  tot  aliis  rchus  ignoratio. 
Ouis  enim  nefcit,  tantas  effe  hominum  de  re  qaulihet  contentiones, 
ut  nihil  a  quoquam  adjeratur ,  quod  uh  alio  ftatim  d^Jirui  non 
■poffit?      Cap.  LFI.  Lyn. 

Quamvis  ergo  ignorarent  Chriftiani ,  a  quo  ei  u.nde  vreata  fit  ani' 
ma  humana :  nihil  inde  adverfus  illos  ejficere  poterant  ethnici» 
(juihus  multo  plura  funt  incomperta.      Cap.  LVIll, 

Recte  itaque  Chriftus,  rerus  Deus,  fuh  hominis  forma  locutus  juhet 
nos,  relictis  omnihus  quaeftionihus,  ad  rerum  univerfarum  Domi- 
num  tota  mente  adtolli :  qui  tametfi  comprehcndi  necjueat,  nul- 
lus  tamen  nifi  amens  illhm  folum  effe  Deum  amhigit.  Lthnicos 
igitur,  qui  eum  non  agnofuunt ,  manent  faein  poft  mortem  cru' 
ciatus.      Cap.  LX-LXII. 

IJrgentibus  etliniris,  quid  ergo  actum  fit  de  eorum  animabus ,  qut 
ante  Chrifti  adventum  mortui  funt,  et  cur  onines  animae  non  fitit 
aequali  munificentia  donatae :  refpondet  primum  Arnohius ,  ac 
qualiter  in  omnes  divina  heneficia  fuijfe  diffuja  ;  deinde,  omnes 
Deum  aequaliter  twca.e  omnihusque  -ad  fe  veniendi  poteftatem  jc 
ciffe^  fed  nulli  nercfjitatem  udjerre.      Cap.  LXIII.  LXIJ' . 

Docet,  cur  Deus  non  fuciat,  ut  inviti  homines  ipfius  credant  promif' 
fis;  deinde,  quod  foUChrifliuni  falutem  confequantur  ope  Chrifti 
atque  auxilio,  cui  a  Dco  patre  facuitas  ifta  conceffa.     Cap.  LXy, 

Transit  ad  veterem  ethnicorum  querimoniam,  qua  novellam  effe 
Chriftianam  religionem  atque  antiquos  et  patrios  ritus  in  barha- 
TOS  ac  peregrinos  non  effe  mutandos  expojtulahant.  C ap. 
LXVI-LXVIII. 

Tametfi  Chriftiana  religio  recens  effet  inftituta,  nonne  res  omnes 
humanaet  nonne  in  primis ,  vel  ipfis  fatentihus  ethnicis,  corum 
Dii  ejfe  coeperunt  ?      Cap.   LXIX -  LXX. 

Si  ergo  ante  quadringentos  annos  Chriftinna  religio  non  erat,  neque 
etiam  ante  duo  annorum  millia  nullos  Deos  fuos  fuijfc  negare 
non  potsrant.  At  demum  religionis  auctoritas  non  eft  tempore 
aeftimanda,  fed  numine.      Cap.  LXXI. 

Ohjectionem  illani  deineeps  infringit  Amohius,   qua  ethmci  obtende' 


Liv  Ikdex  Capituw, 

Vant,  eorum  religionein  uiulio  vetujtiotem  Chriftiaita  ejfe  adcoifu» 

rerior^:,i.        Cay.   LXXIh  LXKIII.     - 
Refpondet  poftulavtihus  ipfii  ethnici^ ,    cur  tain  fero  Chriftus  a  Deo 

mijjus  Juerit.      Cap.  LXXlf.  LXXV. 
Sntis  iisdeni  Jacit  in<fuiientihus  ,    cur  Deiis ,   cui  Chrijliani  Jerviehant, 

■patiatur  illos  ontni  perjecntionum  ac  poenaruni   genere  vexari  et 

cpprinii.      Cap.   LXXVl  -  LXXl  III, 

LIBER     III. 

Lhrifiana  religio  ah  eiimiis  viris  jamduduni  fat>s  jnpcrque  adferta } 
ijuae  lamcn  nullo  prorfus  vindice  indiget  pcr  fc  ipfani  plane  in- 
concujja.      Cap.   I.  * 

Interceptani  dejenfionem  refumens  jirnohius  ethnicis  rcfpondct,  cur 
Chrijtiani  Decs  nec  colerent  nec  adorarent.  In  Deo  rerum  oni' 
nium  creatore  tfuidquid  colendum  et  adorandum  eft,  a  Chriftianis 
coli  et  adorari.  Si  <jui  ergo  Dii  fint,  ah  illo  originem  fuam  du- 
cunt  atque  in  eo  coluntur.      C  ap.    II.  ill. 

At  illcs  revera  ejfe  Deos  prohari  numquam  potuit  ah  ethnicis ,  qui- 
bus  inconipartum  feniper  Juit,  aut  uitde  nomina  Jua  acceperint, 
aut  quanta  Jit  eoinin  multitudo.       Cap.  IV- V. 

Ulterius  prcgrediLin  auclor  atque  ex  his,  qnae  ethnici  de  Diis  Juis 
praedicahant ,  nullos  ejfe  apertijfime  demonftrat.  Primo  enini 
Deos  maras  et  feminas  venerahavtur.  at  divinam  naturam  nullius 
fxiis  fjfi  capacem  comprohatur,  Praeterea  fi  Dii  gentium  ge- 
jiera'e  ac  generari  pnjfent,  quum  fingantur  immortales,  jam  m- 
Jinitus  cjfet  eorum  numeruS.       Cap.   VI -IX. 

Ad  haec  foedis  cupiditatibus  ac  voluptatihus  contaminarentur  Dii, 
Non  eft  ergo,  cur  ethnici  aegre  Jerant,  Deos  ejusmodi  generantes 
ac  genitos  reprohari  a  Chriftianis.      Cap.  X-^II. 

Dcinde  peifiringit  gentiles  Arnohius ,  quod  perfuafum  hahehant, 
quemadniodum  Sadua/ei,  Deos  corporea  humanaquc  forma  figu- 
rari  atque  componi.      Cap.  XII.  XIII. 

Hoc  autem  femel  adiniffo,  Dii  Jihi  invicem  aut  Jimilos  aut  diffimiles 
dici  deherent.      Utrunique  vero  ahjonutn,      Cap,  XIV.  XV, 


Index  Capitum.  lv 

Neque  fos  (^Jfe  audiendos ,  qui  Diis  hnmanam  jormam  accommodari 
honoris  tantum  caufa  refpondcbant,  evincit  Arnohius.    CajJ.  XVL 

Nulla  igitur  Dei ,  tamctfi  audiat,  videat,  intelligat,  fpecies  aut  fi- 
gura  effe  potejt.  Unum  fcimus ,  nihil  corporei  aut  humanoruui 
affectuuil*  effe  in  Deo ,  cujus  natura  nullo  poteft  explicari  mor- 
tali  fermone.      Cap.   Xyil-  XIX, 

Jiridet  Arnohius  ethnicos ,  quod  Deos  inducant  humanis  ojficiis,  ne- 
gotiis  rehusque  aliis  five  honis  five  malis  praefidentes,  Cap. 
XX.  XXI. 

Suam  fententiam  confirmat  auctor ,  hornm  ojfficiorum,  quihus  Dii 
praefunt,    enumeratione  peracta.       Cap,  XXII-  XXI'. 

Idem  pcrfequitur  argumentum :  concluditcjiie  pJacita  ejusmodi  ne- 
minem  umquam  perfunfurum  Chriftianis ,  quantumlihet  impii  et 
athei  dicantur.      C  ap.  XXVI  -  XXVIIl. 

Fictitios  praeterea  omnino  effe  gentiliumDeos  luculenter  demonftrat 
Arnohius  ex  variis  illorum  opinionihus,  quae  de  iisdem  numinihus 
circumferuntur.  et  prlmum  de  Jano ,  Saturno ,  Jove  et  Junone. 
Cap.   XXIX.  XXX, 

Deinde  de  Minerva,  Ncptuno,  JMerciirio ,  IMagna  IVIatre,  JLihsro 
atque  Apolline.  Ad  haec  de  Diana,  Cerere  aliisque,  nec  non  de 
Mundo ,  quem  fruftra  nonnuUi  Deum  neternum  effe  putarunt, 
Ex  qua  quidem  opinionum  plane  ridiculariim  varietate  ceterorum 
Deorum  falfitas  evidentiffime  oftenditur.    Cap.  XXXI-XXXVI, 

Idem  non  minus  ejficaciter  conficit  Arnohius  ex  eorundem  ethnico- 
rum  ahfurdis  difjidiis  de  origine  et  numero  Deorum  fuorum.  uhi 
primum  de  JVIufis,      C  ap.   XXXVII, 

De  NovenfiUhus.      Cap.  XXXVIII.  XXXIX. 

De  Venatihus.      C  ap.  XL, 

De  Larihus.      Cap.  XLI.  XLII. 

Alque  inter  tantas  diffenfiones  nulli  homini  ethnico  discernere  licuit, 
quis  cx  illis  verus  erat  Deus ,  quis  honoraudus ,  invocandus  et 
exorandwi.      C  a  p,  XLIIl.  XHV. 


I.VI  Inpex  Capitum, 

LIBER     JK 

Inoeptam  a<lverfut  gentiliuin  Dt^os  difputationem  ■perfequitur  ^r- 
nohius  ofiendifque,  Pietatem,  Concordiam ,  Salutem  aliaque  hu» 
juicemodi  nuiniua  iwc  jnco  nec  ferio  dici  yojfe  vim  hahere  divi' 
iiam  et  in  ceiifum  Deorum  rejeiri;  qunm  ea  omnia  in  hominunt 
actionihuf   atque  offectihus  pofita  cpujtent,      Cap.    I,  11. 

Nec   niinus  praepoftere  ah  ethnicis  propter  nonnulla  henefacta ,    uti 
fomiiiaverant,   plures   Dii,    (futmadmodum   Luperca,    Praeftana, 

Panda  feu  Pantica,    Pellonia  aliaeque   ignotorum   numinum   ca- 

teriaf  educehuntur.      Cap.   lll.  IV. 
Carriehaiit  praeterea  gentiles,    quosdam  ejfe  deos  finiftrarum  regio' 

num   praejides ,    dexteraium   iitiinicos.       Cap.   V. 
Ah  iisdem   quccjue  gentilihus  infulfe  omniiio  fingehantur  quidam  dii 

rehus  quihusdam   nec  aliis  praefecli :   quorum   nonnullos  recenfet 

Aniohius.      Cap,   yi-VlI. 
Alia    ilcm    ejusinodi    itun\inc^    enumerare    pergit    ridetaue,       Cajt, 

vni-:^i. 

Nrque  eft  qucd  aliquix  ohjiciflt,  illos  ideo  Dpos  effe,  quod  ah  ha- 
riifpicihus  vocati  continuo  tieniant  certaqne  rcjponfa  reddant. 
Quam  quidem  ohjectionem  refellit  Afnohius.  Cap.  XI.  fm^ 
-  Xlll. 

Sed  inffat  auctor  planumque  facit,  ahfurdiffima  ah  ethnicis  produci 
Deoruin  fuorum  monjtra :  tres  videlicet  Joves,  quinque  Solbs, 
toiidein  MeFcurios,  Minervas  et  Dionyfos  etc,      Caf*  XDI.fm, 

At  hi  oinnes  Dii  ejusdeni  nominls  ejfe  non  pojfunt,  aut  quis  ex  illis 
Verus  Deuf  fit  penitus  ignoratur,  Atque  id  exemplo  Minervae 
covfumat  Arnohius,     Cap.  XV.  fi",  XVI.  XVII. 

Occurrit  dcinde  urgentihus  ethnicis,  incompertum  effe,  an  theologi 
aliive  fuis  in  libris  cognita  et  explorata ,  vel  falfa  fictaquc  pro 
Uhidine  de  diis  fcripferint,      Cap.  XVIII-  XIX*  init, 

Denicrftrat,  iis  in  lihris  nihil  veri  indicari  poffe ,  in  quihus  itdem 
dii  fummis  contumetiis  affecti  ubique  paffim  perhibtntur,  Qap, 
XIX'  init.  -XXll 


IndexCapitum.  tvii 

Jdem  ■perfecuttii  argumentum  concludit,  -puhlicas  humani  generis  ca- 
lamitates  ipjls  ethnicis,  haec  numinum  portenta  impie  colentihus, 
effe  adfcribendas ;  noii  autcm  Chriftianis,  qui  ea  cjuo  par  ejt  hoi' 
rore   deteffantur.      Cap.   XXli-' XXlf"'. 

Alia  prohrofa  Diis  fuis  ah  cllmicis  triluta  commemcrat.  Cap. 
XXir.  XXF. 

l^ec  infanas  Deorum  lihidines  ac  furentem  petnlantiam  dijfimulat. 
Cap.   XXFI^XXm.  med. 

Atqui  haec  omnia  aut  falfa  funt  aut  v*ra.  Si  primum,  Dii  tantas 
tamque  impudentes  calumnias  inndicare  dehuere ;  fi  fecundum, 
iidem  Dii  miferi ,  infames  ac  fceleratiffimi  homines  fuijfe  con» 
rincuntur.      Cap.   XXFH-  med.  XXFlil. 

Homines  autem  fuifje  deos  ejusmodi  manifeftiffime  comprohatur, 
k^^erum  declarat  Arnohius,  fe  id,  quod  facile  alias  erat ,  demon' 
ftrandum  non  juscepijje ,  fed  illud  tantummodo ,  deos  nimirum  a 
nemine  contumeliofius  quam  ab  ethnicis  vexari.  Cap.  XXIX 
-XXXU 

Neque  ifta  effe  poetnrum  commenta  evidenter  demonftrat.      Cap, 

xxxn-xxxir.  vied, 

Sed  eo  major  erat  ethnicorum  iniquitas ,  quod  fumma  le^um  fevs- 
ritate  iri  famofi  alicujus  dicti ,  carminis  et  lihelli  auctores  ani- 
Viadverterent;  patientiffime  vero  ferrent  tanta  deorum  dedecora 
fcribi  et  decantari.      C  a  p.  XXXIP''  med,  XXXr, 

Neque  fatis  haec  culpa  eft ;  ea  enim  fcrihentes  atque  etiam  hiftrio' 
nes  et  mimos  eadem  in  (heatris  repraefentantes  laudihus  ac  prae- 
niiis  augehant.  Dii  ergo,  fi  ira,  uti  opinahantur  ethnici,  accendan- 
tur,  non  Chriftianis,  fed  ipfismet  ethnicis  omnium  ante  oculos  de- 
dacus  illorum  ftatuentibus  irdfci  debebant,  Si  vero  irae  expertes 
futtt,  Chriftianis  fruftra  irati  dicuntur,      Cap,  XXXF-XXXFU, 

LIBER    r. 

Ad  aliud  eontra  gentilium  Deos  argumentum  transit  Arnohius ,   iU 

ludque  petit  ex  hiftoriis:   quas  quum  elhnici  ufu  quotidiano  reti- 

nerent  feftisquc  celebrarent  annuis ,    eas  profecto  verijfimas  effe 

arbitrabantur.     Frinta  eft  Numae  Pompilii,  tfui  a  Jov9  Eficio 


i.^iii  Index  Capitum. 

Jolis  et  aitihnS  Je-iovto  julininis   procurationem  iinpetrajja  per» 

hihetur.      Cap.   L  11. 
Ex  oninibus   autem   Jiujus   hiftoriae   circumftantiis  manifeftum  facit 

auctor ,    nihil  fngi  ]>oJ)e  a  veritate  et  dipinitate  magis  alienum. 

Cap.  III.  IV. 
Secunda  Acdeftis  et  Attidis  hiftoria  eft,  quae  turpijfimis  Jovis,  IMu' 

tris  Deuni,    Nanae  et  lae  Jlagitiis,    ignominiojn  Attidis  cajtratio' 

vf  illlusque  et  lae  mnrte,  aliisque  illi  adjunctis  fanwjijjima  fuij- 

fe  compcritur.      Cap.   V-TII, 

Contia  illam  igitnr  Anrohius  haud  atiter  ac  contra  alias  argumen- 
tatur.  Lrget  ethnicos  eoiumque  ridet  injaniam.  Cap.  Vlll 
-  IX. 

Alia  excutit  in  eadem  hiftoria  ineptiarum  plenijfima.      Cap,  X.  XI. 

Eam  tamen  oftendit  ah  ethnicis  non  pojfe  falfitatis  coargui ;  qitae 
fcilicet  ah  antiquijfimis  illorum  fcriptorihus  tradita  fuerit  et  ah 
ipfis  ethnicis  annuo  J\Jatris  Deum  fefto  celelrari  confueverit. 
Cap.   XII- XVII. 

riures  alias  his  fimiles  Arnohius  exfecranda  earnm  foeditate  deter^ 
ritus  f^  praetermittere  declarat.  Paucis  tamen  perftringit  Fau- 
iiain  Faiuam  five  Bonam  Deam  virgis  caefam,  turpem  Servii  or- 
tum  ,  ac  nffunda  >juae  in  Oinophagiis,  Coryhantihus ,  Baccha- 
nalitfus,  Vhrygiis  facris  ac  myfteriis  fieri  folehant,  Cap. 
XV III -XIX. 

Horum  autevi  occafione  Jovis  inceftus  cum  Cerere  matre  ac  Profer- 
pina  filia  ethnicis  erprohrat.      C  ap.   XX.  XXI, 

Ouihuf  erpofitis  fcite  ohfervat,  tot  tantaque  Jovis  narrari  adulteria 
aliaque  fiagitia,  ut  non  alia  caufa  natus  videatur,  nifi  ut  in  eum 
omnis    infamiae  colluvies  derivaretur.      Cap.  XXII.  XXIII, 

Tum  deinde  alia  perfequitur  facra ,  videlicet  Thefmophoria  ^   Eleu- 

finia.      Cap.   XXIV- XXVII. 
Atque  Alimontia  :  in  quihus  non  minor  quam  in  aliis  lafcivia  ac  pe- 

tulantia.      Cap.  XXVill.  XXIX-  med. 

Jlis  enarratis  ah  eihnicis  poftulat ,  utrum  Chriftiani  ad  haec  facra 
(igenda  onini  fuppliciorum  genere  cogi  deheant;  fimulque  mirum 


Index  Capitum.  i.ix 

fihi  videri  profitetur,  illum,  cjui  hos  effe  Dccs  neget  vel  duhitet, 
atheuni  ac  facrilegum  ah  ipfit  appellari.  Denique  concludit,  hu- 
jusniodi  Deos  non  Chrijtianis  eos  refpuentihus,  fed  ethniuis  tantc^ 
illorum  erimiua  praedicantibus  infenfos  effc  dehuiffe.  Cap. 
XXIX- XX XI . 

Centilium  refponfionem  exjufflat,  qui  omncs  hasce  hiftorias  alle^ 
gorico  tantum  fenfu  iiittUigcndas  effe  contendehant.  C ap. 
XXXLL  XXXllL 

F'jusmodi  tergiverfationis  ahfurditatem   vehemcntius   urget,      C  ap, 

xxxip^-xxxn. 

Id  adhnc  plenius  cvincit,  Summani  et  Prnferpinae,  nec  non  Jovis  ac 
Cereris  hiftoriis  excuffis.      Cap.    XXXVll- XXXIX. 

Fac  tamen,  fi  velis,  in  hiftoriae  cujuslihet  defcriptione  aliud  omnino, 
{juam  vetha  fonant,  fignificari :  non  minus  certe  illud  ad  Deorum 
dedecus  et  contumeliam  redundahit.      Cap.   XL-XLIL 

Denique  multa  in  Deorum  hiftoriis  lectitari  oftendit  Arnohius ,  quae 
allegorico  Jenju  explicari  nequeant,  ex  quihus  concludit,  nefas 
prorfus  effe  Deos  ah  gentilihus,  fi  eos  revera  exfiftere  perfuafum 
hahchant ,  turpiffimis  et  divina  majeftate  plane  indignis  vocari 
nominibus.      Cap.   XLIlI' XLV, 

LIBER    VI. 

In  hoc  et  fuhfequenti  lihro  aliam  Arnohius  gentilium  diluit  erimi- 
nationem,  qua  Chriftianos  maximae  impietatis  accufahant,  quod 
nulla  Deorum  haherent  templa  aut  fimulacra  nec  ulla  umqufini 
iis  facrificia  fucersnt.      C  ap.   L  11. 

A  templis  Deorum  Orditur  ac  profltetur,  iis  quidem  Chriftianos  care' 
/■<?,    non  in  Deorum,  fi  modo  tates  quidam  exfiftant,   contemtum,- 
fed  quia  ea  defpiciant ,   quum  ipfis  nulli  ufui  effe  pojfint ,  fitqus 
Diis    praeterea    magis    injuriofum     temere    adfeverare ,     quemvin 
Deum  templo  eoncludi.      Cap.  IIL 

Hepotientihus  vero  ethnicis,  propterea  Diis  templa  exftrui ,  ut  cum 
eis  quodammodo  praefentihus  colloquanCur ,  refpondet  Arnohius, 
verum  Deum  tacitas   etiam  animi  nofiri  cpgitationes  agttofcerfi^ 


LX  IndexCapitum. 

cunrta  atqualiter  audire ,   nullihi  ahejfe ;   uno  verho,    immenfitaie 
fua  uhique  ejje  praefentem.      Cap.   IV.   f. 

Accedit ,  pleraque  Deorum  templa  iiiJiil  aliud  effe  nifi  mortuorum 
fepulchra.  Atque  inde  conficit  Arnobius ,  Diis  fruftra  et  contra 
eorum  decus  templa  effe  conftructa.      Cap,   Vl.   VII. 

Colendi  vero  eorum  fimulacra  non  potior  utique  eft  ratio-  Dii 
quippe  fi  funt  in  coelo ,  ad  eos  potius  quam  ad  illorum  fimula- 
cra  fundmdae  fuut  preces.  Alia  praeterea  adverfus  Deorum  fi- 
mulacra  congerit  auctor.      Cap.  JIII-X. 

Ah  ethnicis  jure  merito  derifi  funt  prifci  homines ,  qui  pro  Diis  fiw 
i'ium  ,  acinaceni ,  lapidem,  informe  lignum  aut  quid  fimile  co- 
lehant,  Verum  illos  ipfos  non  minus  irridendos  demonftrat  Ar- 
nobius,  qui  da  Diis  coiijinycere  non  minus  ahfurda.  Cap.  XI, 
XII. 

Nequff  ittdigna  taatum  cthnici  Diis  fuis  omamenta  dederunt ;  fed 
quorumdam  etiam  hominum  et  meretricum  formam  et  lineamen- 
ta.      Cap.XHI. 

Ouapropter  ethnicos  hortatur  Arnohius ,  ut  ad  faniorem  mentem 
redeuntes  tandem  intslligant,  fimulacra,  quae  tanto  honore  ado- 
raijant,  offa  effe,  lapides ,  aes,  argenlum ,  aurum  ac  vilijfimam 
faepius  materiam.      Cap.  XIV.  XV, 

Uuc  accedit,  quod  fi  quis  in  Olympiaci  Jovis  aut  alterius\fimulacri 
partes  intimas  introiret,  quid  praeter  laminas  vel  ligni  faxique 
■partes  plumbo  fujfufo  aut  catenis,  uncis  et  anfulis  compactas  con' 
fpiciet?  caput,  ventrem  fimulacri  aliasque  partes  intus  vacuas 
atque  inanes  ?  quidquid  vero  exterius  apparet,  decolorari,  cof- 
ruere  et  comquinari.      C  ap.  XVI. 

yariis  argumentis  ethnicorum  opinionem  infringit  Arnobius ,  ad- 
Jtruentium ,  non  fimulacrorum  materiam,  fed  Deos  coli  in  fiinw 
lacris  degentes.      C  ap.  XVII-  XIX. 

Jnflat,   cur  fimulacra  tueantur  ac  diligenter  cuftodiant ,  ne  qutf^in- 

jurta  adficiantur?      Cap.  XX.  XXI. 
Si  dixeiis,   de  his  nihil  Deos  curare :   at  illi  faltem  debuerunt  fimu- 

lacra  tt  Jana,   in  quibus  hahitabant ,  a  perditorum  hominum  pe* 


Index  Capitum.  lxi 

tulantia »    ah   Incendio   aliisque   cajihus   intacta  fervare»       C  a  p^ 

XXII.  XXIII. 
Ultimum  denique  gentilium  fuffugium  evertit  Arnohius,   haec  omnia 
fcilicet  dictitantium  alitjuos  kaud  latuijfe,  fed  illo  finiulacrorum 
cultu  imperitum  vulgus  in^  ojfficio  et  religione  retinendum  exifti- 
maffe.      Cap.  XXIV-XXFII. 

LIBER    ril. 

Hoc  in  lihro  prohat  Arnohius  five  auctoritate  five  ratione,  Diis  nuU 
la  effi- facrificia  facienda,  Non  enini  his  facrificiis  nutriuntur  t 
auandoquidem,  quidquid  nutritur,  mortale  eft.      Cap.  I-IJI. 

Neque  etiam  voluptatis  cavfa  Diis  hoftiae  caeduntur.  mortalis  quip- 
pe  adhuc  eft,   qui  hujusmodi  adficitur  delectatione.      Cap.  IV. 

Vulgarem  autem  opinionem  illam  fuhruit  Arnohius ,  quae  facrificiis 
Deorum  iram  placari  ftatucbat.  Nani  irae  motus  Diis  indignus 
in  immortalem  animum  cadere  nequit.      Cap.   V-  VII. 

Fraeterea  nemini  prohahitur ,  eos  pecude  aliqua  mactata  et  ohlata. 
iram  ponere  aut  injuriarum  fuarum  ohlivifci :  aut  his  facrificiis 
tamquam  pacta  mercede  peccatorum  in  fe  commifforum  veniaiii. 
largiri.      Cap.  VIII.  IX. 

Neque  eft  certe  quod  quis  arguat,  hoftias  Diis  immolari,  ut  res  tri- 
buant  profperas  et  adverfas  removeant.  Nam  mijfa  interim  illa 
philofophorum  opinione,  fato  omnia  regi,  certe,  fi  penes  Deos  fit 
fecunda  et  adverfa  trihuere  hominihus,  ingrato  animo  finunt  eos, 
qui  victimis  aras  illoruni  oiierant,  ad  extremas  redigi  anguftias. 
Cap.   X.  XI. 

Deinde  vero  dictu  ahfurdum  eft,  Deos  facrijiciorum  pretio  beneficia 
fua  vendere.      C  ap.    XII. 

Neque  potiori  ratione  adferitur,  facrificia  Diis  honoris  atque  am» 
plificandae  illorum  potentiae  fieri.      Cap.   XIII.  XIV. 

Fatetur  tamen  Arnohius,  honorem  hahendum  vero  Deo,  qui,  ficut  ira 
non  ardefcit,  ita  nec  collato  gaudet  honore  nec  negato  indignatur, 
nec  fe  fieri  majorem  alienis  officiis  exiftimat.  Adde  vero,  nihil 
honoris  Diis-aceedere  ex  mactatis  animalibns ,  quorum  fumo  fi- 


tXlI  InDEX   CAPiriTM. 

mulacra  ac  funguinc  et  putore  tcnipla  attjue  altaria  ooinquinait- 
tur.       Cti-p.    XV'  XFI.   init. 

^uotlfi  hoc  animalluni  cruore  Deos  honorari  contendas,  cur  eis  non 
immolantur  elephanti,  camcli ,  leones  nliaque  animalia  longe 
pluriina,  Nc(fue  dicas ,  iis  tantuni  Deos  huiiejtari ,  qnae  ad  i-i' 
ctusn  nohis  benigne  fuppeditunf:  nani  ot  cuniinum ,  nafiurtiunit 
rapas  et  cetera,  quae  noflro  funt  ufui,  ^iisdem  Diis  litari  debc 
hunt.       Cap.  XVI.  XVII. 

Urget  Infuper  Amohins ,  Deoruni  ficut  uiiuin  genus  ita  unani  ejfe 
dchere  fententiam :  cur  ego,  inquit,  uni  una,  altera  alteri  hofiia 
immolatur?      Cap.   X VIII -  XXI.  init. 

2^eque  refpondcre  jurat ,  antiquitate  ac  longa  confnetudine  diverfis 
Diis  rictimas  diverfas  mactari.  Non  enim  inquiritur ,  utruni 
homines ,  fed  utruin  Dii  fanciverint ,  aliquuin  hoftiant  uni  Deo 
niagis  quam  alteri  convenire.      Cap.   XXI'  XXII. 

Ohjicientihus  ethnit.is,Diis  honis,  ut  profint,  et  malis,  ne  noceatit,  fa^ 
crificandum ,  refpond^t  jirnohius ,  Deos  omnes  natura  fua  honos 
ejfe  debere ,  adeoque ,  licet  nullo  honore  ah  hominibus  adfician- 
tur ,  illis  tamen  idcirco  nocere  nequihunt .  praeterea ,  fi  vera  fit 
haec  ethnicorum  opinio ,  ex  ea  feqnitur,  bonuin  Deum ,  fi  dehita 
illi  hoftia  non  mactetur ,  malum  fieri ;  contra  vero  Deum  maluni 
Jieri  honum ,  facrijicio  peracto»      C  ap.    XXIII. 

Ceteruin  quann^is  fas  ficri  pujjet,  ut  tawi  aliaque  nnimalia  Diis 
iininolarentur ,  quid  eis  conducere  valebant  farciniinum,  pultiuni 
lihorumque  genera ,  quae  iii  ethnicorum  myjleriis  adhibcbantui? 
Cap.    XXIV.  XXV. 

Tiiris  quoque  eoruiii  aris  adalendi  non  ntflior  eft  ratio.  Recens 
quippe  eft  ritus  illc  ac  temporibus  ignoLus  unliquis.  Quamobreni 
aut  inutilis  cenfcri  debet,  aut  peccuvere  prifci  hoiniites ,  qnihus 
nuinquam  ufu  venifje  conjiat.       Cap.  XXVI.  XXVII.  init. 

Ouid  vero  quod  ture  dato  Diis  honoris  aliquid  tribui  jactitatur? 
Nihii  quippe  tus  eft  aliud  niji  vifcus  ex  quibusdam  corticihus  pro- 
Jluens.  Cur  ego  ex  aliis  arhofibus  coalefcens  ipfis  JimHltvr  iion 
incenditur?    Aa  qiiiu   noii   itu  Juavis   eji   odoris?     JLi gvue  Diis, 


InBEX  CAriTUM.  LXIII 

quemadmodum  hominibus ,  alii  odores  grati  funt,  injuaves  alii 
atque  injucundi?  ^At,  fatetitihus  philofo-phis,  incorporei  funt  Dii 
adeoque  haud   poffunt  uUo  turis  aut  odore  alio   mulceri.      Cap. 

xxrii-xxriii. 

Fruftrn  etiam  ac  nulla  pariter  adducti  ratione  meruni  in  facris  fuis 
turis  focium  lihabant.  Diis  enimvero  nec  fiti  ficut  nec  fame  la- 
horantihus  inutilis  plane  vini  ufus.  ll^ud  autem  fundi  aut  iti 
Deorum  honorem,  aut  ut  propitii  fierent,  perperam  quoque  opina- 
hantur  ethnici.      Cap.   XXIX.  XXX. 

Quld  enim  map^is  infulfum  quam  cerlis  verhis  vini  aliquid  lihari,  ne 
quodlihet  aliud  i-huwi  ftat  facrvm  atque  humanis  ufihus  eripia' 
tur?       Cap.  XXXI. 

Nec  miiius  ridiculum  effe  oftendit  Arnohius  Deos  fertis,  coronir, 
cymhalis ,  tympanis  ac  fymphoniis  ohlectari.  Ad  haec  dies  eo- 
rum  feftos  irridet  ac  ludos  in  ipforum  honorem  inftitutos  exagi- 
tat.      Cap.   XXXII. 

Kiiiil  etiam  a  recta  ratione  maais  alienum  ejfe  convincit,  quam  exi' 
ftimare,  turpibus,  quae  tum  agehantiir,  comoediis  ac  triigoediis 
Deos  delectari  atque  animos  ponere.      C  n  p.    XXXIII. 

Demonftrat  vero ,  tct  tantaque  opinionum  portenta  inde  orta  e^e, 
qiiia  ethnici  nefciebant,  quae  fit  veri  Dci  natura,  fibique  falfo  per- 
fuadebant ,    Decs  fuos   ejusdem  Jecum    effe   fiihjtantiae.       Cap. 

xxxir. 

Ad  evertendum  deinceps  accedit  ultimum  illudquc,  ut  putahatur,  va- 
lidius  ethnicorum  propugnaculum ,  quo  ii  ex  i'ariii  prodigioruni, 
ficut  ajehant,  hiftoriis  probare  nitehantur,  Deos  peccatis  hominuni 
uffenfos  ira  exarfifje,  fed  eorum  fatisfactione  poftea  placutos.  et 
primum  quidem  ludorum  Circenfium  reftitutionem  in  Jovis  hono- 
rem   excutit ;    qua   rite   peracta   lues   ceJjoJTe  ferebatur.        Cap. 

xxxr-  XXXV II.  init. 

Transib  dcinde  "ad  hijtoriam  Capitolii  fulmine  icti  ct  Jimulacri  Jovis 
de  fsde  fua  deturhati ;  quo  demum  ex  harufpicum  refponjis  altiC' 
re  in  loco  ad  orientem  folem  collocato  tum  patuijfjs  res  ahdilas 
exijtimabant.    hiique  relatis  palani  facit,   nihil  pojfs  umquam  ex- 


LXIV  IXDEX   CAPITUM. 

cogitari,  quod  fumma  Deorum  atnplitiidine  atque  eliain  noniina  fit 
magis  indignuin.     Cap.  XXXI^ll  •  XL  l.  init. 

Deincept  ad  examen  revocat  narrationem  de  ylefculapii  fimulacro  in 
infnlam  Tiberinam  translato:  unde  Jubito  fedatam  ejfe  putahant 
diram  luem,  quae  iniqiut  reipuhlicae  temporibus  grajfahatur.  Cap* 
XLl'XLr. 

Sermonem  iuftituit  de  fintulacro  JHatris  Deum  ex  Phrygio  Pefjlnunte 
Romam  adviecto :  quo  temport  hoftem  ah  italia  puljum ,  decus  uv 
bit  prifiinum  reftitutum,  finet  imperii  longe  lateque  propagatos 
aliaque  in  Romanam  gentem  collata  heneficia  dietitahant.  ^)uibus 
in  medium  adductis  demonftrat  ArnobiuSf  nihil  effe  aut  fingi  pojfe, 
quod  veritati  magis  repugnet  quodquO  fidem  minus  mereatur* 
Cap.  XLVl-XLVlll. 

Vofiremo  fecum  coinparat  ac  fibi  invicem  opponit  ethnicorum  Chri- 
ftianorumque  opiniones,  atque  hinc  concludit,  Chriftianos  pios  effft 
gentiles  vero  dementis  impietatis,  quam  illit  exprobrabant ,  reot 
effe  revera  ac  confcios.    Cap.  XLIX*  LL 


ARNOBII    AFRI 


DISPUTATIONUM   ADVERSUS   GENTES 


LIBRI     VII. 


J^om,  L 


LIBER    PRIMUS. 


I.  V/uoniam  comperi  nonnullos,  qui  fe  plurimum 
fapere  fuis  perfualionibus  credunt,  infanire,  baccha- 
ri  et  velut  quiddam  promptum  ex  oraculo  dicere: 
pofiouam  eile  in  mundo  Chriftiana  gens  coepit,  ter- 
rarum  orbem  periifle,  niultiformibus  malis  affe- 
ctum  elTe  genus  humanum;  ipfos  etiam  Coelites  de- 
relictis  curis  folennibus ,  quibus  quondam  folebant 
invifere  resnoftras,  terrarum  ab  regionibus  exter* 
niinatos:  itatui  pro  captu,  ac  mediocritate  fermonis 
contraire  invidiae,  et  calumniofas  diifolvere  crimi- 
nationes,  ne  aut  illi  iibi  videantur,  popularia  dum 
verba  depromunt,  magnum  aliquid  dicere ,  aut,  fi 
ijos  talibus  continuerimus  a  litibus,  obtinuiffe  fe 
caufam  putent,  victam  fuivitio,  non  aflertorum  fi- 
lentio  deltitutam.  Neque  enim  negaverim  validif- 
limam  elfe  accufationem  iftam,  hoftilibusquc  con- 
dignos  odiis  nos  effe,  fi  apud  nos  effe  conftiterit  cau- 
fas,  per  quas  fuis  mundus  aberravit  ab  legibus,  ex- 
terminati  funt  Dii  longe,  examina  tanta  moerorum 
mortalium  importata  funt  feculis. 

II.  Infpiciamus  igituropinionisiflius  mentem,  et 
hoc  quod  dicitur,  qualefit:  fummotisque  omnibus 
contentionum  ftudiis,  quibus  obfcurari  et  contegi 
contemplatio  rerum  folet,  an  fit  iftud  quod  dicitur 

A    2 


4  Aknobii  adversus  gentes 

verum,  momenlonim  parium  examinatlone  penda- 

Hiius.     Rfficietur  enim  profetto  ralionum  confequen- 

tium  copulatu,    ut  non  impii  nos  map;is,    fed  illi 

ipfi  teperiantur  criminis  iftius  rei,    qui  fe  numinum 

profitentur  elfe  cultores,    atque  inveteratis  rcligio- 

nibus  deditos.      Ac  primum  ab  his  illud  familiari  et 

placida   oratione   perquirimus :    poftquam   efle   no- 

men  in  terris  Chriftianae  religionis  octoepit,   quid- 

nam  invilitatum,  quid  incognitum,  quid  contra  le- 

ges  principaliter  inftitutas,    aut  fenlii  aut  palfa  eft 

rerum  ipfa  quaedicilur  appellaturque  natura?  INun- 

quid  in  contrarias  qualitates  prima  illaeleixienta  mu- 

tata  funt,  exqaibus  resomnesconfenfum  eft  elfe  con- 

cretas?  Nunquid  machinae  hujus,  et  molis,  qua  uni- 

verli  tegimur,    et  continemur  incluli,    parte  tft  in 

aliqua  relaxata  ,  aut  dilfoluta  conftrudio?  Nunquid 

veriigo  haec  mundi,  primigenii  motus  moderamen 

excedens,  aut  tardiiis  repere,  aut  praecipiti  coepit 

Volubilitate  raptari?  Nunquid  ab  occiduis  partibiis 

attollere  fe  aftra ,  atquein  ortus  fierilignorum  coepta 

eft  inclinatio?  Nimquid  ipfe  fyderum  fol  princeps, 

cuius  omnia  luce  veitiuntur,    atque  animantur  ca- 

lore,  exarfit,  intepuit,  atque  in  contrarios  habitus 

moderaminis  foliti  temperamenta  corrupit ?  Nunquid 

luna  delivit  redintegrare  fe  ipfam,  atque  in  veteres 

formas  novellarum    femper  reftitutione  traducere? 

Kunquid  frigora,  nunquid  calores,  nunquid  tepores 

medii  inaequalium  temporum  confufionibus  occide- 

runt?     Nunquid  longos  habere  dies  bruma,  revoca- 

re  tardillimas  luces  nox  coepit  aeftatis  ?  N  unquid  fuas 

animas  expiraverunt  venti?  emortuisque  flaminibus 

neque  coelum  coactatur  in  nubila,  nec  madidata  ex 

imbribus  arva  fuccedunt?  Commendata  femina  tel- 

lus  recufat  accipcre?  aut  frondefcere  arbores  nolunt? 

fapor  frugibus  efculentis,  et  vitis  liquoribus  mutatus 

elt?  olearum  ex  bacculis  cruor  teter  exprimitur,  nec 


L  I  E  E  K       I.  /J 

liimlni  fiibminiftraturexfincto?  Anlmalia  terris  fue- 

ta,  atque  in  aquis  degentia  non  furiunt,  nec  ronci- 

piunt?    foetus  non  in  uteris  funiptos  fuis  moribus, 

et  fua  lcge  cuftodiunt?    Ipli  homines  denique,  quos 

per  inhabitabiles  oras  terrae  fpariit  prima  in<  ipiens- 

que  navitas,  non  matrimonia  copulant  nuptiarum  fo- 

lennibus  juttis?  nondulciflimas  procreant  Jiberoruni 

Itirpes?  non  negocia  publica,  non  privata,  et  fami- 

liares  res  agunt?  non,  ut  cuique  libiium  eft,  per  di- 

Verfas  artium,  difciplinarumque  rationes  ingenia  di- 

rigunt,  et  ftudiofae  referunt  navitalis  ufuras?     Non 

regnant?  non  imperant,  quibus  fors  rerum  attiibuta 

elttalium?  non  auctiores  quotidie  dignitatibus,  et 

poteftatibus  fiunt?  judiciorum  difceptationibus  prae- 

funt?   leges  interpretantur,  et  jura?  Nonne  omnia 

cetera ,  quibus  vita  fuccingitur  et  continetur  huma- 

na,  fuis  omnes  in  gentibus  patriorum  celebrant  in- 

ftitutionibus  morum? 

III.  Cuin  igitur  haec  ita  fint ,  neque  ulia  irru- 
perit  novitas ,  quae  tenorem  perpetuum  rerum  diflb- 
ciata  continuatione  diduxerit:  quid  eft  ifiud,  quod 
dicitur  invectam  efle  labem  terris,  poltquam  religio 
Chriftiana  intulit  fe  mundo,  et  veritatis  abfconditae 
facramenta  patefecit?  Sed  peftilentias,  inquiunt,  et 
ficcitates,  bella,  frugum  inopiam,  locultas,  mures,  et 
grandines,  resque  alias  noxias,  quibus  negocia  in- 
curfantur  humana,  Dii  nobis  important  injuriis  ve- 
Jflris  atque  ofFenfionibus  exafperati.  Si  in  rebus  per- 
fpicuis,  et  nullam  defiderantibus  defenfionem,  non 
ftoliditatis  effet  diutius  immorari,  oftenderem  profe- 
cto  replicatis  prioribus  feculis,  mala  ifta,  quae  dicitis, 
non  elfe  incognita,  non  repentina :  nec  poltquam  gens 
noltra  fflicitate  donari  hujus  vocaminis  meruit,  ir- 
rupiife  has  labes,  et  infeftari  coepiflc  difcriminum  va- 
rjetate  mortalia.  Si  enim  nos  fumus  in  caufa,  et  in 
noitri  criminis  meritum  excogitatae  funt  hae  peltes, 


6  AnNOBII    ADVEIVSUS    GENTES 

undenovit  antiquitasmiferiarumhaec  nomina?  xmde 
bellis  fignificatum  dedit?  peftilentiam ,  grandincs, 
qua  potuit  notione  iignare?  aut  inter  fuas  voces,  qui- 
bus  oratio  explicabatur,  alTumere?  Nam  li  novella 
funt  liaec  mala,  et  ab  recentibus  ducunt  offenlionibus 
caufas,  qui  potuit  fieri,  ut  eis  rebus  verba  formaret, 
quas  ncc  ipfa  fciebat  expertam  fe  efle,  neque  ullis 
comperiifet  majorum  in  temporibus  factitatas?  Pe- 
nuria,  inquit,  frugum,  et  anguftiae  frumentariae 
arctius  nos  habent.  Antiqua  enim  et  vetultiflima  fae- 
cula  nereflitatis  iltius  aliquando  fuerunt  expertia? 
nonne  ipla  nomina,  quibus  cenfentur  haec  mala,  te- 
ftificantur  et  clamant,  nullum  ab  his  unquam  immu- 
iiem  abiffe  mortalium?  Quod  li  ad  credendum  diffi- 
cilis  res  effet,  teftiuionils  agere  poffemus  authorum, 
quantae,  quoties,  et  quae  gentes  famem  fenferint  hor- 
ridam,  et  aggerata  interierint  vallitate.  Cafus  fre- 
quentillimi  grandinis  accidunt,  atque  adierunt  cun« 
cta.  In  literis  enim  prifcis  comprehenfum  et  compo- 
litum  non  videmus,  etiam  imbres  faxeos  totas  faepe 
comminuiffereglones?  Difficiles  pluviae  fatafaciunt 
emori,  et  Iterilitatem  indicunt  terris.  Immunis  enim 
antiquitas  malis  ab  his  fuit?  cnm  etiam  flumina  co- 
gnoverimus  ingentia  limis  inaruiffe  ficcatis.  Peltilen- 
tiae  contagia  urunt  genus  humanum.  Annalium  fcri- 
pta  percurrite  linguarum  diverfitatibus  fcripta,  uni- 
verfas  difcetis  gentes  faepenumero  defolatas,  et  vi- 
duatas  fuis  effe  cultoribus.  A  locuftis ,  a  muribus , 
genus  omne  occiditur  atque  arroditur  frugum.  Hi- 
fforias  ite  per  veftras,  et  ab  iltis  peftibus  inffruemini, 
quoties  prior  aetas  affecta  lit,  et  paupertatis  ad  mi- 
ferias  venerit.  Terrarum  validiffimis  motibus  treme- 
factae  nutant  usque  ad  periculum  civitates.  Quid, 
hiatibus  maxiniis  interceptas  urbes  cum  gentibus  fu- 
periora  tempora  non  viderunt?  aut  ab  hujusmodi 
cafibus  fortunas  habuere  fecuras? 


L  I  B  E  P*      I.  7 

IV.  Qiiando  eft  hiimanum  genus  aquarum  dilu.- 
vjis  interemptum?  non  ante  nos?  (^uando  nmndus 
ircenfus  in  favillas  et  cineres  diflblutus  elt?  non 
ante  nos?  Quando  urbes  amplillimae  marinis  coo- 
pertae  funt  fluctibus?  non  antenos?  Quando  cum 
feris  bella,  et  praelia  cum  leonibus  gefia  funt?  non 
ante  nos?  Quando  pernicies  populis  venenatis  ab 
anguibus  data  eft?  non  ante  nos?  Nam  quod  nobis 
objectare  confueltis  bellorum  frequentium  caufas, 
valtationes  urbium ,  Germanorum  et  Scythicas  irru- 
ptiones,  cum  pace  hoc  veftra  et  cum  bona  venia  di- 
xerim :  quale  lit  iltud  quod  dicitur,  calumniarum  li« 
bidine  non  videtis. 

V.  Ut  ante  millia  annorum  decera,  ab  infula 
quae  perhibetur  Atlantica  Neptuni,  licut  Plato  dc- 
monftrat,  mag^na  erumperet  vis  hominum,  et  innu- 
meras  funditus  deleret  atque  extingueret  nationes, 
nos  fuimus  caufa?  ut  inter  Alfyrios  et  Bactrianos 
Nino  quondam  Zoroaltreque  ductoribus  non  tantum 
ferro  dimicaretur  et  viribus,  verum  etiam  Magicis 
et  Chaldaeorum  ex  reconditis  difciplinis,  invidia  no- 
ftra  haec  fuit?  ut  Helena  Diis  ducibus  atque  impul- 
foribus  rapta,  et  fuis  eflet  dirum  et  venturis  tempo- 
ribus  fatum,  religionis  noltrae  attributum  eft  cri- 
niini?  ut  ille  immanis  Xerxes  mare  terris  immitte- 
ret,  et  grellibus  maria  transiret,  noltri  nominis  effe- 
ctum  eftcaufa?  ut  exMacedoniae  finibus  unus  exor- 
tus  adolefcens  Orientis  regna  et  populos  captivitati 
et  fervitio  fubjugaret,  nos  fecimus,  atque  excitavi- 
mus  caufas?  ut  modo  Eomani,  velut  aliquod  flumen 
torrens,  cunctas  fubmergerent  atque  obruerent  na- 
tiones,  nos  videlicet  numina  praecipitavimus  in  fu- 
rorem?  Quod  li  hominum  nullus  elt,  qui,  quae  du- 
dum  gelta  funt,  noftris  audeat  temporibus  imputare, 
quemadmodum  poflimus  miferiarum  effe  praefentium 


8     Abnobii  adversus  centes 

caufae,  cum  novi  fiat  nlhil,  fed  funt  omnia  vetera, 
et  nuilis  antiquitatibus  inaudita? 

VI.  Quanquam  ilta  quae  dicitis  bella  religionis 
noftrae  ob  invidiam  commoveri,  non  lit  difHclle  com- 
probare  pofi  auditum  ChriJtum  in  mundo  non  tan- 
tum  non  aucta,  verum  etiam  majore  de  parte  furia- 
rum  comprelHonibus  imminuta.  Nam  rum  homi- 
num  vis  tanta  magifteriis  ejus  acceperimus  ac  legi- 
bus,  malum  malo  rependi  non  oportere,  injuriam 
perpeti  quam  irrogare  effe  praeftantius;  fmmi  potius 
fundere,  quam  aiienopollueremauus  et  coufcientiani 
cruore:  habet  a  Chriito  beneficium  jamdudum  orbis 
insratus,  per  quem  feritatis  mollita  eft  rabies,  atque 
hoitiles  manus  cohibere  a  fanguine  cognati  animan- 
tis  occoepit.  Quod  ii  omnes  omnino,  qui  homines 
effe  fe  non  fpecie  corporum,  fed  rationis  intelligunt 
poteftate,  falularibus  ejus  pacificisque  decretis  aurem 
vellent  commodare  pauli.sper,  et  non  faitu  et  fuper- 
cilio  luminis,  fuis  potius  fenfibus,  quam  illius  com- 
monitionibus  crederent:  univerfus  jamdudum  orbis 
mitiora  in  opera  converiis  uiibus  ferri,  tranquillitate 
in  molliilima  degeret,  et  in  concordiam  falutarem 
incorruptis  foederum  fiinctionibus  conveniret. 

Vil.  Sed  fi  per  vos,  inquiunt,  nihil  rebus  in- 
commodatur  humanis,  unde  funt  hacc  mala,  quibus 
urgetur  et  premitur  jamdudum  miferanda  mortali- 
tas?  Sententiam  me  pofcis  huic  neceffariam  nihil 
caufae.  Neque  enim  praefens  atque  in  manibus  po- 
lita  difceptatio  in  id  fumpta  eft  a  me,  ut  oftenderem, 
vel  probarem,  quibus  unaquaeque  res  cauiis  ft  ratio- 
nibus  fieret:  fed  ut  maiedicta  ciiminis  tanti  procul 
eife  ab  nobis  oftenderem.  Quod  ii  j^raeito,  fi  facto 
etjargumentis  inilgnibus  rei  veritas  explicatur,  unde 
fint  haec  mala,  vel  ex  quibus  profluant  fontibus 
principiisque,  non  curo. 


L  I  B  E  n     T.  9 

VIII.  Ac  ne  tamen  omnino  qiild  dc  rebus  Iiu- 
jusmodi  fentiam,  nihil  videar  interrogaius  expro- 
mere,  polTum  dicere:  Quid  enim  ii  prima  materies, 
<]uae  in  rerum  quatuor  elementa  digefta  eft,  mife- 
riarum  omnium  caufas  fuis  continet  in  rationibus 
involutas?  Quid  li  fyderum  motus  certis  iignis,  par- 
tibus,  temporibus,  lineis  pariunt  haec  mala,  et  (ub- 
jectis  afTerunt  variorum  difcriminum  neceffitates? 
Quid  li  Itatis  temporibus  rerum  viciflitudines  fiunt, 
atque  ut  in  maritimis  aeftibus,  modo  fecundae  res 
affluunt,  modo  rurfus  refluunt  malis  reciprocantibus 
profpera?  Quid  li  materiae  faex  iHa,  quam  fub  no- 
itris  calcamus  ingreffibus,  hanc  habet  fibi  legem  da- 
tam,  ut  cxpiret  nocentiflimos  halitus,  quibus  cor- 
ruptus  aer  ifte,  et  corporibus  labem  ferat,  et  nego- 
cia  inlirmet  humana  ?  Quid  li,  quod  proximum  vero 
eft,  quicquid  nobis  videtur  adverfum,  mundo  ipfi 
non  eft  malum :  omniaque  quae  fiunt  noftris  com- 
moditatibus  ftatuentes,  opinionibus  improbis  crimi- 
namur  eventa  naturae?  Plato  ille  fublimis  apex  phi- 
lofophorum  et  columen ,  faeva  illa  diluvia ,  et  con- 
flagrationes  mundi,  purgationem  terrarum  fuis  efle 
in  commentariis  prodidit :  nec  vir  prudens  extimuit 
humani  generis  fubverlionem ,  cladem,  ruinas,  in- 
teritus,  funera,  rerum  innovationem  vocare,  et  ju- 
ventutem  his  quandam  redintegratis  viribus  com- 
parari. 

IX.  Non  pluit,  inquit,  coelurn,  et  frumento- 
rum  inopia  nefcio  qua  laboramus.  Quid  enim  infer- 
vire  elementa  tuis  neceffitatibus  poftulas?  atque,  ut 
vivere  mollius  et  delicatius  tu  pofiis,  obfequia  tem- 
porum  tuis  debent  conimoditatibus  fe  dare?  Quid 
eniin  11  hoc  pacto  navigationis  cupidiffimus  conque- 
ratur  ventos  jamdiu  non  e^e^  et  coeli  conquieviile 
flaturas?  Nunquid  ideo  diceodum  elt  perniciofam 
effe  tranquillilatem  iilam  mundi,    quia  vectoribus 


lo  Arnobii  adversus  gentes 

imperJiat  vota?  Qiiid  (i  fole  aliquis  torrere  fe  fue- 
tus,  ct  arquirere  corpori  lircitatfm,  ratione  confi- 
njili  conquerauu-  frequentiflimis  nubilis  jucundita- 
tem  fereniiaiis  ablatam?  Nunquid  ideo  dicenda  funt 
nubila  injniica  obductione  ptndere,  quia  libidini 
non  permiftiiur  ociofae  rutilare  fe  fiamrnis,  et  cau- 
fas  potionibus  praeparare?  ilvenla  haec  omnia,  quae 
fiunt,  ct  accidunt  niol(^  fub  hac  nmndi,  commodu- 
lis  non  noltris,  fed  iplius  ijendenda  funt  rationibus 
ordinibusque  naturae. 

X.  Nec  fi  aliquid  accidit,  quod  nosmetipfos, 
aut  res  nofiras  parum  laetis  fuccefiibus  fovit,  con- 
tinuo  malum  eft  et  in  exitiabilis  rei  opinione  ponen- 
dum.  Pluit  mundus,  aut  non  pluit,  iibimet  pluit, 
aut  non  pluit:  et  quod  forlitan  nefcias ,  aut  uligi- 
nem  nimiam  ficcitatis  ardore  decoquit,  aut  longif- 
limi  temporisariditatem  pluviarumeffuiionibus  tcm- 
perat.  Peftilentias,  morbos,  fames,  atque  alias 
fuggerit  malorum  exitiabiles  formas:  unde  tibi  eft 
fcire,  ne  quod  exuberat,  iic  tollat,  ut  per  fua  dis- 
pendia   modum  rebus  luxuriantibus  figat? 

XI.  Tu  audeas  dicere,  hoc  et  illud  eft  in  mun- 
do  maium,  cujus  explicare,  diffolvere,  neque  ori- 
ginem  valeas,  neque  caufam?  et  quia  tuas  impediat 
deliciarum,  foriitan  et  libidinum,  voluptates,  per- 
niciofum  elfe  atque  afperum  dicas?  Quid  ergo,  quia 
frigus  membris  tuis  adverfum  eft ,  et  congelare  fan- 
giiinis  tiii  fervorem  folet,  iccirco  in  mundo  liyems 
eflti  non  debet?  Et  quia  perferre  flagrantiflimos  fo- 
les  non  potes,  ex  anno  aeltas  tollenda  eft?  atque 
aliis  legibus  alia  rurfus  ordinanda  natura?  "Vera- 
trum  venenuni  elt  hominibus,  nunquid  ob  hanc  cau- 
fam  non  debuit  nafci?  Ovilibus  infidiatur  lupus, 
nunquid  in  culpa  natura  eft,  quod  lanitiis  extulit 
importunifiimam  beluam?     Morlu  animam  ferpens 


lilBERl.  11 

toUit:   maledicam  fcilicet  primordils  rerum,   qiiod 
tam  faeva  prodigia  genituris  fpirantibus  addiderunt. 

XII.  Superciliofa  nimium  res  eft,  cum  ipfe  fls 
non  tuus ,  aliena  etiam  in  pofTeilione  verferis,  poten- 
tioribus  dare  conditionem:  velle  ut  id  fiat,  quod 
cupias,  non  quod  in  rebus  invencris  antiquis  conlti- 
tutionibus  fixum.  Quare  habere  H  locum  veftras 
vultis  querimonias  homines,  prius  eft  ut  doceatis» 
unde,  vel  qui  iitis,  vobisne  iit  genitus  et  fabrica- 
tus  mundus,  an  in  eura  veneritis  alienis  ex  regioni- 
bus  inquilini.  C^uod  cum  dicere  non  fit  veftrum, 
iieque  explicare  poflitis,  cujus  rei  caufa  fub  hac  coeli 
convexione  verfemini,  defiftite  arbitrari,  pertinere  ad 
vos  quicquam:  cum  ea  quae  fiunt,  non  partiliter 
fiant,  fed  ad  cenfus  fummam  redeant,  referantur- 
que  totius. 

XIII.  Chriftianorum ,  inquiunt,  caufa  mala 
omnia  Dii  ferunt,  et  interitus  comparatur  ab  fupe- 
ris,  frugibus.  Rogo,  cum  haec  dicitis,  non  calu- 
mniari  vos  improbe,  in  apertis  confpicitis  manife- 
ftisque  mendaciis?  Trecenti  funt  anni  ferme,  minus 
vel  plus  aliquid,  ex  quo  coepimus  efre  Chriftiani,  et 
terrarum  in  orbe  cenferi :  nunquid  omnibus  his  an- 
nis  continua  fuerunt  bella,  continuae  fterilitates,  pax 
nuUa  in  terris,  nulla  protinus  vilitas  aut  abundantia 
rerum  fuit?  Hoc  enim  primum  efficiendum  eft,  ei 
qui  nos  arguit,  perpetuas  et  juges  calamitates  fuiffe 
has,  nunquam  omnino  refpiraffe  mortalia,  et  fine 
ullis  (ut  dicitur)  feriis,  multiplicium  formas  fufti- 
nuifle  difcriminum. 

XIV.  Atqui  non  videmus  mediis  his  annis,  me- 
diisque  temporibus,  ex  victis  hoftibus  innumerabi- 
les  efle  victorias  reportatas?  prolatos  imperii  fines, 
et  in  poteftatem  redactas  inauditi  nominis  nationes? 
faepenumero  maximos  annonae  fuifle  proventus,  vi- 
litates,  atque  abundantias  rerum  tantas,  ut  commer- 


la  AnNor. II  adversus  cextes 

cia  ftuperent  unlvprfa  pretionim  auctoritate  pro- 
liraia?  (^uemadmoduni  enim  res  a^i,  et  usque  ad 
hoc  lempus  genus  qui  durare  mortalium,  li  non 
omnia,  quae  ufus  pofcerct,  fubmioifirareL  fertilila» 
rerum  ? 

XV.  Sed  fuerunt  aliquando  nonnuUa  in  npcef- 
.(itatibus  tempora.  Et  relaxata  funt  abundantiis. 
Burfus  conr.ra  voluntatem  quaedam  bella  admini- 
ftrata.  Et  victoriis  poflmodum  fuccefiibusqiie  cor- 
rerta.  Quid  erg,o  dicj.nius?  injuriarum  noltrarum 
dfos  modo  memores  tiTe,  modo  elfe  rurfus  imme- 
mores?  Si  quo  tempore  fames  eft,  irati  efle  di- 
cuntur,  frquitur  ut  abundautiae  tempore  irati  et 
difiiciles  non  lint:  aique  ita  perdui  itur  res  eo,  uC 
vicibus  ludicris,  et  ponant,  et  rcpetant  iras:  et  in 
inte^rum  fe  fempcr  offenlionum  recordatione  relli- 
tuant. 

XVL  Quanquam  iftud  quod.  dicitur ,  quale  /It 
explicabili  non  potelt  comprehenlione  coj2,nofci.  Si 
Alamannos,  Perfas,  Scythas  iccirco  voluerunt  de- 
vinci,  quod  habitarent  et  degerent  in  eorum  genti- 
bus  Chriftiani,  quemadmodum  flomanis  tribuerevi- 
ctoriam,  cum  habitarent  et  degerent  in  eorum  quo- 
que  gentibus  Chriltiani?  Si  m  Afia,  Syria,  iccirca 
mures,  et  locuftas  effervefcer^i  prodigialiter  volue- 
runt,  quod  raiione  confimiii  habitarent  in  eorum 
gentibus  Cliriftiani:  in  Hifpania,  Gallia,  cur  eodem 
tempore  horum  nihil  natum  eft,  cum  innumeri  vi- 
vcr»'nt  in  his  quoque  provinciis  Chriltiani?  Si  apud 
Getulos ,  Tinguitanos  hujus  rei  caufa  ficcitatem  fatis 
ariditatemque  miferunt,  eo  anno  cur  meffes  amplif- 
fimas  Mauiis  Nomadibusque  tribuerunt,  cum  reli- 
gio  fimilis  Iiis  quoque  in  regionibus  verteretur?  Si 
in  civitate  unaqualibet  fame  plurimos  emori  noftri 
nominis  averiioue  fecerunt,   cur  ibidem  aimonaria 


caritate  non  tantnm  corporis  non  noftri,  venim  et- 
iam  Chriltianos  ditiores  et  locupletiflinios  rpcldide- 
runt?  Aut  igitur  cuncti  nihil  laeti  habere  debuerunt, 
fi  malorum  caufa  nos  fumus:  nationibus  enim  fu- 
mus  in  cunctis:  aut  cum  mixta  videatis  cum  iiicont- 
modis  laeta,  deiinite  nobis  afcribere  id  quod  oiiendit 
res  veltras,  cum  nihil  laetis  officiamus  et  prof])eris. 
Si  enim  ego  ut  male  fit  facio,  cur  ut  bene  iit,  non 
oblto?  Si,  ut  inopia  magna  lit,  meum  nomen  in 
caufaelt:  rur  nihil  impedio,  ut  fit  feracitas  maxima? 
Si,  ut  in  bellis  accipiatur  vulnus,  ego  dicor  afierre 
fortunam,  cur  duelles  cum  pereunt,  laevum  augu- 
rium  non  fum,  nec  adverfus  fpes  bonas  mali  ominis 
obfcoenitate  traducor? 

XVII,  Et  tamen  o  magni  cultorcs  atque  anti- 
Itites  numinum,  cur  ut  irafci  populis  Chriftianis  au- 
guftiilimos  illos  alleveratis  deos,  ita  non  advsrtitis, 
non  videtis,  affectus  quam  turpes,  quam  indecoras 
numinibus  attribuatis  infanias?  Quid  eft  enim  aliud 
irafci,  quam  infanire,  quamfurere,  quam  in  ultio- 
nis  libidinem  ferri,  et  in  alterius  doloris  cruces,  ef- 
ferati  pectoris  alienatione  baccliari?  Hoc  ergo  dii 
magni  norunt,  perpetiuntur,  et  fentiunt,  quod  fe- 
rae,  quodbeluae,  quod  mortiferae  continent  vene- 
nato  in  dente  natrices.  Quod  levitatis  in  homine, 
quod  terreno  in  animante  culpabile  elt,  praeftans 
illa  natura,  et  in  perpetuae  virtutis  iirmitate  conii- 
Itens,  fcire  affeveratur  a  vobis.  Et  quid  ergo  fequi- 
tur  neceffario,  niii,  ut  ex  eorum  luminibus  fcintil- 
lae  emicent,  flammae  aeltuent,  anhelum  pectus  fpi- 
ritum  jaciat  ex  ore,  et  ex  verbis  ardentibus  labro- 
rum  liccitas  inalbefcat? 

XVIII.  Quod  li  verum  eft  iffud,  et  elt  explora- 
tum,  et  cognitum,  et  fervefcere  deos  ira,  et  liujus- 
modi  motus  perturbntione  jactari,   immortales,  et 


14  Arnobii  adversus  gentes 

perpetui  non  funt:  nec  in  divinitatis  alicujus  exiftl- 
matione  ponendi.  Ubi  enim  elt  ullus,  licut  fapien- 
tibus  videtur,  affectus,  ibi  efle  necelTe  eft  paflionem. 
Ubi  paflio  iita  eft,  perturbationeni  confentaneum  eft 
confequi.  Ubi  perturbatio  eft,  ibi  dolor  et  aegritudo 
eft.  Ubi  dolor  et  aegritudo  eft,  imminutioni  et  cor- 
ruptioni  jam  locus  eft:  quae  duo  £i  vexant,  adeft  vi- 
cinus  interitus,  mors  omnia  finiens,  et  cunctis  adi- 
mens  fentientibus  vitam. 

XIX.  Quid?  quod  ifto  modo  non  tantum  illos 
leves  et  fervidos:  verum,  quod  ab  Diis  convenit 
procul  efle  dimotum,  et  iniquos  inducitis,  et  inju- 
Itos,  et  aequitatis  v^l  modicae  nullam  prorfus  obti- 
nere  rationem.  Ouid  eft  enim  tam  injuftum  quam 
in  alios  irafci,  et  alios  laedere,  de  hominibus  con- 
queri,  et  innoxia  dilacerare  frumenta?  Chriftianum 
nomen  odifle,  et  difpendiis  omnibus  fuos  labefa- 
ctare  cultores? 

XX.  An  nunquid  iccirco  in  vos  etiam  faeviunt^ 
iit  inteftinis  vulneribus  concitati  in  ultionem  confur- 
gatis  illorum?  Ergo  humana  patrocinia  Dii  quae- 
runt,  et  nifi  veftra  fuerint  aflertione  protecti,  idonei 
non  funt  ipfi,  qui  propulfare,  defendere  fuas  va- 
leant  contumelias.  Quinimo  ft  verum  eft  ardere  il- 
los  ira,  permittite  illis  poteftatem  fui,  defendant  fe 
ipfi :  atque  in  ultionem  majeftatis  offenfae  inteftinas 
exerant,  experianturque  virtutes.  Poflunt  nos,  ft 
voluerint ,  aeftu ,  poflunt  nocentiflimo  frigore ,  pof- 
funt  auris  peftilibus,  pofl^unt  morborum  obfcurifii- 
mis  caufis  enecare,  confumere,  atque  ab  omni  peni- 
tus  coetu  exterminare  mortalium,  aut  fi  malum  con- 
filium  eft  aggredi  nos  vi ,  emittant  aliquod  indigna- 
tionis  fignum,  per  quod  efle  hquidum  cunctis  polfit, 
invitiflimis  nos  eis  habitare  fub  coelo. 

XXI.  Vobis  fecundas  tribuant  valetudines :  ad- 
verfas  nobis,  ac  peflimas,     Opportunis  imbribus  ve- 


LiberI,  15 

(tra  irrigent  rura ;  pluviarum  qnicnnqne  funt  rores, 
noltris  ab  agellulis  abigant.  Lanitia  ciirent  veftra 
numerofis  foetibus  multiplicari,  (terilitateni  infau- 
ftam  nofiris  pecuariis  inferant.  Ex  oiivis  veftris  at- 
que  vinelis  plenam  faciant  autumnitatem  fundi;  at 
ex  noltris  exprimi  unum  prohibeant  palmitis  rorem. 
Ad  extremum  et  ultimum,  in  veltro  ore  praecipiant 
fuam  fruges  retinere  naturam:  at  vero  in  noltro  mel 
amarum  fieri,  oloarum  fluenla  rancefcere,  et  fub 
ipfis  potum  labris  in  acoris  perfidiam  vinum  repente 
mutari. 

XXII.  Quod  cum  minime  fieri  teftificentur  res 
ipfae,  neque  minus  ad  nos  quicquam,  neque  ad  vos 
plurimum  redundare  vitalibus  ex  beneficiis  conftet, 
libido  quae  tanta  eft  inimicos  atque  hoftes  Deos  effe 
contendere  Chriftianis,  quos  in  rebus  triftiffimis,  at- 
que  laetis  nihil  abs  te  videas  ratione  in  aliqua  difrre- 
pare?  Si  verum  vobis  permittitis,  ac  fine  ullis  af- 
fentationibus  dici ;  verba  funt  haee,  verba  funt,  res 
immo  per  calumnias  creditae,  non  cognitionis  ali- 
cujus  teftimonio  comprobatae. 

XXIII.  Ceterum  Dii  veri,  et  qui  habere,  qui 
ferre  nominis  liujus  autoritatem  condigni  funt,  ne- 
que  irafcuntur,  neque  indignantur,  neque  quod  al- 
teri  noceat,  infidiofis  machinationibus  conftruunt. 
Etenim  revera  eft  impium,  et  facrilegia  cuncta  tran- 
fcendens,  fapientem  illam  credere  beatiflimamque 
naturam  magnum  aliquid  putare,  fi  fe  flbi  aliquis 
adulatoria  humilitate  fubmittat;  et  fi  fuerit  non  fa- 
ctum,  defpectam  fe  credere ,  et  ab  fummi  culminis 
decidifle  faftigio.  Puerile,  pufillum  eft,  et  exile, 
vix  et  illis  conveniens,  quos  jamdudum  experientia 
doctorum  daemonas  appellat  et  heroas,  non  noffe 
coeleftia ,  et  in  hac  rerum  materia  crailiore  conditio- 
nis  fuae  exortes  verfari. 


iG  Arnobii  adversus  centes 

XXIV.  Veftra  funthaec,  veltra  fiint  irreliglofe 
opinata,  et  irreligiofius  credita.  yuinimo,  ut  ve- 
rius  proloquar,  harufpices  has  fabuias,  conjectores, 
arioli,  vates,  et  nunquam  non  vani  concinnavere  fa- 
iialici:  qui,  nc  fuae  artes  intereant,  ac  ne  ftipes  exi- 
guas  confulloribus  excutiant  jani  raris,  fi  quando 
vos  vellc  rem  venire  in  invidiam  compererunt,  ne- 
gli2;untur  Dii ,  clamitant,  atque  in  templis  jam  ra- 
ritas  fumma  eft:  jacent  antiquae  derifui  cerimoniae, 
ct  facrorum  quondam  veterrimi  ritus  religionum  no- 
varum  fuperftitionibus  occiderunt:  merito  huma- 
nnm  genus  tot  miferiarum  anguftiis  premitur,  tot 
laborimi  excruciatur  aerumnis.  Ethomines  brutum 
genus,  et  quod  fitum  fub  lumine  eft,  caecitate  inge- 
nita  nequeuntes  videre,  audent  alfeverare  furiofi, 
quod  vos  credere  non  erubefcitis  fani. 

XXV.  Ac  ne  quis  nos  tamen  diilidentia  refpon- 
fionis ,  tranquillitatis  exiftimet  Deos  donare  mune- 
ribus,  innoxias  afTmgere  his  mentes,  atque  ab  omni 
perturbatione  dimotas,  concedamus,  ficut  libitum 
vobis  eft,  intendere  in  nos  iras,  fanguinem  illos  fi- 
tire  noitrum ,  et  jamdudum  nos  cupere  mortaliuni 
fubmovere  de  feculis.  Sed  fi  non  eft  moleftum,  non. 
grave,  fi  comnmnis  officii  res  eft;  non  ex  gratia,  fed 
ex  vero  difceptationis  hujus  difceptare  momenta,  au- 
dire  a  vobis  expofcimus,  quaenam  fit  haec  ratio,  quae 
caufa,  propter  quam  in  nos  tantum  et  Dii  faeviant 
fuperi,  et  afperati  homines  inardefcant.  Religiones, 
inquiunt,  impias,  atque  inauditos  cultus  terrarum 
in  orbe  tractatis.  Quid  o  participes  rationis  audetis 
homines  proloqui,  quid  effutire,  quid  promere  te- 
merariae  vocis  defperatione  tentatis?  Deum  prin- 
cipem,  rerum  cunctarum  quaecunque  funtdominum, 
fummitatem  omnium  fummorum  obtinentem,  ado- 
rare,  obfequio  venerabili  invocare,  in  rebus  feffis 
totis,   ut  ita  dixerini,    fenfibus  amplexari,  amare. 


L  I  B  E  R       I. 


»7 


fufpicere,  execrabilis  religio  eft  et  infaiifta,  impieta- 
tis  et  facrilegii  plena,  caerimcnias  antiqiiitus  infiitu- 
tas  novitatis  fuae  fuperftitione  contaminans? 

XXVI.  Hoccine  eft  quaefo  audax  illud  facinus 
et  immane,  propter  quod  maximi  coelites  aculeos  in 
nos  intendunt  irarum  atque  indignationum  fuarum? 
propter  quod  vos  ipfi,  cum  libido  incelTerit  faeva, 
exuitis  nos  bonis,  exterminatis  patriis  fedibus,  ir- 
rogatis  fupplicia  capitalia,  torquetis,  dilaceratis,  exu- 
ritis,  et  ad  extrenumi  nos  feris  et  belluarum  lania- 
tibus  objectatis?  Ouisquis  iltud  in  nobis  damnat, 
aut  in  aliqua  ducit  criminatione  ponendum,  is  aut 
nomine  appellandus  eft  hominis,  quamvis  ille  videa- 
tur  libi?  aut  Deus  elfe  credendus  eft,  quamvis  ipfe 
fe  elFe  mille  profitealur  in  vatibus?  Troplionius  nos 
impios  Dodonaeus  aut  Juppiter  nominat,  et  ipfe  di- 
cetur  Deus,  atque  in  ordine  conputabitur  numinum, 
qui  aut  fumnio  lervientibus  regi  crimen  impietatis 
affingit,  aut  fibi  torquetur  majeltatem  ejus,  cultum- 
que  praeponi?  Delius  Apollo,  vel  Clarius,  Didy- 
maeus,  Philefuis,  Pythius,  et  is  habendus  divinus 
elt,  qui  aut  fummum  Imperatorem  nefcit,  aut  igno- 
rat  a  nobis  quotidianis  ei  precibus  fupplicari?  Qui 
li  pectorum  fecreta  nefciret,  nec  quid  in  intimis  fen- 
libus  contineamus,  agnofceret:  fummum  tamen  in- 
vocare  nos  Deum,  et  ab  eo  quod  poftulamus  orare, 
vel  auribus  potuit  fcire,  vel  ipfius  vocis  fono ,  qua 
utimur  in  precibus,  nofcitare. 

XXVII.  Nondum  eft  locus,  utexplicemus  omnes 
iltos,  qui  nos  damnant,  qui  lint,  vel  unde  lint: 
quantum  poUint,  vel  noverint:  cur  ad  Chrifti  pa- 
veant  mentionem,  difcipulos  cur  ejus  inimicos  ha- 
beant  et  invifos :  quod  tamen  humanum  pollicenti- 
bus  fenfum  una  pariter  defmitione  figamus:  nihil 
fumus  aliud  Chriftiani ,  nili  magiftro  Chrifto  fummi 
regis  ac  principis  veneratores :  nihil,  ii  confideres, 

Toin.    f,  fi 


15  AnNOBIIADVERSUS,   CENTES 

aluid  invenies  in  ifta  religione  verfiiri.  Haec  Lolius 
fumtna  elt  actionis :  hic  propofitus  terniinus  divino- 
rum  officiorum,  hic  finis.  Huic  omnfes  ex  more 
proiternimur,  hunc  coUatis  precibus  adoramus,  ab 
lioc  jufta,  et  honelta,  et  auditu  ejus  condigna  depo- 
fcimus.  Non  quo  ipfe  defideret  fupplices  nos  eiXes, 
aut  amet  fubfterni  tot  millium  vcnerationem  videre. 
Ulilitas  haec  noftra  eft,  et  commodi  noltri  rationeni 
fpectans.  Nam  quia  proni  ad  culpas,  et  ad  libidi- 
nis  varios  appetitus  vitio  fumus  infirmitatis  ingeni- 
tae,  patitur  fe  femper  noftris  cogitationibus  concipi; 
ut  dum  illum  oramus,  et  mereri  ejus  contendimus 
munera,  accipiamus  innocentiae  voluntatem,  et  ab 
omni  noslabe  delictorum  omnium  amputationei^ur- 
gemus. 

XXVIII.  Ouid  dicitis  o  facri,  quid  divini  inter- 
pretes  juris?  Meliorisne  funt  caufae,  qui  Grundules 
adorant  lares,  Aios  locutios,  Limentinos,  quam 
fumus  nos  omnes,  quiDeum  colimus  rerum  patrem, 
atque  ab  eo  depofcimus  rebus  fefiis  Linguentibusque 
tutamina?  Etillicati,  fapientes,  prudentifiinii  vo- 
bis  videntQr,  nec  reprehenfionis  ullius,  qui  Faunos, 
qui  Fatuas,  civitatumque  gcnios,  qui  Paufos  reve- 
rentur  atque  Bcllonas.  Noshebetes,  ftolidi,  fatui, 
obtuii  prohunciamur  et  bruti :  qui  dedidimus  nos 
Deo,  cujus  nutu  et  arbitrio  oriine  quod  elt,  conftat, 
et  in  fententiae  fuae  perpetuitate  defixum  elt.  Hanc- 
cine  fententiam  promitis?  hanc  legem  conltituitis? 
hanc  promulgatis,  ut  honoribus  afiiciatur  amplifli- 
inis  quisquis  veftros  adoraverit  fervulos?  cruccm 
mereatur  extremam  quisquisvobis  iplis  dominis  fup- 
plicarit?  In  civitatibus  maximis,  atque  in  poten- 
tioribus  populis  facra  publice  hunt  fcortis  merito- 
riis  quondam,  atque  in  vulgarem  libidinem  profti- 
tutis,  riullus  tumor  indignalionis  in  Diis  eft.  Tem- 
pla  felibus,  fcarabeis,  et  bucculis  fublimibus  fuut 


L  I  B  E  R       I.  l^ 

clata  faltigiis:  lilent  irrifae  miminumpoteftates,  nec 
livore  afficiuntur  uUo,  quod  fibi  comparatas  animan- 
tium  vilium  confpiciuntfanctitates.  Nobis  folisfunt 
inimici ,  nobis  afperrinii  Dii  holtes,  quia  patrem  ve- 
neramur  illorum,  per  quem,  li  funt,  efle  et  liabere 
fubftantiam  fui  numinis  majeftatisque  coeperunt:  a 
quo  ipfam  deitatem,  ut  ita  dicam,  fortiti  efl^e  fen- 
tiunt,  et  in  rerum  numero  recognofcunt;  cujus  vo- 
luntate  et  arbitrio,  ct  interire,  et  folvi,  nec  folvi 
pofl^tmt,  nec  interire?  Nam  fi  omnes  concedimu» 
unum  efle  principem  folum,  quem  nulla  res  alia  ve- 
tuftate  temporis  antecedat,  poft  illum  necefle  eft 
cuncta  et  nata  efle  et  prodita,  et  in  fui  nominis  pro- 
filuifle  naturam.  Quod  fi  fixum  et  ratum  tli,  eric 
vobis  confequens  confiteri,  et  Deos  efle  nativos,  et 
a  principe  rerum  fonte  ortus  fui  originem  ducere. 
Qui  li  funt  nativi,  et  geniti,  e.t  interitionibus  utique 
periculisque  vicini.  At  enim  efle  creduntur  inmior- 
lales ,  perpetui,  et  nuUius  unquam  participes  finis. 
Ergo  iftud  munus  Dei  patris  et  donum  elt,  ut  infi- 
nita  meruerint  iidem  eflfe  per  faecula ,  cum  fint  labi- 
]es  folubilesque  natura. 

XXIX.  Atquc  utinam  daretur  in  unius  fpeciem 
concionis  toto  orbe  contracto  oratione  hac  uti,  et 
humani  in  generis  audientia  collocari.  Er£one  im- 
piae  religionis  fumus  apud  vos  rei,  et  cjuod  caput  re- 
rum  et  columen  venerabilibus  adimus  obfequiis,  ut 
convitio  utamur  veftro,  infaufti  et  athei  nuncupa- 
mur?  Et  quis  magis  rectius  horum  feret  invidiam 
nominum,  quam  qui  alium  prae  hoc  Deum,  aut  no- 
vit,  aut  fcifcitatur,  autcredit?  Nonne  huic  omnes 
debemus  hoc  ipfum  primum  quod  fumus  ?  quod  efle 
homines  dicimur?  quod  ab  eo  vel  miffl,  vel  lapfi 
caecitate  hujus  in  corporis  continemur?  Non  quod 
incedimus,  quod  fpiramus  et  vivimus,  ab  eo  ad  nos 
venit,  vique  ipfa  yiyendi  efFicit  nos  eflfe,  et  aniniali 


20  ArNOBII     ADVERSUS    GliNTES 

asitallone  motari?  Nonne  ab  hoc  efRuunt  caufae, 
per  Ljuas  nojtra  fulcilur  lalus  variarum  munifjceniia 
voluptatum?  IVIundus  iUe  in  quo  dcgitis,  cujus  eft? 
aut  quis  ejus  vobis  attribuit  fructum  pofTeflionem- 
quc  retinere?  Quis,  ut  fubjectas  res  cernere,  ut 
contrectare,  ut  confiderare  polTeiis,  publicum  illud 
lunien  dedit?  Quis,  ne  fixa  pigritiae  ftupore  tor- 
pefccrent  elementa  vitalia,  folis  ignes  conltituit  ad 
rerum  incrementa  futuros?  Soleni  Deum  cuni  f^ife 
credatis,  conditorem  ejus,  opificemque  non  quaeri- 
tis?  Luna  cum  apud  vos  Dea  lit,  non  limiliter  fcire 
curatis,  g,enitor  ejus  et  fabrirator  quis  fit? 

XXX.  Nonne  cof!;itatio  vos  fubit  confiderare, 
disquirere,  in  cuja  polTeflione  verfamini?  ciija  in  re 
fitis?  cujus  ifta  fit,  quam  fatii^atis,  terra?  cujus 
aer  ifte,  quem  vitali  reciprocatis  a  fpiritu?  cujus 
abutamini  fontibus?  cujus  liquore?  quis  ventoruni 
difpofuerit  flamina?  quis  imdofas  excogitaverit  nu- 
bes  ?  quis  feminum  frugiferas  poteflates  rationum 
proprietate  diltinxerit?  Apollo  vobis  pluit?  Mer- 
curiusvobis  pluit?  Aefculapius,  Hercules,  autDiana 
rationem  imbrium,  tGmpeilatumque  finxerunt?  Et 
lioc  fieri  qui  poteft,  cum  in  mundo  profiteamini  eos 
natos,  certoque  tempore  fenfum  arripuifle  vitalem? 
Si  enim  temporis  antiquitate  mundus  eos  anteve- 
nit,  et  priusquam  nati  funt,  jam  noverat  pluvias 
tempeftatesque  natura:  nullum  ferius  nati  pluendi 
jus  habent,  neque  eis  inferere  rationibus  fe  pof- 
funt,  quas  invcnerunt  hic  agi,  et  majore  ab  au- 
tore  tractari. 

XXXI.  O  maxime,  o  funnne  rerum  invifibilium 
procreator!  O  ipfe  invifus ,  et  nullis  unquam  com- 
prehenfe  naturis!  djf^nus,  dignus  es  vere,  fi  modo 
te  dignum  mortali  dicendum  eft  ore,  cui  fpirans 
omnis  intelli^ensque  natura,  et  habere  et  agere  nun- 
quam  definat  gratias:  cui  tota  conveniat  vita  genu 


L  I  B  E  R     I.  ai 

nixo  prociimbere,  ct  continualls  precibus  fupplicare, 
Prima  enini  tu  caufa  es,  locus  rerum,  ac  fpacium, 
fundamentorum  cunctorum  quaecunque  funt,    infi- 
nitus,    infrenitus,    immortalis,    perpetuus,    folus, 
quem  nulla  deliniat  forma  corporalis,  nulla  deter- 
niinat  circumfcriptio ,  qualitatis  expers,  quantitatis, 
line  iitu,  motu,  et  habitu,  de  quo  nihil  dici  et  ex- 
primi  mortalium  potis  eft  fignificatione  verborum: 
qui  ut    intelligaris,     tacendum  eft,    atque,    ut  per 
umbram  te  poflit  errans  inveftigare  fufpicio,   nihil 
eft  omnino  mutiendum.  Da  veniam,  rex  fumme,  tuos 
perfequentibus  famulos :    et  quod  tuae  benignitatis 
eft  proprium,  fugientibus  ignofce  tui  nominis  et  re- 
ligionis  cultum.     Non  eft  mirum,  li  ignoraris:  ma- 
joris  elt  admirationis,  fi  fciaris.  Nili  forte  audet  quis- 
quam,  hoc  enim  furiofae  reftat  infaniae,  ambigere, 
dubitare,  an  lit  ifte  Deus,  an  non  fit:   explorata  fi- 
dei  veritate,  an  rumoris  cafli  opinatione  fit  creditus. 
Audimus  einim  quosdam  philofophandi  Itudio  dedi- 
tos,  partim  ullam  negare  vim  elle  divinam,  partim 
an  fit,  quotidie  quaerere:  alios  cafibus  fortuitis,  eC 
concurfionibus  temerariis  fummam  rerum  conftruere, 
atque  diverlitatis  impetu  fabricari :  cum  quibus  hoc 
tempore  nullum  nobis  omnino  fuper  tali  erit  obfti- 
natione  certamen.     Ajunt  enim  fana  fentientes,  con- 
tradicere  rebus  ftultis  Itultitiae  eile  majoris. 

XXXII.  Sermo  cum  his  nobis  eft,  qui  divinuni 
elTe  confentientes  genus,  de  majoribus  dubitant, 
cum  iidem  elfe  plebeja  atque  liumiliora  fateantur. 
Quid  ergo,  res  tantas  argumentis  nitemur  atque  ela- 
borabimus  obtinere?  Difcedat  haec  longe,  atque  a 
nobis  procul  inquam,  ut  dicitur,  averruncetur  amen- 
tia.  Ita  elt  enim  periculofum  argumentis  aggredi, 
Deum  principem  comprobare,  quam  ratione  hujus- 
modi  eile  illum,  velie  cognofcere.  Nec  quicquam 
refert,  aut  difcrepat,  utrumne  negcs  illum,  an  af- 


S3  ArKOBH     A  D  V  E1\$U  S    G  ETrXES 

feras,  alqiie  exiftere  fatearis:  ciim  in  eadem  ciilpa 
lit,  et  nflertio  talis  rti,  et  nbnegatio  refutatoris  in- 
ciediili. 

XXXIII  (^uisqiinnmc  eft  hominum,  qui  non 
cum  iltius  piincipi';  notionc  diem  primae  nativitatis 
intraverit?  cui  non  lit  ingenitum,  non  aflixum,  imo 
ipfi  pene  in  genitalibus  mairis  non  impredum,  nori 
inlitum,  effe  iiegem  ac  Dominum,  cunctorum  quae- 
cunque  funt  moderatorem?  Ipfa  denique  hi/cere  li 
animantia  muta  potis  elTent :  ii  in  linguarum  noftra- 
rum  facilitatem  folvi:  inmio  fi  arbores,  glebae,  faxn, 
fenfu  animata  vitali  vocis  fonitum  quirent  et  verbo- 
rum  artioulos  integrnre,  iia  non  duce  natura,  et  ma- 
gillra,  non  incorruptae  fimpUcitatis  hde,  et  intelli- 
gerent  efle  Deum,  et  cunctorum  dominum  fohim 
elfe  clamarent? 

'  XXX.IV.  Sed  fruftra,  inquit,  nos  falfo,  et  calu- 
mniofo  ihceflitis  et  appetitis  crimine :  tanquam  ea- 
nius  inficias  efle  Deum  majorem:  cum  a  nobis  et 
Jupiter  nominetur,  et  optimus  habeatur  et  maxi- 
nius:  cnmque  illi  auguftiffimas  fedes,  et  Capitolia 
confdtuerimus  immania.  Diffimilia  copulare,  atque 
in  unam  fpeciem  cogere  inducta  confufione  cona- 
niini.  Nam  Deus  omnipotens  mente  ima  omnium, 
et  communi  mortalitaLis  alTcnfu,  neque  genitus  fci- 
lur,  neque  novam  in  lucem  aliquando  elfe  prolatus, 
nec  ex  aliquo  tempore  coepiffe  eHe,  vci  faecuio.  Ipfe 
elt  enim  fons  rerum,  fuor  faeculoium  ac  temporum. 
]\on  enim  ipla  per  fe  funt,  fcd  ex  cjus  perpetuitate 
perpctua,  et  infinita  femper  continuatione  proce- 
d«mt.  At  vero  Jupiter,  utvosfcrtis,  et  patrem  iia- 
bet  et  matrem,  avos,  avias,  fratres:  nuno  nuper  in 
utero  matris  fuae  formatus,  abfolutus  meniibus  et 
confummatus  decem,  ignotam  iibi  in  lucem  fenfu 
irruit  fe  vitali.  Ergo,  li  iiaec  ita  funt,  Jupitcr  e[[G 
Deus  qui  poteft?      cum  illum  elfe  perpetuum  con- 


L  I  B  E  IV      I.  fi5 

[tel,  et  pcrbibeatiir  alter  a  vobis,  et  ,'lins  habuirTe 
natales,  et  pavefactus  re  nova  lamentabilem  extu- 
liire  vagitum  ? 

XXXV.  Sed  [int,  utvultis,  unum,  nec  in  ali- 
qua  vi  numinis,  et  majeftate  diltantes:  ecquid  ergo 
injuftis  perfequimini  nos  odiis?  (^uid,  ut  ominis 
pefiimi,  noftri  nominis  inhorrefcitis  mentione?  li, 
quem  Deum  colitis,  eum  et  nos?  aut  quid  in  eadem 
caufa  vobis  efiie  contenditis  familiares  Deos :  inimi- 
cos  atque  infeftifiimos  nobis?  Etenim,  fi  una  reli- 
gio  cft  nobis  vobisque  communis,  ceffat  ira  coele- 
Itium:  lin  nobis  infelti  funt  folis,  manifeflum  eft 
nefcire,  et  vos,  et  illos  Deum:  quem  Jovem  non 
eife  ipiis  clarum  eft  indignationibus  numinum. 

XXXVI.  Sed  non,  inquit,  iccirco  Dii  vobis  in- 
feftifiint,  quod  omnipotentem  colatis  Deum:  fed 
quod  hominem  natum,  et,  quod  perfonis  infame  eft 
vilibus,  crucis  fupplicio  interemptum,  et  Deum 
fuiife  contenditis,  et  fupereife  adhuc  creditis,  et  quo- 
lidianis  fupplicationibus  adoratis.  Si  vobis  jucun- 
dum  eft,  amici,  ediflertate  quinam  lint  hi  Dii,  qui  a 
nobis  Chriftum  coii,  fuam  credant  ad  injuriam  per- 
linere?  Janus  Janiculi  conditor,  et  civitatis  Satur- 
niae  Saturnus  auctor?  Fauna  Fatua,  Fauni  uxor, 
Bona  Dea  quae  dicitur,  fed  in  vini  melior,  et  lauda- 
biliorpotu?  Indigetes  illi,  qui  flumen  repunt,  ct 
in  alveis  Numici  cum  ranis  et  pifciculis  degunt?  Ae- 
fculapius,  et  Liber  pater,  Coronide  ille  natus,  et  ex 
genitalibus  matris  alter  fulmine  praecipitatus?  Mer-, 
curius  utero  fufus  Maiae,  et,  quod  eft  divinius,  can- 
didae.  Arcitenentes  Diana  et  Apollo,  circumlali  per 
fugas  niatris,  atque  in  infulis  errantibus  vix  tuti? 
Dioneia  Venus  proles,  viri  mater  faniilias  Troici,  at- 
que  inteRini  decoris  publicatrix?  in  Trinacriae  fini- 
hus  Ceres  nata,  atque  in  floribus  legendis  occupata 
rroferpina?     Thebauus,    aut  Tyiius  Hercules,   hic 


94  Arnobii  adversus  centes 

in  finlbus  fepultus  Hifpaniae,  flammis  alter  conrre- 
niatus  Oetaeis?    Tyndaridae  Caftores,    equos   unus 
domitare  confuetus,  aher  pugiJlator  bonus,  et  crudo 
inexuperabilis  ceftu :    Titanes  et  Bocchores  Mauri, 
et   ovorum  progenies  Dii  Syri?     Apis  reloponneii 
proditus,  et  in  Aegypto  Serapis  nuncupatus?     Ae- 
thiopicis  folibus  Ifis  furva  moerens  perditum  filium, 
et  membratim  conjugem  lancinatum?  Praeterimus, 
et  transgredimur  Opis  foboles  regias:    quas  in  libris 
auctores  veltri,  quae  fuerint,  et  quales,  vobis  edi- 
fcentibus  prodiderunt.     Hice  ergo  Chriftum  coli,  et 
a  nobis  accipi,   et  exiftimari  pro  nimiine,  vulnoratis 
accipiunt  auribus?     et  obliti  paulo  ante  fortis  fue- 
rint  et  conditione  cujus,  id,  quod  Iibi  conceffum  elt, 
impertiri  alteri  nolunt?  Haec  eft  jufiitia  coelitum? 
hoc  Deorum  judicium  fanctum?  Nonne  iltud  Uvoris 
eft  atque  avaritiae  genus,  non  obtrectatio  quaedam 
fordens,    faas  eminere  tantummodo  velle  fortunas, 
aliorum  res  premi,  et  in  contempta  humihtate  cal- 
cari? 

XXXVII.  Natum  hominem  colimus.  Quid  enim, 
vos  hominem  nullum  coHtis  natum?  Non  unum,  et 
alium?  non  innumeros  alios?  quinimo  non  omnes, 
quos  jam  templis  habetis  vefiris,  mortalium  fuftuU- 
ftis  ex  numero,  et  coelo  ryderibusque  donaftis?  Si 
enim  forte  vos  fugit,  fortis  eos  humanae,  et  condi- 
tionis  fuilfe  communis:  repUcate  antiquiflimas  Ute- 
ras,  et  eorum  fcripta  percurrite,  qui  vetuftati  vi« 
cini,  fme  uUis  affentationibus  cuncta  veritate  in  U- 
quida  prodiderunt.  Jam  profecto  difcetis,  quibus 
iinguU  patribus,  quibus  matribus  fuerint  procreati, 
qua  in  nati  regione,  qua  gente,  quae  fecerint,  ege- 
rint,  pertulferint,  actitarint,  quas  in  rebus  obeundis 
adverforum  fenferint,  fecundantiumque  fortunas. 
Sin  autem  fcientes  uteris  effe  geftatos,  et  frugibus 
eos  victitafle  terrenis,  iiihilominus  tamen  nali  nobis 


L  I  B  E  R       I.  25 

hominis  objectntis  cultum :  res  agitis  fatis  injuftas, 
ut  id  in  nobis  conftituatis  e[[e  damnabile,  tjuod  et 
ipfi  vos  factitatis:  aut,  quae  vobis  licere  permittitis, 
confimiliter  aliis  licitum  effe  nolitis. 

XXXVIII.  Sed  concedamus ,  interdum  manum 
veftris  opinationibus  dantes,  unum  Chriftum  fuifle 
denobis,  mentis,  animae,  corporis,  fragilitatis,  et 
conditionis  unius :  nonne  dignvis  a  nobis  eft  tanto- 
rum  ob  munerum  gratiam  Deus  dici,  Deusque  fen- 
tiri?     Si  enim  vos  Liberum,  quod  ufum  repererit 
vini,  f^,  quod  panis,  Cererem,  li  Aefculapium,  quod 
herbarum,    li  Minervam,    quod  oleae,  li  Triptole- 
mum ,  quodaratri,  li  denique  Herculem,  quod  fe- 
ras,  quod  fures,  qaod  multiplicium  capitum  fupe- 
ravit  compefcuitque  natrices,  divorum  retuliftis  in 
coetum:  honoribus  quantis  afficiendus  eft  nobis,  qui 
ab  erroribus  nos  magnis  infmuata  veritate  traduxit: 
qui  velut  caecos  paflim,  ac  fme  ullo  rectore  gradien- 
tes,  ab  deruptis,  ab  deviis,  locis  planioribus  reddi- 
dit:  qui,  quod  frugiferum  primo  atque  humano  ge- 
neri  falutare,  Deus  monfiravit  quid  lit,  quis,  quan- 
tus,  et  qualis:  qui  profundas  ejus  atque  inenarrabi- 
les  altitudines ,  quantum  noltra  quivit  mediocritas, 
capere  et  intelligere  permilit  et  docuit:  qui,  quo  au- 
tore,  quo  patre  mundus  ilte  lit  conltitutus  et  condi- 
tus,  fecit  benignifQme  fciri:     qui    nativitatis   ejus 
expromlit  genus,    et  nullius  aliquando  cognitione 
praefumptam  materiam  illius.  Unde  ignibus  folis  ge- 
nitalis  fervor  adfcifcitur.      Cur  luna  femper  in  motu 
indemnis  creditur  animalibus  caufis  lucem  femper 
atque  obfcuritatem  refumens.  Animalium  origoquae 
lit,  rationes  quas  habeant  femina.      Quis  ipfum  fm- 
xerit  hominem,    qnis  informarit,    vel  ex  materiae 
quo  genere  conftructionem  ipfam  confirmaverit  cor- 
porum.     Quid   fit  fenfus,  quid  anima,  advolaritne 
ad  nos  fponte,    an  cum  ipfis  fata  fit  et  procreala 


a6  Atinobii  advei\sus   OEisrTES 

virceribus;  raortis  pnrtirnps  degat,  an  immortallta- 
tis  perpeiuitate  donaia  lit.  (^)<.i  ilaius  nos  ai-aieat, 
cuni  diiloiufis  obieriuius  a  membiis.  Vifurine  nos 
riaius,  an  menioiiaui  nullam  noitri  fenfits  et  recor- 
dalionis  habituri.  (^ui  arroii,aniiam  coniinnxit  no- 
Itram,  et  clata^  fupcrcilio  cerviccs  modum  fecii  fuae 
infinnitatis  aanofcere.  Qui  r^niinantia  monltravit 
iniOrmia  nos  tHey  vanis  opinionibus  fidere:  nihil 
comprehenfum  habere,  nihil  fcire,  et  quae  noflros 
fita  funt  ante  oculos,  non  videre.  Qvi,  quod  omnia 
fuperavit,  et  transiirelfum  eit  munera,  ab  religioni- 
bus  nos  falfis  reli^ionem  traduxii  ad  veram.  <^ui 
ab  lijznis  inertibus,  atque  cx  vilifhmo  formatis  luto 
ad  fydera  fublevavit  et  coelum:  et  cum  domino 
rerum  Deo  fupplicationum  fecit  verba  atque  oratio- 
num  colloquia  m.fccre. 

XXXIX.  Yenerabar,  o  caeritas,  nuper  limula- 
chra  modo  ex  fornaribus  pron)pta,in  incudibusDeos 
et  ex  malleis  fabricatos,  elcphantorum  olfa,  pictu- 
ras,  veternolis  in  arboribus  taenias:  li  quaudo  con- 
fpexeram  lubricatum  lapidem,  et  ex  olivi  unguine 
fovdidatum,  tanquam  ineflet  vis  praefens,  adulabar, 
aitabar,  et  benefuia  pf>fcebam  nihil  fentiente  de 
Irunco :  et  eos  ipfos  divos,  quos  efle  mihi  perfuafe- 
ram,  afliciebam  contumeliis  gravibus:  cum  eos  efle 
credebam  ligna,  lapides,  atque  ofla,  aut  in  hujus- 
niodi  rerum  habitare  materia.  Nunc  doctore  tanto 
in  vias  veritatis  inductus,  omnia  ifta,  quae  hnt, 
fcio:  diena  de  dignis  fentio,  contumeliam  nomini 
nullam  facio  divino:  et  quid  cuique  debeatur,  vel 
perfonae,  vel  capiti,  inconfufls  gradibus  atque  au- 
ctoritatibus  tiibuo.  Ita  ergo  Chriltus  non  habeatur 
a  nobis  Deus?  nec,  qui  omnium  alioquin  vel  uiaxi- 
mus  poteit  excogitari,  divinitatis  alTiciatur  cultu,  a 
quo  jamdudum  tanta  et  accepimus  dona  viventes,  et 
expeotamus,  dies  cum  venerit,  ampiiora? 


L  I  B  E  n     h  127 

XL.  Sed  patibulo  affixus  interilt.  Quid  iilud 
ad  caufam?  Neque  enim  qualitas  et  deformitas  mor- 
tis  dicla  ejus  immutat  aut  facta,  aut  eo  minor  vide- 
bitur  difciplinarum  ejus  auloritas,  quia  vinculis  cor- 
poris  non  naturali  dilTolutione  digreflus  eft,  fed  vi 
illata  decefiit.  Pythagoras  Samius  fufcipione  domi- 
riationis  injufta  vivus  concrematus  in  fano  eft  :  nun- 
quid  ea,  quae  docuit,  vim  propriam  perdiderunt, 
quia  non  fpiritum  fponte,  fed  crudelitate  appetitus 
effudit?  Similiter  Socrates  civitatis  fuae  judicio  da- 
mnatus  capitali  affectus  eft  poena:  imnquid  irrita 
facta  funt,  quae  funt  ab  eo  demoribus,  virtutibus, 
et  officiis  disputata,  quia  injuria  expulfus  e  vita  eft? 
Innumerabiles  alii  gloria,  et  virtute,  et  exiftimatio- 
ne  pollentes ,  acerbiffimarum  mortium  experti  funt 
formas,  ut  Aquilius,  Trebonius,  Rcgulus;  nuri- 
quid  idcirco  poft  vitam  judicati  funtturpes,  quia 
non  publica  lege  fatorum,  fed  morlis  afperrimo  ge- 
nere  lacerati,  excruciatique  perierunt?  Nemo  un- 
quam  innocens  male  interemptus  infamis  elt:  nec 
turpitudinis  alicujus  commaculatur  nota,  qui  non 
fuo  merito  poenas  giaves,  fed  cruciatoris  perpetitur 
faevitate. 

XLI.  Et  tamen  o  ifti,  qui  liominem  nos  colere 
morte  functmn  ignominiofa  ridetis  :  nonneLiberum 
et  vos  patrem  membratim  ab  Titanis  difcerptum  fa- 
norum  confecratione  mactatis?  Nonne  Aefculapium 
medicaminum  repertorem,  poft  poenas,  et  fupplicia 
f ulminis ,  cuftodem  nuncupaviftis  et  praelidem  fani- 
tatis,  valetudinis,  et  falutis?  Nonne  ipfum  Hercu- 
lem  magnum  facrificiis,  hoftiis,  et  thure  invitatis 
incenfo,  quem  ipii  vos  fertis  vivurn  arfiffe  poit  poe- 
nas,  et  concrcmatum  in  funeftis  buiticetis?  Nonne 
illimi  Atym  Phrygem  abfciifum ,  et  fpoliatum  viro 
magnac  matris  in  adytis  Deum  propitium,  Deum 
fanctum  Gailorum  conclamationc  teltamini?  Nonne 


23  AnXOlU  I    A  n  VE  I\SUS    GEXTES 

ipfiim  Romulum  patrrm ,  Senatorum  manibus  dila- 
ceiaLum  centum,  et  (^)uirinum  elle  Martium  diciiis, 
et  facerdotibus  et  pulvinaribus  honoratis,  et  in  aedi- 
bus  adoratis  amprifiimis,  et  polt  baec  omnia  coelum 
afcendide  juraiis  V  Aut  igitur  ridendi  et  vos  eftis,  qui 
homines  gravifUmis  crucialibus  interemptos  Deos 
putatis,  etcolitis:  aut,  ii  certa  eJt  ratio,  cur  id  vo- 
bis  faciendum  putetis:  et  nobis  permiliiie  fcire,  qui- 
bus  iltud  caulis,  raiionibusque  faciamus. 

XLII.  Natum  hominem  colitis.  Etiam  fi  elTet 
id  verum,  locis  ut  in  fuperiorihus  dictum  eft,  tanleii 
pro  mullis,  et  tam  liberalibus  donis,  quae  ab  eo  pro- 
fecta  in  nobis  funt,  Deus  dici  appellarique  deberet. 
Cum  vero  Deus  lit  re  certa  ,  et  iine  ulHus  rei  dubita- 
tionis  ambiguo,  iniiciaturos  arbitramini  nos  elfe, 
quam  maxime  illum  a  nobis  coli,  et  praeiidem  no- 
Itri  corporis  nuncupari?  Ergone,  inquiet  aliquis 
furens ,  iratus,  etpercilus,  Deus  ille  elt  Chriitus? 
Deus  refpondebimus,  et  interiorum  potentiarum 
Deus :  et ,  quod  magis  infidos  acerbiflimis  doiori- 
bus  torqueat,  rei  maximae  cauia  a  fummo  rege  ad 
nos  milfus.  Poltulabit  foriitan  infanior  et  furioiior 
factus :  an  fe  ita  res  liabeat,  quemadmodum  dici- 
mus,  comprobari.  Nulla  major  eft  comprobatio 
quarn  geitarum  ab  eo  fides  rerum,  quam  virtutum 
novitas:  quam  omnia  victa  decreta,  diifolutaque 
fatalia,  quae  populi  gentesque  fuo  geri  fub  lumine 
nullo  diffentiente  videre:  quae  nec  ipii  audent  falii- 
tatis  arguere,  quorum  antiquas  feu  patrias  leges  vani- 
tatis  elfe  plenifiimas  atque  inanifQmac  fuperititionis 
oitendit. 

XLIII.  Occurfurus  foriitan  rurfus  eit  cum  aliis 
nmltis  calumniofis  illis  et  puerilibus  vocibus:  ma- 
gus  fuit,  clandeitinis  artibus  omnia  illa  perfecit: 
Aegyptiorum  ex  adytis  angelornm  potentium  nomi- 
na,  et  remotas  iuratus  elt  difciplinas.     <^uid  dicilis 


L  I  B  E  R       I.  29 

o  parviili,  inconiperla  vobis,  et  nefcja  temerariae 
vocis  loquaciiate  garrienlcs?  Ergone  illa,  quae  e^elta 
funt,  daemonum  lucre  praeltigiae,  et  mao^icaruni  ar- 
tium  ludi?  Poteilis  aliquem  nobis  deiignare,  mon- 
ftrare  ex  omnibus  illis  Magis,  (jui  unquam  fuere  per 
faecula,  conlimile  aliquid  Chrilto  millelima  ex  parte 
qui  fecerit?  qui  fine  ulla  vicarminum,  fine  herba- 
rum  et  graminum  fuccis,  fme  ulla  aliqua  obferva- 
tione  foUicita  facrorum,  libaminum,  temporum? 
Non  enim  urgemus,  et  quaerimus,  quae  fele  fpon'- 
deant  facere,  vel  in  quibus  generibus  actuum  loliMt 
ornnis  illorum  doctrina  et  experientia  contineri. 
<^uis  enim  hos  nefciat  aut  imminentia  ftudere  prae- 
rjofcere,  quae  neccffario,  vdint  nolint,  fiiis  ordma- 
tionibus  veniunt?  aut  mortiferam  immittere  quibus 
libuerit  tabem,  aut  familiarum  dirumpere  charita- 
tes:  aut  line  clavibus  referare,  quae  claufa  funt: 
aut  ora  filentio  vincire,  aut  in  curriculis  equos  de- 
bilitare,  incitare,  tardare,  autuxoribus,  et  liberis 
alienis,  live  illi  mares  iint,  iive  foeminei  genens,  in- 
concefii  amoris  Ilanuiias,  et  furiales  immittere  cupi- 
ditates?  Aut  fi  utile  aliquid  videantur  audere,  non 
propria  vi  pone,  fed  corum,  quos  invocant,  poteftate. 

XLIV.  Atqui  conltitit  Chriftum  line  uUis  admi- 
niculis  rerum,  Iine  ullius  ritus  obfervatione,  vel  lege, 
omnia  illa,  quae  fecit,  nominis  fni  pofiibilitate  fe- 
cilfe.  Et  quod  proprium,  confentaneum,  dignum 
Deo  fuerat  vero,  niiiil  nocens,  aut  noxium,  fed  opi- 
fcrum,  fed  falutare,  fed  auxiliaribus  plenum  bonis 
poteltatis  munificae  liberalitate  donalfe. 

XLV.  Quid  dicitis,  o  iterum?  ergo  ille  niorta- 
lis,  aut  unus  iuit  e  nobis,  cujus  imperium ,  cujus 
vocem  popularibus  et  quotidianis  verbis  millam,  in- 
valetudines,  morbi,  febres,  atque  alia  corporum  cru- 
ciamenta  fugiebant?  Unus  fuit  e  nobis,  cujus  prae- 
fenliam,  cujus  vifum  gcns  illa  nequibat  ferre  merfo- 


fgo  Arnoeii  adversuh  centes 

rum  in  vifceribus  dciemonum,  conterritaque  vi  nova 
iiienibroruni  polTeflione  cedebat?  Unus  fuit  e  nobis, 
cuius  foedae  vitiiioines  juflioni  obtouperabant  pul- 
lae  Itatim,  et  concordiam  coloruni  comniaculatis  vi- 
fceribus  relinquebant?  Uniis  fuit  c  nobis,  cujus  ex 
levi  tactu  flabant  profluvia  fanguinis,  et  immodera- 
tos  cohibebant  fiuores?  Unus  fuit  e  nobis,  cujus  ma- 
luis  intercutis  veternofae  fugiebant  undae,  penetra- 
bilis  ille  vitabat  liquor,  ct  turgentia  vifcera  falutari 
ariditate  deflabant?  Unus  fuit  e  nobis,  qui  claudos 
currere  praecipiebat?  Etiam  operis  res  erat:  porri- 
gere  mancos  manus,  et  articuli  immobilitates  jam  in- 
genitas  explicabant:  captos  menibris  alTurgere,  et 
jam  fuos  referebant  lectos  alienis  paulo  ante  cervici- 
bus  lati:  viduatos  videre  luminibus,  et  jam  coelum 
diemque  cernebant  nullis  cum  oculis  procreati? 

XLVI.  Unus,  inquam,  fuit  e  nobis,  qui  debili- 
tatibus  variis,  morbisque  vexatos  centum,  aut  hoc 
amplius  femel  una  intercefiione  fanabat?  cujus  vo- 
ccm  ad  iimplicem  furibunda  et  infana  explicabant  fe 
maria?  proccllarum  turbines  tempeltatesque  lide- 
bant?  qui  per  aliillimos  gurgites  pedem  ferebat  in- 
lutum?  calcabat  ponti  terga  undis  iplis  ftupentibus 
in  famulatum  fubeunte  natura?  qui  fequentium  fe 
millia  quinque,  quinque  faturavit  e  panibus,  ac,  ne 
effe  praeitigiae  incredulis  illis  viderentur  et  duris, 
his  fenarum  fportarum  iinus  reliquiarum  fragmini- 
bus  aggerabat?  Unus  fuit  e  nobis,  qui  redire  in  cor- 
pora  jamdudum  animas  praecipiebat  efrlatas,  prodire 
ab  aggeribus  conditos,  et  poft  diem  funeris  tertium 
pollinctorum  voluminibus  expediri?  Unus  fuit  e  no- 
bis,  qui,  quid  iinguli  volverent,  quid  fub  obfcuris 
cogitationibus  continerent,  tacitorum  ia.  cordibus 
pervidebat?  Unus  fuit  e  nobis,  qui  cum  unam  emit- 
teret  vocem,  ab  diverfis  populis,  et  diifona  oratione 
loquentibus,    familiaribus  verborum  fonis,    et  fuo 


L  I  B  E  Ti       I,  31 

culque  utens  exiitlmabatur  eloquio?  Unus  fuit  e  no- 
bis,  qui  cuni  officJa  religionis  certae  fuis  fectatoribus 
traderet,  mundum  totuin  repente  complebat;  quan- 
tusque,  et  qui  elfet,  revelata  nominis  immeniiLate 
monltrabat?  Unus  fuit  e  nobis,  qui  depofito  cor- 
pore  innumeris  fe  hominum  prompta  in  luce  deie- 
xit?  qui  fj||:monem  dedit,  atque  accepit,  docuit,  ca- 
Itigavit,  admonuit?  qui  ne  illi  fe  falfos  vanis  ijnac^i- 
nationibus  exiftimarent ,  femel,  iterum,  faepius  fa- 
miliari  collocutione  m.onftravit?  qui  juftillimis  viris 
etiamnum  impollutis,  ac  diligentibus  fefe,  non  per 
vana  infomnia,  fed  per  purae  fpeciem  fimplicitatis 
apparet?  cujus  nomen  anditum  fugat  noxios  fpiri- 
tus,  imponit  iilentlum  vatibus,  harufpices  inconful- 
tos  reddit,  arroi;antium  macorunv  fruitrarl  ellicit 
actiones,  non  liorrore,  ut  dicitis,  nominis,  fed  ma- 
joris  licentia  poteltatis? 

XLVII.  Et  haec  quidem  fummatim  expofita, 
non  ea  ratione  protulimus,  tanquam  magnitudo  fa- 
cientis  folis  in  his  elfet  perfpicienda  virtutibus.  Ouan- 
ta  iint  enim  haec,  vel  exilitalis  cujus  reperientur,  et 
ludi,  ii  traditum  fuerit  nofci,  ex  quibus  ad  nos  re- 
gnis,  cujus  numinis  miniitrator  advenerit?  Ouae 
quidem  ab  eo  gelta  funt,  et  factitata,  non  ut  fe  vana 
oftentatione  jactaret,  fed  ut  homines  duri,  atque  in- 
creduli  fcirent  non  elfe,  quod  fpondebatur,  falium: 
et  ex  operum  benignitate,  quid  elfetDeus  verus,  jani 
addifcerent  fufpirari.  Simul  et  illud  volumus  fciri, 
cum  fuiumatim,  ut  dictum  eft,  enumeratio  facta  ge- 
llorum  eit,  non  ea  folum  ChriRum  potuilfe,  quae 
fecit,  fed  conltituta  etiam  exiiperalle  fatorum.  Nam 
fi,  ut  liquet,  et  confiat,  debilitates,  et  corporuni 
paffiones,  furdi,  manci,  et  muti,  nervorum  contra- 
ctio,  et  amiHio  luminis,  fatalibus  accidunt  irrogan- 
turque  decretis,  et  foius  haec  Chriftus  correxit,  re- 
Aituit,  atque  fanavit;    fole  ipfo  eft  clarius,   poten- 


32  An^'OUII    ADVEIVSUS    GENTES 

tiorem  illum  fuifTe,  quam  fata  funt,  cum  ea  folvit 
et  vicit,  quae  perpeluis  nexibus,  et  immobili  fue- 
rant  neceflitate  devincta. 

XLVIII.  Sed  frtiltra,  inquit  nefcio  quis,  lan- 
tum  arrogasChrillo,  cum  faepe  alios  fciamus,  et  fcie- 
rimus  Deos,  et  laborantibus  plurimis  dediffe  medi- 
cinas,  et  multorum  hominum  morbos  .valitudines- 
que  curalfe.  Non  inquiro,  non  exigo,  qu*  Deus,  aut 
quo  tempore,  cui  fuerit  auxiliatus,  aut  quem  fra- 
ctum  roltituerit  fanitati:  illud  folum  audire  defldero, 
an  fme  ullius  adjunctione  materiac,  id  eft,  medica- 
minis  alicujus.  ad  tactum  morbos  juiferit  ab  homini-. 
bus  revolare:  imperaverit,  fecerit  et  emori  valetudi* 
num  caufcUii,  et  debilium  corpora  ad  fuas  remeare 
naturas.  Cliriitus  enim  fcitur,  aut  admota  partibus 
debilitatis  manu,  aut  vocis  Ilmplicis  juflione  aures 
aperuilfe  furdorum,  exturbaJIe  ab  oculis  caecitates, 
orationem  dedifle  mutis,  articulorum  vincula  rela- 
xalfe,  ambulatum  dedifle  contractis,  vitiligines,  quer- 
queras,  atque  intercutes  morbos,  omniaque  alia  va- 
letudinum  geucra,  quae  humana  corpora  fultinere  ne- 
fcio  quae  voluit  importuna  crudelitas,  verbo  folitus 
imperioque  fanare.  Quid  limile  Dii  omnes,  a  qui- 
bus  opem  dicitis  aegris  et  periclitantibus  latam?(^ui 
li  quando,  ut  fama  eft,  nonnullis  aut  tribuere  medi- 
cinam,  aut  cibum  aliquem  julferunt  capi,  aut  quali- 
tatis  alicujus  ebibi  potionem,  aut  herbarum,  et  gra- 
minum  fuccos  fuperimponi  inquietantibus  caulis,  am- 
bulare,  ceifare,  aut  re  aliqua,  quae  oiiiciat,  abltinere, 
quod  elfe  non  magnum,  necadmirationis  alicujus  Itu- 
pore  condignum,  promptum  eft,  li  volueritis  atten- 
dere:  et  medici  etiam  fic  curant  animal  humi  natum, 
nec  confifum  fcientiae  veritate,  fed  in  arte  fufpicabili 
pofitum ,  et  conjecturarum  aeftimationibus  nutans. 
Nulla  autem  virtus  elt  medicaminibus  amovere  quae 
noceant:  beneficia  ilta  rerum ,  non  funt  curantiuni 


LiEER    r.  ,  33 

poteltates:  et,  ut  Ilt  laudabile  fcire,  qua  quos  conve- 
niat  medicina,  aut  arte  curari,  locus  hujus  laudis 
non  in  Deo,  fed  in  homine  conftitutus  eft.  Iluno 
enim  non  eft  turpe  rebus  extrinfecus  fumptis  valetu- 
dinem  hominis  fecilTe  meliorem :  indecorum  Deo  eft, 
non  ipfum  per  fe  pofle,  fed  externarum  adminiculis 
rerum  fanitatem  incolumitatemque  praeftare. 

XLIX.  Et  quoniam  beneficia  falutis  datae  alio- 
rum  numinum  comparatis,  et  Chrifii:  quot  millia 
Tultis  a  nobis  debilium  vobis  oftendi,  quot  tabificis 
affectos  morbis,  nuUam  omnino  retuliffe  medicinam, 
cum  per  omnia  fupplices  irent  templa,  cum  Deorum 
ante  ora  proftrati,  limina  ipfa  converrerent  ofculis: 
cum  Aefculapium  ipfum  datorem,  ut  praedicant,  fa- 
nitatis,  quoad  illis  fuperfuit  vita,  et  precibus  fatisja- 
rent,  et  invitarent  miferrimis  votis?  Nonne  alios 
fcimus  malis  fuis  commortuos,  cruciatibus  alios  con- 
fenuilfe  morborum,  pernicioftus  alios  fefe  habere 
coepilfe,  poftquam  dies  noctesque  in  continuis  preci- 
bus,  et  pietatis  expectatione  triverunt?  Quid  er£;o 
prodeft  oftendere  unum,  aut  alterum  fortaffe  cura- 
tos,  cum  tot  millibus  fubvenerit  nemo,  et  plena  ftnC 
omnia  miferorum,  infeliciumque  delubra?  Nift  forte 
dicatis,  opem  bonis  ab  Diis  ferri,  nialorum  miferias 
defpici.  Atqui  Chriftus  aequaliter  bonis ,  malisque 
fubvenit:  nec  repulfus  ab  hoc  quisquam  eft,  qui  re- 
bus  auxilium  duris  contra  impetum  poftulabat  inju- 
riasque  fortunae.  Hoc  eft  enim  proprium  Dei  veri, 
potentiaeque  regalis,benignitatem  fuani  negarenulli, 
nec  reputare  quis  mereatur,  aut  minime:  cum  natu- 
ralis  infirmitas  peccatorem  hominem  faciat,  non  vo- 
luntatis,  feu  judicationis  electio.  Dicere  porro  me- 
ritis  opem  laborantibus  ab  Diis  ferii,  hoc  eft  in  me- 
dio  ponere,  et  dubitabile,  quod  alleras,  facere:  ut 
et  ille,  qui  fanus  eft  factus,  fortuito  polli.t  videri  effe 
fervatus:  et  ille,  quinonefl,  non  meriti  caufa,  fed 

TOIIL.    I,  G 


34-  Arttobiiadvei\susgentes 

infirniltate  credatur  valetutlinem  expellere  non  po- 
tuifle  divina. 

L.  (^uid?  quod  iftas  virtutes,  quae  funt  a  nobis 
fummatim,  non,  ut  rei  pofcebat  magnitudo,  de- 
promptae,  non  tantum  ipfe  pcrfecit  vi  fua ,  verum, 
quod  erat  fublimius,  multos  alios  cxperiri,  et  facere 
fui  nominis  cum  affectione  permifit.  Nam  cum  vi- 
deret  futuros  vos  elTe  geftarum  ab  fe  rerum  divini- 
que  operis  abrogatores,  ne  qua  fubeffet  fufpicio  ma- 
gicis  fe  artibiKs  munera  illa  beneficiaque  largitum,  ex 
immenfa  illa  populi  multitudine,  quae  fuam  gratiam 
fe.clabatur  admirans,  pifcatores,  opifices,  rufticanos, 
atque  id  genus  delegit  inq^critorum,  qui  per  varias 
gentes  mifli,  cuncta  illa  miracula  fine  ullis  fucis  at- 
que  adminiculis  perpetrarent.  Verbo  ille  compefcuit 
verminantium  membrorum  cruces,  etilli  verbo  com- 
pefcuerunt  furialium  verminn  pafllonum.  Imperio 
ille  uno  exturbavit  a  corporibus  daemonas,  et  exani- 
matis  fuos  reftituit  fenfus:  fub  corum  portantes  et 
illi  fe  cafibus  juflione  non  alia  fanitati  et  conftantiae 
reddiderunt.  lllenotas  albicantium  vitilijzinummanu 
admota  deterlit:  liniamenta  et  hi  corporum  haud 
diflimili  conciliavere  contactu.  Uliginofa  ille  et  tur- 
gentia  vifcera  flccitatem  juflit  recuperare  nativam:  et 
famuli  ejus  hoc  modo  ftatuerunt  errantes  aquas,  et  a 
pernicie  corporum  fuos  labi  juncre  per  tramites.  Ille 
ulcera  oris  immenfl,  et  recufantia  perpeti  fanitatem 
intra  unius  verbi  moram  continuato  frenavitapaftu: 
et  illi  haud  aliter  contumaciam  canceris  faevi  ad  fub- 
eundam  cicatricem  circumfcriptis  evaginationibus 
compulerunt  Inceffum  ille  claudis  dedit,  vifum 
luminibus  caecis,  interemtos  revocavit  ad  vitam: 
nec  miniis  et  hi  quoque  contractionem  relaxavere 
nervorurn,  luce  oculos  implevere  jam  perdita,  et  ab 
tumulis  remeare  defunctos  exequiarum  converfione 
jufferunt.     Neque  quicquam  cit^ab  illo  gefl^um  per 


li  I  E  E  II      I.  35 

Ji3mIratlonem  fiupentibus  cunctis,  quod  non  omne 
donaverit  faciendum  parvulis  illis  et  rufticis,  et  eo- 
rum  fubjecerlt  j^oteltati. 

Ll.  Quid  dicitis  o  mentes  incredulae,  difflciles, 
durae?  alicuine  mortalium  Jupiter  ille  CapitoIInus 
hujusmodi  poteftatem  dedit?  Curionem,  aut  Pontlfi- 
cem  maximum,  quinimmo  dialem,  quo  Dius  eft, 
flaminem  ilto  jure  donavit?  Non  dicam,  ut  mor- 
tuos  excitaret,  non  ut  caecis  reftitueret  lucem ;  non 
ut  membrorum  fitum  enervatis  redderet,  et  dilToIu- 
tis:  fed  ut  pufiulam,  reduviam,  papulam,  aut  vo- 
cis  imperio,  aut  manus  contrectalione  comprimeret. 
Ergo  illud  humanum  fuit,  aut  ex  ore  terrenis  fterco- 
rll>us  innutrito  tale  poluit  jus  dari,  talis  licentia  pro- 
ficifci,  et  non  divinum,  et  facrum?  aut,  fi  aliquani 
fuperlationem  res  capit,  plusquam  divinum,  et  fa- 
crum?  Nam  fi  facias  ipfe,  qnod  poffis,  et  tuis  fit 
viribus  potentatuique  conveniens,  admiratio  non 
habet  quod  exclamet;  id  enim  quod  potueris,  fece- 
ris,  et  quod  praeftare  debuerit  vis  tua,  ut  operis  ef- 
fet  una,  et  ipiius  qui  operaretur,  qualitas.  Tran- 
fcribere  polTe  in  hominem  jus  tuum:  quod  facere  fo- 
luspoflis,  fragilif/imae  rei  donare,  et  participare  fa- 
ciendum,  fupra  omnia  fltae  eft  poteftatis,  continen- 
tisque  fub  fefe  eft  rerum  omnium  caufas,  et  rationum 
facultatumque  naturas. 

LII.  Age  nunc  veniat,  quls  fuper  igneam  zo- 
nam,  magus  interiore  ab  orbe  Zoroaftrcs,  Hermlppo 
iit  aifentiamur  authori.  Bactrianus  et  ille  conveniat, 
cujus  Ctefias  res  geftas  hiftoriarum  exponit  in  primo, 
Armenius  Hofthanis  nepos,  et  familiaris  Pampiiylus 
Cyri,  Apollonius,  Damigero,  et  Dardanus,  Velus, 
Julianus,  et  Baebulus,  et  ft  quis  eft  alius,  qui  prin- 
cipatum  et  nomen  fertur  in  talibus  habuirre  praeiti- 
gils:  permittant  uni  ex  popiilo  in  officium  fermonis 
dandi  ora  coarticulare  mutorum,  fiu-doruni  auriculas 

C  a 


36  APiNOBII    ADVlilVSUS    GIlNTES 

« 

referare,  fine  luminibus  procreatis  oculorum  redin- 
tejirare  naluras,  et  in  frigentia  olim  membra  fenfus 
animasque  reducere.  Aut,  li  ardua  res  ilta  eft,  ne- 
que  aliis  permittere  talium  poffunt  operum  potefta- 
tes,  ipH  faciant,  et  cum  fuis  ritibus  faciant^  quid- 
quid  malefici  graminis  nutricant  terranmi  fmus, 
quidquid  virium  continet  fremor  ille  verborum,  at- 
que  adjunctae  carminum  neccf^tates ,  non  invide- 
mus,  adjiciant,  non  interdicimus ,  collio;ant.  Ex- 
periri  libet  et  recognofcere,  an  cum  fuis  efficere  Diis 
poflint,  c]uod  ab  rulticis  Chriftianis,  jufTionibus  fa- 
ctitatum  eft  nudis. 

IjIII.  Defiftite,  o  nefcii,  in  maledicta  convertere 
res  tantas,  nihil  ei  nocitura  cjui  fecit,  pericuJum  al- 
latura  fed  vobis :  periculum,  inquam,  non  parvu- 
lum ,  fed  in  rebus  eximiis ,  fed  in  praecipuis  confti- 
tutum.  Siquidem  res  anima  preciofa  elt,  nec  ipfo 
fe  homini  quidquam  poteft  charius  inveniri.  Nihil, 
ut  remini,  magicum,  nihil  humanum,  praeltigio- 
fum,  aut  fubdolum,  iiihil  fraudis  delituit  in  Chrifto, 
derideatis  licet  ex  more  atque  in  lafciviam  dilfolva- 
iiiini  cachinnorum.  Deus  ille  fublimis  fuit,  Deus 
radice  ab  intima,  Dcus  ab  incognitis  regnis,  et  ab 
omnium  principe  Deus  fofpitator  eft  mifl^us:  quem 
iieque  fol  ipfe,  neque  ulla,  lifentiunt,  fydera,  non 
rectores,  non  principes  mundi,  non  denique  Dii 
magni ,  aut,  qui  fmgentes  fe  Deos  genus  omne  mor- 
talium  territant,  unde  aut  qui  fuerit,  potuerunt  no- 
fcere  vel  fufpicari.  Et  merilo.  Exutus  at  oorpore, 
quod  in  exigua  fui  circumferebat  parte,  poftquam 
videri  fe  paflus  eft,  cujus  eflet  aut  magnitudinis 
fciri,  novitate  rerum  exterrita  univerfa  mundi  funt 
elementa  turbata,  tellus  mota  contremuit,  mare 
fundilus  refufum  eft,  aer  gJobis  involutus  eft  tene- 
brarum,  igneus  orbis  folis  tepefacto  ardore  deriguit. 
(^uid  enim  reftabat  ut  fieret,  poftquam  Deus  cit  co- 


L  I  B  E  R       I.  '37 

gnltiis  Is,  qui  e[[e  jamdudum  imus  judicabatur  e 
nobis? 

LIV.  Sed  non  creditis  gelta  haec.  Sed  qui  ea 
confpicati  funt  fieri,  et  fub  oculis  fuis  viderunt  agi, 
teftes  optimi,  certiflimique  autores,  et  credidcrunt 
liaec  ipii,  et  credenda  pofteris  nobis  haud  cxilibus 
cum  approbationibus  tradiderunt.  Quinam  ifti  funt, 
fortalle  quaeritis?  Gentes,  populi,  nationes,  et  in- 
credulum  illud  genus  humanum:  quod,  nili  aperta 
res  eilet,  et  luce  ipfa ,  quemadmodum  dicitur,  cla- 
rior,  nunquam  rebus  hujusmodi  credulitatis  fuae 
commodaret  alTenfum.  At  numquid  dicemus  illius 
temporis  homines  usque  adeo  fuilfe  vanos ,  menda- 
ces,  ftolidos,  brutos,  ut,  quae  nunquam  viderant, 
vidilTe  fe  fingerent?  et  quae  facta  omnino  non  erant, 
fallis  proderent  teltimoniis,  aut  puerili  alfertione 
lirmarent?  cumque  poflent  vobifcum  et  unanimiter 
vivere,  et  inoffenfas  ducere  coniunctiones,  gratuita 
fufciperent  odia,  et  execrabili  haberentur  in  nomine? 

LV.  Quod  li  falfa,  ut  dicitis,  hiltoria  illa  rerum 
eXty  unde  tam  brevi  tempore  totus  mundus  ifta  reli- 
gione  completus  eft?  aut  in  unam  coire  qui  potue- 
runt  mentem  gentes  regionibus  disjunctae,  ventis, 
coeli  convexionibusque  dimotae?  AlTeverationibus 
illectae  funt  nudis,  inductae  in  fpes  caflas,  et  in  peri- 
cula  capitis  immittere  fe  fponte  temeraria  defpera- 
tione  voluerunt :  cum  nihil  tale  vidiflent ,  quod  eas 
in  hos  cuitus  novitatis  fuae  pofftt  excitare  miraculo. 
Imo  quia  haec  omnia  et  ab  ipfo  cerncbant  geri,  et 
ab  ejus  praeconibus,  qui  per  orbem  totum  mifli,  be- 
neficia  patris  munerandis  animis  homiijibusquepor- 
tabant :  veritatis  ipftus  vi  victae  et  dederunt  fe  Deo : 
11  ec  in  magnis  pofuere  difpendiis  membra  vobis  pro- 
jicere,   et  vifcera  fua  lanianda  praebere. 

LVI.  Sed  confcriptores  noftri  mendaciter  ifta 
prompferunt,  extukre  in  immenfum  exigua  gefia, 


38  Arnobii  adversus  centes 

et  anguftas  res  falis  ambitiofo  dilatavere  praeconlo. 
Alqiii  ulinani  cuncta  referri  in  fciipta  poluiflent,  vel 
quae  ab  ipfo  gelta  funt,  vel  quae  ab  ejus  praeconibus 
pari  jure  et  potentia  terminata.  Magis  vos  incredu- 
los  faceret  vis  tanta  virtutum,  aut  apprehendere  lo- 
cum  fortalfe  pofletis,  quo  videretur  e[[e  iimillimum 
veri,  et  incrementa  rebus  appofita,  et  inditas  fcri- 
ptis  et  commeiitariis  fallitates.  Sed  neque  omnia 
confcribi,  aut  in  aures  omnium  pervenire  potuerunt 
gefta  gentibus  in  ignotis,  et  ufum  nefcientibus  liie- 
rarum:  aut,  liqua  funt  literis,  confcriptionibusque 
mandata,  malevolentia  daemonum,  quorum  cura  et 
Audium  elt  hanc  intercipere  veritatem,  et  conlimi- 
lium  his  hominum  interpolata  qnaedam,  etaddita, 
parlim  mutata,  atque  detracta  verbis,  fyllabis,  ut 
et  prudentium  tardaret  fidem,  et  geftorum  corrum- 
peret  auctoritatem.  Sed  nunquam  fuerit  his  bene, 
ut  Cluiftus  quifuerit,  literarum  teftimoniis  colliga- 
tur:  cujus  iu  id  folum  dimilfa  funt  caufa,  ut,  li  elfe 
conftiterit  ea  vera,  quae  dicmius,  confeflione  omnium 
Deus  fuilfe  monftretur. 

LVII.  Non  creditis  fcriptis  noftris :  et  nos  ve- 
fttis  non  credimus  fcriptis.  Falfa  de  Chrilto  compin- 
gimus:  et  vos  de  Diis  veftris  inania  et  falfa  jactatis. 
Neque  enim  coelo  Deus  aliquis  lapfus,  aut  fuis  res 
veltras  commentatus  elt  manibus,  aut  ratione  conli- 
mili  noltris  rebus,  et  religionibus  derogavit.  Ab  ho- 
niinibus  haec  fcripta :  et  illa  funt  ab  hominibus  fcri- 
pta,  mortalibus  edilfertata  fermonibus  :  et  quidquid 
dicere  de  noltris  confcriptoribus  intenderitis,  et  de 
veltris  haec  dicta  paribus  fumite  atque  habetote  mo- 
mentis.  Vultis  vera  effe,  quae  in  veltris  compre- 
henfa  funt  fcriptis:  et  quae  in  noftris  conlignata  funt 
literis,  confiteamini  necelfe  elt  vera.  Fallitatis  argui- 
tis  res  noftras:  et  nos  veftras  arguimus  fallitatis,  Sed 
antiquiora,  iiHjuitis,  noltrafunt,  ac  per  hoc  fidei  et 


L  I  B  li  R    I.  39 

verltaris  pleniffima.  Quafi  vero  erroriim  non  anti- 
quitas  plenifiima  mater  lit,  et  non  ipfa  pcpererit  res 
eas,  quae  turpiflimas  Diis  notas  ignominu^fis  concin- 
naverunt  in  fabulis.  Ante  millia  enim  annorimi  de- 
cem  non  potuerunt  falfa  et  audiri,  et  credi?  aut  non 
limillimum  veri  elt,  fideni  vicinis  et  finitimis,  quam 
fpatiorum  ineffe  longinquitate  diltantibus?  Teftibus 
enim  haec,  illa  opinionibus  afferuntur,  et  proclivius 
multo  elt,  minus  effe  in  recentibus  fictionis,  quani 
in  antiqua  obfcuritate  fubmotis. 

LIII.  Sed  ab  indoctis  hominibus,  et  rudibus 
fcripta  funt,  et  iccirco  non  funt  facili  auditione  cre- 
denda.  Vide  ne  magis  haec  fortior  caufa  fit,  cur  illa 
iint  nulliscoinquinatamendaciis,mente  limplici  pro- 
dita,  et  ignara  lenociniis  ampliare.  Trivialis  et  for- 
didus  fermo  elt.  Nunquam  enim  veritas  fectata  elt 
fucum  ,  nec  quod  exploratum  et  certum  eft,  circum- 
duci  fe  patitur  orationis  per  ambitum  longiorem. 
Collectiones,  enthymemata,  definitiones,  omniaque 
illa  ornamenta,  quibus  fides  quaeritur  affertionis, 
fufpicantes  adjuvant,  non  veritatis  liniamenta  de- 
monltrant.  Caeterum  qui  fcit,  quid  lit  illud  quod 
dicitur,  nec  dehnit,  nec  colligit,  neque  alia  fectatur 
artihcia  verborum,  quibus  capi  confueti  funt  audien- 
tes,  et  ad  confenfum  rei  circumfcriptionis  neceffitate 
traduci. 

LIX.  Barbarismis,  foloecismis  obfitae  funt,  in- 
quit,  res  veltrae,  et  vitiorum  deformitate  pollutae. 
Puerilis  fane,  atque  angufli  pectoris  reprehenfio: 
quam  li  admitteremus,  ut  vera  fit,  abjiciamus  cx 
nfibus  noftris  quorundam  fructuum  genera,  quod 
cum  fpinis  nafcuntur,  et  purgamentis  aliis,  quae  nec 
alere  nos  poffunt,  nec  tamen  impediunt,  perfrui  nos 
eo,  quod  principaliter  antecedit,  et  faluberrimum 
nobis  voluit  effe  natura.  Quid  enim  oflicit,  o  quaefo, 
aut  quam  praeftat  intellectui  tarditatem,   utrumne 


4o  AnNOBii  ADVEivsus  CF. ?:tes 

qiiid  glabre,  an  hirfula  ciini  afperilate  promatur? 
inflectatur  quod  acui,  an  acuatur  quod  oportebat  in- 
flecti?  aut  qui  minus  id,  quod  dicitur,  verum  eft,  li 
in  numero  peccatur,  aut  cafu,  propolilione,  partici- 
pio,  conjunctione?  Pompa  ifta  fermonis,  et  oratio 
mifla  per  regulas  concionibus,  litibus,  foro  judiciis- 
que  fervetur,  deturque  illis  immo,  qui  voluptatum 
delinimenta  quaerentes,  omne  fuum  ftudium  verbo- 
rum  in  lumina  contulerunt.  Cum  de  rebus  agitiir 
ab  oftentatione  fubmotis,  quid  dicatur,  fpectandum 
elt,  non  quali  cum  amoenitate  dicatur:  nec  quid  au- 
res  commulceat,  fed  quas  afferat  audientibus  utilita- 
tes:  maxime  cmn  fciamus  etiam  quosdam  fapientiae 
dediios,  non  tantum  abjecifl^e  fermonis  cultum,  ve- 
rum  etiam,  cum  poflent  ornatius  atque  uberius  elo- 
qui,  trivialem  ftudio  humilitatem  fecutos,  ne  cor- 
rumperent  fcilicet  gravitatis  rigorem,  et  fophiftica 
fe  potius  oftentatione  jactarent.  Enimvero  difl^oluti 
elt  pectoris  in  rebus  feriis  quaerere  voluptatem :  et 
cum  tibi  iit  ratio  cum  male  fe  habentibus  atque  ae- 
gris,  fonos  auribus  infundere  dulciores,  non  medi- 
cinam  vulneribus  admovere.  Ouanquam,  11  verum 
fpectes,  nulhis  fermo  naiura  eft  integer,  vitiofus  li- 
niiliter  nullus.  Quaenam  elt  enim  ratio  naturalis, 
aut  in  mundi  conititutionibus  lex  fcripta,  ut  hic  pa- 
ries  dicatur  et  liaec  fella?  cum  neque  fexus  habeant 
foemininis  generibus  mafculinisque  difcretos,  neque 
quisquam  docere  doctiflimus  me  pofflt  ipfum  hic ,  et 
haec,  quid  lint,  aut  cur  ex  his  unum,  fccus  virile 
delignet,  foemininis  generibus  id  quod  fequitur,  ap- 
plicetur.  Huinana  ilta  funt  placita,  et  ad  ufum  fer- 
monis  faciendi  non  fane  omnibus  necellaria:  nam  et 
haec  paries  forfitan,  et  hic  fella  dici  line  ulla  repre- 
henlione  potuiflet,  H  ab  initio  fic  dici  placuiflet,  et  a 
fequentibus  feculis  conmiuni  effet  in  fermocinatione 
fervatum.      Et  tamen  o  ilti,  qui  pollutas  res  noftras 


L  I  R  E  R      I.  4  ' 

vitioinm  criminamini  foeditate:  ftribiligines  et  vos 
iftas  libris  iilis  in  maximis  atque  admirabilibus  non 
habetis?  Nonne  alius  haec  utria,  alius  dicitis  hos 
utres?  coelus,  et  coelum?  non  item  filus,  et  filum? 
non  item  crocus,  et  crocum?  non  item  fretus,  ct 
fretum?  non  item  apud  vos  elt  politum  hoc  pane, 
€t  hic  panis,  hic  fanguinis,  hoc  fans^uen?  candela- 
brum  et  jugulum,  ratione  eadem  jugulus  et  cande- 
laber?  Nam  li  finguh^  nomina  non  pofTunt  genera 
plura  habere  quam  lingula :  neque  eadem  poffunt 
hujus  eife  generis,  et  illius,  genus  enim  transire  ge- 
nus  in  alterum  non  poteft,  tam  peccat  qui  genera 
mafculina  foemininis  pronunciat  legibus,  quam  ab 
eo  peccatur,  qui  articulos  mafculinos  foemininis  ge- 
neribus  anteponit.  Atqui  vos  confpicimus  et  res  ma- 
fculinas  foeminine,  et  foemineas  mafculine,  et  quas 
elfe  dicitis  neutras,  et  illo,  et  hoc  modo  fine  ulla 
difcretione  depromere.  Aut  igitur  nulla  eft  culpa  in- 
differenter  his  uti ,  et  fruftra  nos  dicitis  foloecismo- 
Tum  obfcoenitate  deformes :  aut  fi  certum  eft  fingula 
quibus  debeant  rationibus  explicari,  in  fimilibus  vi- 
tiis  vos  quoqueverfamini:  quamvis  Epicadios  omnes, 
Caefellios,  Verrios,  Scauros  teneatis,  et  Nifos. 

LX.  Sed  fi  Deus,  inquiunt,  fuit  Chriftus,  ciir 
forma  eft  in  hominis  vifus?  et  cur  more  eft  interem- 
f  tus  humano?  An  aliter  potuit  invifibilis  illa  vis, 
et  habens  nullam  fubftantiam  corporalem,  inferre 
et  commodare  fe  mundo,  conciliis  intereffe  morta- 
lium,  quam  ut  aliquod  tegmen  materiae  folidioris 
affumeret,  quod  oculorum  fufciperet  injectum,  et  ubi 
fe  figere  inertiffimae  poffet  contemplationis  obtutus? 
Quis  eft  enim  mortalium,  qui  quiret  eum  videre, 
quis  cernere,  fi  talem  voluiffet  inferre  fe  terris,  qua- 
lis  ei  primigenia  natura  eft;  et  qualem  fe  ipfe  in  fua 
effe  voluit  vel  qualitate  vel  numine?  Affumpfit  igi- 
tur  hominis  formam ,  et  fub  noftri  generis  iimilitu- 


4^     Arnobii  adversus  gentes 

dlne  potentiam  fuam  claiilit,  ut  videri  poflet,  et  con- 
fpici:  verba  faceret,  et  doceret:  atque  omnes  exe- 
querelur  res  eas,  propter  quas  in  mundum  venerat 
faciendas,  fummi  regis  imperio  et  difpolitione  fer- 
vatis. 

IiXI.  Quid  enim,  dicitis,  rex  fummus  ea,  quae 
in  mundo  facienda  elfe  decrcverat,  line  homine  ii- 
nuilato  non  qnibat  efilcere?  Si  oporteret  ita  fieri, 
quemadmodum  dicitis,  ifta  fortalfe  feriflet:  quianon 
oportuit,  aliter  fecit.  (^uare  ilto  voluit,  et  illo  ge- 
nere  noluit,  latent  taliter  involntae,  et  vix  ulli  com- 
prehenlibiles  caufae,  quas  accipere  fortafle  potuifl^es, 
linon  eflfes  jamdudum  ad  non  accipiendum  paratus: 
et  prius  te  formares  ad  non  credendi  frontem,  quam 
tibi  efl^et  expolitum  id,  quod  nofle  atque  audire  con-« 
quireres. 

LXII.  Sed  more  elt  hominis  interemptus.  Non 
ipfe:  neque  enim  cadere  divinas  in  res  potelt  mortis 
occafas:  nec  interitionis  diflblutione  dilabi  id,  quod 
eft  unum  etfimplex,  nec  ullarum  partium  congre- 
gatione  compactum.  Ouis  eft  ergo  vifus  in  patibulo 
pendere,  quis  mortuus  eft?  homo,  quem  induerat, 
et  fecum  ipfe  portabat.  Incredibile  dictu  eft,  et  cae- 
cis  obfcuritatibusinvolutum;  fivelis,  non  caecum  eft, 
ct  limilitudini  proximc  conftitutum.  Si  quo  tempore 
Sibylla  praefaga,  oracula  illa  depromens,  fundebat 
vi,  ut  dicitis,  Apollinis  plena,  ab  impiis  eflet  caefa 
atque  interempta  latronibus:  numquid  Apollo  dice- 
retur  in  ea  eflc  occifus?  Si  Bacis,  li  Helenus,  li  Mar- 
tius,  aliique  limiliter  vates  hariolantes  elTent  vita  et 
luce  privati:  numquid  aliquis  diceret,  lege  eos  hu- 
manitatis  extinctos,  qui  illorum  per  ora  loquentes, 
vias  rerum  poftulantibus  explicabant?  Mors  illa, 
quam  dicitis,  alTumpti  hominis  fuit,  non  iplius:  ge- 
Itaminis,    non  geftantis:     quam  nec  ipfam  perpeti 


L  1  s  E  R    I.  43 

fuccubulITet ,   tanta  Ii  non  agenda  rcs  elTet,  et  inex- 
plicabilis  ratio  fati  clnulis  patefacienda  myfteriis. 

LXIII.  Quae  funt  ilta,  inquies,  claufa  atque  ob- 

fcura  mylteria,  quae  nulli  nec  homines  fcirc,  nec  ipli, 

qui  appellantur,  Dii  nmndi,  parte  queunt  aliqua  fu- 

fpicionis  atque  opinationis  attingere,  nili  quos  ipfe 

dignatus  elt  cognitionis  tantae  impertire  muneribus, 

et  in  abditos  receffus  thefauri  interioris  inducere.  Vi- 

des  enim,  li  nollet  inferri  libi  a  quoquam  manus, 

fumma  illi  fuilfe  contentione  nitendum,  ut  holtes  ab 

fe  fuos,  vel  potfcllate  inverfa  prohiberet?  (^ui  caecis 

reitituerat  lumina ,  is  efhcere  ii  deberet,  non  poterat 

caecos?     qui  debiiibus  integritatem,  is  debiles  red- 

dere  diflicultati  habuit,  aut  labori?  qui  claudos  fa- 

ciebat  incedere,  is  motus  alligare  membrorum  ner- 

vorum  duritia  nefciebat?  qui  extrahebat  a  tumulis 

niortuos,  huic  arduum  fuerat  letum  cui  vellet  indi- 

cere?  Sed  quia  fieri  ratio  ea,  quae  fuerant  deltinata, 

pofcebat :  et  hic  in  ipfo  mundo,  nec  modo  quam  ge- 

Itum  elt  alio,  inaeftimabilis  illa  atque  incredibilis  ie- 

nitas  injurias  in  fe  hominuni,  puerilibus  pro  ineptiis 

ducens,  manus  in  le  porrigi  ab  immanibus  pafla  eft, 

duriflimisque  latronibus,  nec  rcputandum  putavit, 

quid  illorum  diflignaflet  audacia,  dummodo  fuis  olten- 

deret,  quid  ab  fefe  expectare  deberent.     Cum  enim 

de  animarum  periculis  multa,  mala  de  illarum  con- 

tra  inlinuator,  magifter  atque  auctor,   ad  ofhcioruni 

convenientium  lines,  fuas  leges  et  conltituta  direxit: 

non  fuperbiae  factum  comminuit?    non  libidinum 

extinxit  flammas?  non  hiatumcompreflit  aviditatis? 

non  tela  extorlit  e  manibus,  atque  omnia  feminaria 

totius  vitiolitalis  abfcidit?     Ipfe  denique  non  lenis, 

non  placidus,  non  acceffu  facilis,  non  familiaris  af- 

fatu,    non    humanas  miferias  indolefccns,    omnes 

omnino  crucibus  et  corporalibus  aifectos  malis  nnica 

illa  benignitate  niiferatus,  reddidit  et  reltituit  fanitati  ? 


44-  A  n  N  O  E  1 1   A  D  V  E  n  s  u  s   c  i:  N  T  E  S 

LXLV.  Quid  ergo  vos  fiibigit,  quid  hortatur  m<i- 
lediccre,  convitiari,  inexpiabiles  cum  eo  conrerere 
limultates,  quem  redare;uere,  quem  tenere,  nemo  ho- 
luinum  ppflit  ullius  facinoris  in  reatu?  Tyrannos, 
ac  rciies  veftros ,  qui  poitpofito  Deorum  metu  dona- 
ria  fpoliant  populanturque  templorum:  qui  profcri- 
ptionibus,  exiliis,  caedibus  nudant  nobiUtatibus  ci- 
vitates  :  qui  matronarum  pudorem  ac  virginuni  vi 
fubruunt  atque  eripiunt  licentiofa,  appellatis  indige- 
tes,  atque  divos:  et  quos  odiis  acrioribus  convenie- 
bat  a  vobis  carpi,  pulvinaribus,  aris,  templis,  at- 
que  alio  mactatis  cultu,  ludorum  et  celebritate  na- 
talium:  neo  non  ct  illos  omnes,  qui  confcriptione 
vohuiiinum  multiforirii  maledictis  mordacibus  car- 
punt  publiros  mores:  qui  luxurias,  ac  vitas  veftras 
fecant,  urunt,  dilacerant:  qui  fui  temporis  poiteris 
notas  fcriptorum  perpetuitatc  prolatant:  qui  matri- 
nionia  perfuadent  hal)enda  elfe  communia:  qui  cum 
pueris  cubitant  formofis ,  lafcivientibus,  nudis:  qui 
pecudes  vos  eife,  qui  f au;itivos ,  qui  cxules,  qui  vi- 
liflimae  fervos  notae,  furiofos  praedicant  et  inianos: 
aclmirantes,  plaudentes  ad  coeli  fuftolhtis  fydera: 
bibliotliecarum  reponitis  in  arcanis:  quadrigis  et  fta- 
tnis  muneramini,  et  quantum  eft  in  vobis  velut  qua- 
dam  aeternitate  donatis,  inimortalium  teftiiicatione 
titulorum:  folum  Chriftum  convellere,  dilacerare, 
potcftis  fi  Deum  vultis,  immo  folum  li  liceat  behia- 
rum  agreftium  ritu  cruentis  oribus  mandere,  commi- 
iiutis  cum  ofllbus  transvorare.  Ouodnam,  quaefo,  ob 
meritum  dicite,cujus  ob  peccati  culpam?  cjuid  ab  eo 
commiffum  efi,  quod  lenorem  inflecteret  recti,  et  in 
odia  vos  afpera  furialibus  ftimulis  concitaret?  Quia 
animarum  veltrarum  cuftodem  fe  miflum  folo  indica- 
vit  ab  rege:  quia  vobis  immortalitatem  ferre,  quam 
vos  habere  confiditis  humanis  paucorum  afleveratio- 
riibus  fuafl?     Quod  ii  eifet  apud  vos  certum  falfa  il- 


L  I  E  E  n     I.  45 

lum  dlcere,  fpes  etiamvaniflmias  pollicerl,  nec  fic  vi- 
deo  fuine  caufam ,  cur  eum  deberetis  odiife,  cur  ho- 
Itili  animadveriione  damnarc,  immo,  ii  animus  vo- 
bis  clemens  fuiflet,  et  mitis,  vel  propter  id  folum 
eum  deberetis  amplecti,  quod  optabilia  vobis  fpon- 
deret  et  profpera :  quod  bonarum  elTet  nuncius  re- 
rum:  quod  ea  praedicaret,  quae  nullius  animum  lae- 
derent:  fecurioris  quinimo  expectationis  impleret. 

LXV.  O  ingratum  et  impium  faeculum!  o  in 
privatam  perniciem  incredibili  pectoris  obftinatione 
paratum!  Si  aliquis  ad  vos  medicus  ex  fummotis  ve- 
nilfet  et  nunquam  vobis  regionibus  cognitis,  medi- 
camen  pollicens  talc,  quod  a  veftris  corporibus  omnia 
omnino  prohiberet  morborum  et  valetudinum  ge- 
nera:  non  certatim  omnes  accurreretis?  non  blandi- 
tiis  omnibus  atque  honoribus  fotam  familiaria  fufci- 
peretisin  moenia?  nonilludmedicaminisgenus  opta- 
retis  efle  certifiimum,  non  verum,  quod  immunes 
vos  fore  ab  tam  innumeris  vexationibus  corporimi 
usquead  ultimos  fmes  fponderet  aetatis?  et  licet  am- 
bigua  res  eifet,  committeretis  vos  tamen ,  nec  pctio- 
nem  incognitam  dubitaretis  Iiaurire  fpe  iiilutis  pro- 
poiita,  atque  amore  incolumitatis  incenii.  Eiuxit, 
atque  apparuit  Chriitus  rei  maximae  nunciator,  au- 
fpicium  fauitum  portans,  et  praeconium  falutare  cre- 
dentibus.  Ouaenam  elt  ifta  crudelitas,  inhumani- 
tasque  tanta,  quinimo,  ut  verius  loquar,  faftidiofuni 
fupercilium,  nunciatorem  muneris  et  portitorem 
tanti,  non  tantum  verborum  malcdictionibus  fcin- 
dere,  verum  etiam  bello  gravi  atque  omnibus  perfc- 
qui  telorum  cifuiionibus  ct  ruinis?  Non  placent  t»a 
cjuae  dicit,  et  cum  oileniionibus  audiuntura  vobis? 
pro  ludicris  ea  valicinationibus  computate.  Stoli- 
difiimas  res  loqultur,  et  fatua  dona  promitlit?  ridote 
ut  fapientes  vos  viri,  et  in  fuis  erroribus  fatuitatcm 
rclinquile  volutari.     Quaenam  eft  haec  feritas,  ut  rc- 


46  Arnobii  adversus  gentes  Liber  I. 

petanius  qiiae  dlcta  funt  faepius,  quae  libido  tam 
carnifex,  inexpiabile  bellum  indicere  nihil  de  te  me- 
rito?  Dilacerare  fi.  detur,  eum  velle  per  vifcera,  qui 
Tion  modo  nullum  intulerit  nialum  nuUi,  fed  aequa- 
liter  benigniis  hoftibus  dicerc,  quidnam  his  falutis 
Deo  portarctur  a  principe:  quid  eflet  facto  opus,  ut 
jnteritum  fugerent,  et  immortalitatem  confequ^en- 
lurignotam?  Cumque  novitas  rcrum,  et  inaudita 
promiflio  audientium  turbarent  mentes,  et  credulita- 
tem  facerent  haelitare:  virtutum  omnium  dominus, 
atque  ipfius  mortis  extinctor  hominem  fuum  permi- 
ferit  interfici,  ut  ex  rebus  confequentibus  fcirent  in 
tuto  effe  fpes  fuas ,  quas  jamdudum  acceperant  de 
animarum  fahite,  nec  periculum  mortis  alia  fe  pofle 
ratione  vitare. 


LIBER   SECUNDUS. 


I.  JlXoc  in  loco  tribui  11  ulla  facultas  pofTet,  vellcm 
cum  his  omnibus,  quibus  nomen  invifum  eft  Chiilti, 
ab  inllituta  principaliter  defenlione  diverticulo  pau- 
lifper  facto,  talia  verba  mifcere.  Si  nullam  efle  du- 
citis  contumeliam,  refpondere  aliquid  interrogatos, 
edilfertate  nobis,  et  dicite  quid  rei,  quid  caufae  eft, 
quod  tam  gravibus  infectamini  Chriftum  bellis  ?  vel 
quas  ejus  continetis  offenfas,  ut  ad  ejus  nominis 
nientionem  rabidorum  pectorum  effervefcatis  ardo- 
ribus?  Numquid  regiam  fibi  vindicans  poteftatem, 
terrarum  orbem  cunctum  legionibus  infeftifiimis  oc- 
cupavit,  et  pacatas  ab  exordio  nationes  alias  delevit 
ac  fuftulit,  alias  fibi  parere  cervicibus  compulit  fub- 
jugatis?  Numquid  ardoribus  avaritiae  flagrans  uni- 
verfas  opes  illas,  quibus  fe  genus  humanum  fludiofe 
contendit  impleri,  pofleffionis  fune  mancipio  vindi- 
cavit?  Numquid  libidinum  cupiditatibus  gefliens 
pudicitiae  repagula  vi  fregit,  aut  alienis  furtim  infi- 
diatus  eft  matrimoniis?  Numquid  arrogantiae  fuper- 
cilio  tumidus,  injurias  et  contumelias  pafllm  fine 
ullius  perfonae  difcriminibus  irrogavit?  (^ui  fi  di- 
gnus  non  elfet,  cui  aufcultare  deberetis,  et  credere: 
vel  hoc  ipfo  fuerat  non  afpernandus  a  vobis,  quod 
falutaria  vobis  oftenderet,  quod  vias  vobis  ad  coe- 


48  Arnobii  adversus  gentes 

lum,  et  vota  immorLalitatis  optaret.  Utnon  in  omnes 
lumen  el  praetenderit  vitae,  et  periculum  ignoralio- 
tiis  amoveiit  ? 

II.  At  rnim  odio  dignus  eft,  quod  ex  orbe  reli- 
j^Iones  expulit,  quod  ad  Deorum  cultum  prohibuit 
accedi?  Ergonc  ille  religionis  extinctor,  et  impieta- 
tis  auctor  arguitur,  qui  veram  in  orbfi  religioneni 
induxit?  qui  hominibus  caecis,  et  revera  in  impie- 
tate  degentibus,  pietatis  aperuit  januas,  et  cui  feTub- 
mitterent,  indicavit?  An  ulla  eft  religio  verior,  of- 
ficiofior,  potentior,  juftior,  quam  Deum  principeni 
nolTc,  fcire  Deo  principi  fupplicare,  qui  boiioruni 
omnium  folus  caput,  et  fons  elt,  perpetuarum  pari- 
ter  fundator  et  conditor  rerum,  a  quo  omnia  terrena 
cunctaque  coeleltia  animantur,  motu  irriganturque 
vitali:  et  qui  fi  non  eiret,  nulla  profecto  res  effet, 
quae  aliquod  nomen,  fubltantiamque  portaret?  Nili 
forte  dubitatis  an  iit  ifte,  de  quo  loquimur,  impera- 
tor:  et  magis  efle  ApoUinem  creditis,  Dianam,  Mer- 
curium,  Martem.  Da  puerum  judicem:  et  haec 
omnia  circumfpiciens  ,  quae  videmus,  magis  an  lint 
Dii  caeteri,  dubitabit,  quam  in  Deo  cunctabitur, 
quem  effe  omnes  naturaliter  fcimus :  Iive  cum  ex- 
clamamus,  o  Deus,  (ive  cum  illum  teftem  conlti- 
tuimus  improborum,  et  quali  nos  cernat,  faciem 
fublevamus  ad  coelum. 

III.  Sed  minoribus  fuppllcare  Diis  homines  ve- 
tuit.  Dii  enim  minores,  qui  lint  aut  ubi  fmt,  fcitis? 
Perftrinxit  vos  aliquando  fufpicio  eorum  aut  mentio, 
ut  merito  feratis  indigne  abrogatos  his  cultus,  et  ho- 
noris  impartitione  viduatos.  Quod  li  non  mentis 
elatio,  et  typhus  qui  appellatur  a  Graecis,  obftaret, 
atque  ofFiceret  vobis ,  jamdudum  fcire  potuilTetis , 
quid  aut  quare  prohibuerit  fieri,  intra  fines  quos  ftare 
voluerit  religionem  veram,  quantum  vobis  pericu- 
lum  nafceretur  ex  eo,  quod  putaretis  obfequio,  vel 


L  I  B  E  R     II.  49 

ex  quibus  malis  emergeretis ,  li  inlidiofo  renunciare- 
tis  errori. 

IV".  Verum  haec  omnia  illuftrius  commemora- 
buntur  et  planius,  cuni  ulterius  prorfus  fuerimus 
evecti.  Monitrabimus  enim  Chriltum  non  impieta- 
tem  docuifle  nationes,  fed  ab  latronibus  pellhnis  mi- 
ferorum  hominum  imprudentiam  vindicaffe.  Non 
credimus,  inquitis,  vera  elfe  quae  dicit.  Quid  enim, 
quae  vos  negatis  vera  eife,  apud  vos  liquent,  cuni 
imminentia,  et  nondum  cafla,  nullis  pofhnt  rationi- 
bus  refutari?  Sed  et  ipfe  quae  pollicetur,  non  pro- 
bat.  Ita  eft.  Nulla  enim,  ut  dixi,  futurorum  potelt 
exiftere  comprobatio.  Cum  ergo  haec  iit  conditio 
futurorum,  ut  teneri  et  comprehendi  nullius  poflint* 
anticipationis  attactu;  nonne  jjurior  ratio  elt,  ex 
duabus  incertis  et  in  ambigua  expectatione  penden- 
tibus,  id  potius  credere,  quod  aliquas  fpes  ferat, 
quam  omnino  quod  nullas?  In  illo  enim  periculi  ni- 
hileft,  li  quod  dicitur  imminere,  cafl^um  fiat  et  va-  , 
cuuni:  in  hoc  damnum  elt  maximum,  id  elt  falutis 
amiflio,  li  cum  tempus  advenerit,  aperiatur  non 
fuifle  mendacium. 

V.  Quid  dicitis  o  nefcii,  etiam  Iletu  et  mifera- 
tione  digniflimi?  Ita  non  extimefcitis,  ne  forte  haec 
vera  fint,  quae  funt  defpectui  vobis,  et  praebent  ma- 
teriam  rifus?  nec  faltem  vobifcum  fub  obfcuris  co- 
gitationibus  volvitis ,  ne  quod  hoc  die  credere  obfti- 
nata  renuitis  perverlitate,  redarguat  ferurn  tempus, 
et  irrevocabilis  poenitentia  caltiget?  Nonne  vel  haeo 
faltem  fidemvobis  faciunt  argumenta  credendi,  quod 
jam  per  omnes  terras  in  tam  brevi  tempore  et  parvo, 
immenfi  hujus  facramenta  difi^ufa  funt?  quod  nuUa 
jam  natio  eit  tam  barbari  moris ,  et  manfuetudinem 
nefciens,  quae  non  ejus  amore  verfa  molliverit 
afperitatem  fuam,  et  in  pla(  idos  fenfus  aflumpta 
tranquillitate  migraverit?  quod  tam  magnis  ingeniis 

Tom.  L  D 


jO  Akis'obii   adversus  centes 

praecliii  Oratoies,  Grammalici,  Rhetores,  ConfiiUi 
iuris  ac  Medici,  philoff>phiae  etiam  fecreta  rimaiucs, 
magifteria  haec  expetunt,  fpretis  quibus  paulo  ante 
fidebant?  quod  ab  dominis  fe  fervi  cruciatibus  af- 
fici,  quibus  Itatuerint,  mahint,  fulvi  conjuges  ma- 
trimoniis,  exheredari  a  parentibus  libcri,  quam  fi- 
dem  rumpere  Chrifiianani,  et  falutaris  militiae  fiicra- 
nienta  deponere?  quod  cum  genera  poenarum  lanta 
Xint  a  vobis  propofita  religionis  hujus  fequeniibus  le- 
ges,  augeatur  res  iliagis,  et  contra  omnes  minas  at- 
que  interdicta  formidinum  animoHus  populus  obni- 
tatur,  et  ad  credendi  Itudium  prohibitionis  iplius 
ftimulis  excitetur?  Numquid  liacc  Heri  paffim  et  ina- 
nitcr  creditis,  fortuitis  incurhbus  alTumi  has  mm- 
tes?  Itane  iftud  non  divinum  et  facrum  eft,  aut  fme 
Deo  eorum  tantas  animorum  fieri  converfiones,  ut 
cum  carnifices  unci,  aliique  innumeri  cruciatus, 
quemadmodum  diximus,  impendeant  credituris,  vel- 
uli  quadam  dulcedine,  atqueomnium  virtutum  amo- 
re  correpti  cognitas  accipiant  ratlones,  atque  mundi 
omnibus  rebus  praeponant  amicitias  Chrifti?  Nifi 
forte  oblufi  et  fntui  videntur  hi  vobis,  qui  per  orbem 
jam  totum  confpirant  et  coeunt  in  iltius  credulitatis 
afTenfum. 

Vl.  Quid  ergo?  vos  foli  fapientiae  conditi  at- 
que  intelligentiae  vi  mera,  nefcio  quid  aliud  videtis, 
etprofundum?  foli  effe  nugas  intelligitisliaecomnia, 
foli  verba  et  pueriles  ineptias,  ea  quae  nobis  promit- 
timus  principali  ab  r^go  ventura?  Unde,  quaefo, 
eft  vobis  tantum  fapientiae  traditum?  unde  aciimi- 
nis,  et  vivacitatis  tantum?  vel  ex  quibus  fcientiae 
difciplinis  tantum  cordis  affumere,  divinationis  tan- 
tum  potuiftis  liaurire?  Quia  per  cafus,  et  tempora 
dechnare  verba  fcitis ,  et  nomina,  quia  voces  barba- 
ras,  foloecismosque  vitare,  quia  numerofum,  et  in» 
Itructum,    compofitumque  fermonem,   aut  ipli  vos 


LiberII.  51 

jioftis  efferre;  aut  incomptus  cum  fuerit,  fcire:  quia 
Fornicem  Lucilianum,  et  Marfyam  Pomponii  obfi- 
gnatum  memoria  continetis:  quia  qiiae  iint  in  liti- 
bus  conftitutiones,  quot  caufarum  genera ,  quot  di- 
ctionum,  quid  fit  genus,  quid  fpecies,  oppolitum  a 
contrario  quibus  rationibus  di(tinguatur:  iccirco  vos 
arbitramini  fcire  quid  fit  falfum,  quid  verum,  quid 
fieri  pofiit,  aut  non  pofiit:  quae  imorum,  fummo- 
rumque  natura  fit?  Numquamne  illud  vulgatum 
perftrinxit  aures  veftras,  fapientlam  hominis  Itulti- 
tiam  elle  apud  Deum?  Primum  et  ipli  penitus  per- 
fpicitis  vos  ipfos,  iiquando  de  rebus  difceptatis  ob- 
fcuris,  et  naturalia  pergitis  refcrare  fecreta,  et  ipfa 
quaedicitis,  quae  affeveratis,  quae  capitali  plerum- 
que  contentione  defenditis,  nffcire  vos,  et  unum- 
quemqtie  furpiciones  fuas  pro  probatis  et  comprelien- 
lis  pertinaci  obluctatione  tutari? 

VII.   Ould  enim,  ii  verum  perfpicianius,  etiam 
li  omnia  faecula  in  rerum  inveitigatione  ponantur, 
fcire  per  nos  poITumus,  quos  ita  caecos,  et  fuperbos 
nefcio  quae  res  protulit,  et  concinnavit  invidia,  ut, 
cum  nihil  fciamus  omnino,  fallamus  nos  tamen,  et 
in  opinionem  fcientiaefubinflati  pectoris  tumore  tol- 
lamur?     Ut  enim  divina  praeteream,  et  naturali  ob- 
fcuritate  res  merfas,  potelt  quiscjuam  explicare  mor- 
talium  id,  quod  Socrates  ille  comprehendere  nequit 
in  Phaedone?  homo  quid  iit,  aut  unde  fit,  anceps, 
varius,  mobilis,  pellax,  multiplex,  multiformis  ?     in 
quos  ufus  prolatus  lit?  cujus  lit  excogitatus  ingenio, 
quid  in  mundo  faciat,  cur  malorum  tanta  experiatur 
examina?     utrumne  illum  tellus   uliginis  alicujus 
converfa  putrore,  tanquam  vermes  animaverit,  tan- 
quam  mures?    an  fictoris  alicujus,    et  fabricatoris 
nianu  lineamenta  haec  corporis,  atque  oris  accepe- 
rint  formam?    Pcteft,  inquam,  fcire  in  medio  haec 
pofita,  atque  in  fenlibus  conltituta  communibus,  qui- 

D  a 


5»  Arnolii  adversus  gkntes 

bus  caufis  merii;ami\r  in  fomnos  ,  quibus  evigilemus, 
quibus  modis  fiant  infomnia,  quibus  vifa?  imo,  quod 
anjbigit  in  Theaeteto  Plato,  vigilemus  aliquando,  an 
ipfum  vigilare,  quod  dicitur,  fomni  fit  perpelui  por- 
tio?  et  quid  agere  videamur,  infonmium  cum  videre 
nos  dicimus?  radiorum,  et  luminis  intenlione  vi- 
deamus,  an  rerum  imagines  advolerit,  et  noltris  in 
piipulis  fidant?  utrum  fapor  in  rebus  lit,  an  palati 
contagionibus  fiat?  quibus  ex  caufis  pili  nigrorem 
ingenitum  ponant,  neque  onmes  pariter,  fed  paula- 
tim  adjiciendo  canefcant?  quid  fit  quod  humores 
univerfi  unum  corpus  efliciant  mixtione,  foluni 
oleum  refpuat  immerfionem  in  fe  pati,  fed  in  fuam 
naturam  impenetrabilem  femper  perfpicuecolligatur? 
Ipfe  denique  animus,  qui  immortalis  a  vobis  etDeus 
elTii  narratur,  cur  in  aegris  aegerfit,  in  infantibus  ito- 
lidus,  in  fenectute  defeifus,  delira  et  fatua  et  infana? 
Quorum  infirmitns  et  infcientia  miferabilis  hoc  ma- 
gis  eft,  quod  cum  fieri  poffit  ut  veri  aliquid  aliquando 
dicamus,  et  hoc  ipfum  nobis  incertum  iit,  an  veri 
aliquid  dixerimus. 

VIII.  Et  quoniam  ridere  noftram  fidem  confue- 
ftis,  atque  ipfamcrudelitatem  facetiis  jocularibuslan- 
cinare,  dicite  o  fcftivi,  et  meraco  fapientiae  tincti 
et  faturi  potu,  efine  operis  in  vita  negotiofum  ali- 
quod  atque  actuofum  genus,  quod  non  fidepraeeunte 
fufcipiant,  fumant,  atque  aggrediantur  actores?  Per- 
egrinamini,  navigatis:  non  douuini  vos  credentes 
peractis  negociationibus  remeaturos?  terram  ferro 
fcinditis,  atque  oppletis  feminum  varietate:  non  cie- 
dentcs  vos  frugem  percepturos  eife  vicibus  tempora- 
riis?  conjugalia  copulatis  confortia:  non  futura  eife 
credentes  cafta ,  et  officiofi  foederis  in  maritos  ?  li- 
berorum  fufcipitis  prolem  :  non  incolumen  creden- 
tes  fore,  et  per  gradus  aetatis  venturam  fenectutis 
ad  metas?  aegritudines  corporum  medicorum  com- 


li  I  B  E  Pi       II.  5^ 

mittitls  manibns:  non  creclentes  morbos  po/Te  miti- 
gata  afperitate  leniri?  bella  cum  holtibus  geritis: 
non  victoriani  vos  credentes  praeliorum  fncceflioni- 
bus  relaturos  ?  veneramini  Deos,  etcolitis:  non 
credentes  illos  effe,  et  propitias  aures  veftris  fuppli- 
cationibus  accommodare? 

IX.  Quid  illa  de  rebus  ab  humana  cognitione 
fepolitis,  quae  confcribitis  ipli,  quae  lectitatis,  oculata 
vidiftis  infpectione,  et  manibus  tractata  tenuiftis? 
Nonne  veltrum  quicunque  eft,  huic,  vel  illi  credit 
auctori?  non  quod  fibi  perfuaferit  quis  verum  dici 
ab  altero,  velut  quadam  fidei  aftipulatione  tutatur? 
Qui  cunctorum  originem  effe  dicit  ignem,  aut  aquam, 
non  Thaleti,  aut  Heraclito  credit?  qui  caufam  in 
numeris  ponit,  non  Pythagorae  Samio,  non  Archy- 
tae?  qui  animam  dividit,  et  incorporales  conftiiuit 
formas,  non  Platoni  Socratico?  qui  quintum  ele- 
mentum  principalibus  applicat  cauhs,  non  Arifioteli 
Peripateticorum  patri?  qui  ignem  niinatur  mundo, 
€t  venerit  cum  tempus,  arfurum,  non  Panaetio,  Chry- 
fippo,  Zenoni?  qui  individuis  corporibus  mundos 
femper  fabricatur  et  deltruit,  non  Epicuro,  Demo- 
crito,  Metrodoro?  qui  nihil  ab  homine  compre- 
hendi,  atque  omnia  caecis  obfcuritatibus  involuta, 
non  Archelilao,  Carneadi?  non  alicui  denique  Aca« 
demiae  veteris,  recentiorisque  cultori? 

X.  Ipli  denique  principes,  et  praedictarum  pa- 
tres  fectarum,  nonne  ipfa  ea  quae  dicunt,  fuis  credita 
fufpicionibus  dicunt?  Vidit  enim  Heraclitus  res 
ignium  converlionibus  fieri?  concretione  aquarum 
Thales?  Pythagoras  numero  exire?  incorporales 
formas  Plato?  individuorum  Democritus  concuriio- 
nes?  aut  illi,  qui  autumant  nihil  pofle  omnino  com- 
prehendi,  an  lit  verum  quod  dicunt,  fciunt:  aut 
ipfum,  quod  definiunt,  veritatis  effe  intelligunt  pro- 
nunciatum?  Cum  igitur  comperti  nihil  habeatis  et 


54  ArNOBII    AUVERSUS    CENTEd 

cognlti,  omniaqiie  illa,  qiiae  frribitis,  ct  libiorum 
coinprehenditismillibus,  credulitatc  alTevoratis  duce: 
quacnam  haec  elt  judicatio  tam  injufta,  ut  noitram 
dcrideatis  fidem,  quam  vos  habcre  confpicitis  noftra 
in  credulitatc  communem?  Sed  fapientibus  vos  viris 
omnibus  inftructis  difciplinarum  generibus  credilis? 
nempe  illis,  quinihilfcifcunt,  necpronunciantunum; 
qui  pro  fuis  fenlentiis  bella  cum  adverfantibus  con- 
ferunt,  et  pervicacia  femper  digladiantur  hoftili:  qui 
cum  alter  alterius  labefactant,  deftruunt,  convellunt- 
quc  decreta,  cuncta  incerlafecerunt,ncc  pcHe  aliquid 
fciri  ex  ipfa  diflenrione  monltrarunt. 

XI.  6ed  officiant  haec  nihil,  nihilque  impediant; 
plurimum  quo  minus  eis  credere  atqueaufcultarede- 
beatis.  £t  quid  eft,  quod  in  hac  parte,  aut  vos  pluri- 
mum  habeatis,  aut  nos  minus?  Vos  Platoni,  vos  Cro- 
nio,  vos  Numenio,  vel  cui  libuerit  creditis :  nos 
credimus,  et  acquiefcimus  Chrifto.  Iniquitas  haec 
quanta  eft,  ut  cum  utrique  auctoribus  ftemus,  litque 
nobis  et  vobis  unum  et  focium  credere:  vobis  veli- 
tis  dari,  quod  ita  ab  illis  dicatur,  accipere;  vos  ea, 
quae  proferuntur  a  Chrifto,  audire  et  fpectare  nolitis? 
Atqui  li  caufas  caulis,  partes  parlibus  voluerimus  ae- 
quare;  magis  nos  valemus  oftendere  quid  in  Chrifto 
fuerimus  fecuti,  quam  in  philofophis  quid  vos.  Ac 
nos  quidem  in  illo  fecuti  liaec  fumus:  opera  illa  ma- 
gnifica,  potentiflimasque  virtutes,  quas  variis  edidit 
exhibuitque  miraculis,  quibus  quivis  poflet  ad  necef- 
litatem  credulitatis  adduci,  et  judicare  fideliter,  non 
efle  quae  fierent  hominis,  fed  divinae  alicujus  atque 
incogniiae  poteltatis.  Yos  in  philofophis  virtutes 
fecuti  quas  eltis,  ut  magis  vos  illis  quam  nos  Chrifto 
oportuerit  credere?  Quisnamne  illorum  aliquando 
verbo  imo  potuit,  aut  unius  imperii  juflione:  non 
dicam  maris  infanias,  aut  tempeftatum  furores  pro- 
hibere,  compefcere :  non  caecis  reftituere  lumina,  aut 


L  I  B  E  Pt     II.  55 

fine  luminlbus  natis  dare:  non  ad  vitam  revocare 
dttfuncLos:  non  annofas  diflblvere  pafiiones:  fed 
quod  levifiimum  multo  eft,  fervuncuhim,  fcabiem, 
aut  inhaerentem  fpinulam  callo  una  interdictione  fa- 
iiare?  Non  quo  ilios  ne^emus,  aut  morum  integri- 
tate  laudabiles,  aut  non  omni  genere  Itudiorum  et 
difciplinarum  peritos:  nam  et  verbis  eos  luculentif- 
limis  fcimus  loqui  et  compofitionibus  fluere  leviga- 
tis:  condudere  acutiffime  fyllogismos:  ordinare  fe- 
quaciter  inductiones  fuas  :  reddere  definitionibus  for- 
niulas,  partiri,  dividere:  multa  dicere  de  numero- 
rum  generibus:  multa  de  muflcis :  geometricas  res 
etiam  fuis  fcitis,  et  praeceptionibus  explicare.  Sed 
quid  iltud  ad  caufam?  Numquid  Enthymemata,  Syl- 
logismi,resquealiae  flmiles  fcire  illosveritatem  fpon- 
dent:  aut  ea  re  digni  funt,  quibus  neceifario  debeat 
rebus  'de  obfrurifiimis  credi?  Perfonarum  contentio 
non  eft  eloquentiae  viribus,  fedgeltorum  operum  vir- 
tute  pendenda.  lUe  non  eit  dicendus  auctor  bonus, 
qui  fermonem  candidule  prompflt:  ledqui,  quodpol- 
licetur,  divinorum  operum  profequitur  fponflone» 

XII.  Argumenta  vos  nobis,  et  fufpicionum  ar- 
gntias  profertis:  quibus  ipfe  fl  Ciiriltus,  cum  pace 
hoc  ejus,  et  cnm  venia  dixerim,  populorum  in  con- 
ventibus  uteretur:  quis  acquiefceret ,  quis  audiret, 
quis  eum  promitteret  aperte  aliquid  judicare?  aut 
quis  caffa  et  nuda  jactantem,  quamvis  effet  impru- 
dens,  et  facilitatis  Itolidae,  fequeretur?  Virtutes 
fub  oculis  pofltae,  et  inaudita  illa  vis  rerum,  vel 
quae  ab  ipfo  fiebat  palam,  vel  ab  ejus  praeconibus 
celebrabatur  in  oi  be  toto :  eas  fubdidit  appetitio- 
num  flammas,  et  ad  uniuscredulitatis  aflenfum  mente 
una  concurrere  gentes  et  populos  fecit,  et  moiibus 
diflimillimas  nationes.  Enumerari  enim  poflunt,  at- 
que  in  ufum  cotnputationis  venire  ea,  quae  in  India 
geita  funt,  apud  Seras,  Ferfas,  etiVIedos:  in  Arabia, 


fi6  AnNOBIlADVERSUSGENTES 

Aegypto,  in  Afia,  Syria,  apud  Galatas,  Partlios, 
Pluyi;as :  in  Achaja,  Macedonia,  Epiro ;  in  inlulis 
et  provinciis  omnibus,  quas  fol  oriens,  atque  oc- 
cidcns  lultrat:  ipfam  denique  apud  dominam  Ro- 
niam,  in  qua  cum  liomines  funt  Numae  regis  arti- 
bus,  atque  antiquis  fuperftitionibus  occupati,  non 
diftulerunt  tamen  res  patrias  linquere,  et  veritati 
coalcfcere  Chriftianae.  Yiderant  enim  currum  Simo- 
nis  magi,  et  quadrigas  igneas  Petri  ore  diiTlatas,  et 
nominato  Chrifto  evanuiffe.  Viderant,  inquam,  fi- 
dentem  Diis  falfis,  et  ab  eisdem  metuentibus  prodi- 
tmn,  pondere  praecipitatum  fuo ,  cruribus  jacuifle 
perfractis :  poft  deinde  perlatum  Brundam,  cruciati- 
bus,  et  pudore  defelfum,  ex  altiflimi  culminis  fe  rur- 
fum  praecipitalfe  faftigio.  Quae  omnia  vos  gelta  ne- 
que  fcitis,  neque  fcire  voluiftis :  neque  unquam  vo- 
bis  neceflaria  judicaltis:  ac  dum  vefi^ris  fiditis  cordi- 
bus,  et  quod  typhus  elt  fapientiam  vocatis,  dediftis 
circumfcriptoribus  locum,  illis  inquam  noxiis,  quo- 
rum  nomen  intereft  obfolefieri  Chriftianum,  fuper- 
fundendi  caligines,  atque  obfcurandi  res  tantas,  eri- 
piendae  vobisfidei,  fubjiciendique  contemptus:  ut, 
quia  fibi  praefentiunt  finem  pro  meritis  imminere, 
vobis  quoque  immitterent  caufam,  per  quam  pericu- 
lum  adire  pofletis,  et  viduari  benignitate  divina. 

XIII.  Interea  tamen  o  ifii,  qui  admiramini,  qui 
fiupetis  doctorum  et  philofophiae  fcita :  ita  non  in- 
jufi:iffimum  ducitis  inequitare,illuderetanquamltulta 
nobis  et  bruta  dicentibus:  cumvelea,  vel  talia  re- 
periamini  et  vos  dicere,  quae  nobis  dici  pronuncia- 
rique  ridetis?  Nec  mihi  cum  his  fermo  elt,  qui  per 
varia  fectarum  diverticula  difiipati,  has  atque  illas 
partes  opinionum  diverfilate  fecerunt.  Vos,  vos  ap- 
pello,  quiMercurium,  quiPlatonem,  Pythagoramque 
fectamini:  vosque  caeteros,  qui  efiis  unius  mentis,  et 
per  easdem  vias  placilorum  inceditis  unitate.  Audetis 


L  I  ji  E  R  II.  57 

lidere  nos,  qul  patrem  rerum,  ac  Dcum  veneramur 
et  coiimus :  quotlque  illi  dedamus  et  permittamus 
fpes  noltras?  Quid  Plato  velter  in  Theaeteto,  ut 
eum  potiflimum  nominem,  nonne  animo  fugcre  fua- 
det  e  terris :  et  circa  illuni  femper,  quantum  fieri 
potis  eft,  cogitatione  ac  mente  verfari?  Audetis  ri- 
dere  nos,  quod  mortuorum  dicamus  refurrectionem 
futuram?  quam  quidem  nos  dicere  confitemur :  fed 
a  vobis  aliter,  quam  fentiamus,  audiri.  Quid  in 
Politico  idem  Plato?  nonne  cum  mundus  occoeperif: 
ab  occiduis  partibus  exoriri,  et  in  cardinem  vergere 
qui  orientis  eft  folis,  rurfus  erupturos  liomines  tel- 
luris  e  gremio  fcribit,  fenes,  canos,  decrepitos,  et 
cum  anni  coeperint  accedere  longiores,  per  eosdeni 
gradus,  quibus  hodie  crefcitur,  ad  incunabula  in- 
fantiae  delituros?  Audetis  ridere  nos,  quod  anima- 
rum  noftrarum  provideamus  faluti,  id  elt  ipli  nobis? 
Quid  enim  fumus  homines,  nili  animae  corporibus 
claufae?  Vos  enim  non  omnes  pro  illarum  geritis  in- 
columitatibus  curas,  non  quod  vitiis  omnibus,  et 
cupiditatibus  abitineatis:  metus  ille  vos  habet,  ne, 
velut  trabalibus  clavis  aflixi,  corporibus  haereatis, 
Quid  illi  fibi  volunt  fecretarum  artium  ritus,  quibus 
atfamini  nefcio  quas  poteftates,  ut  ilnt  vobisplacidae, 
neque  ad  fedes  remeantibus  patrias  oijftacula  impe- 
ditionis  opponant? 

XIV.  Audetis  ridere  nos,  cum  gehennas  dici* 
mus,  et  inextinguibiles  quosdam  ignes,  in  quos 
animas  dejici  ab  earum  hoitibus,  inimicisqrfe  co- 
gnovimus?  Quid?  Plato  idem  vefter  in  eo  volu- 
mine,  quod  de  animae  immortalitate  compofuit, 
non  Acherontem ,  non  Stygem,  non  Cocytum  flu- 
vios,  et  Pyriphlegethontem  nominat,  in  quibus  ani- 
mas  alfeverat  volvi,  mergi,  exuri?  Et  homo  pru- 
dentiae  non  pravae,  et  examinis  judiciique  perpenii 
rem  inenodabilem  fufcipit:  ut  cum  animas  dicat  im- 


58  AnNOBii   ADVEi\5us  chntes 

niorlales,  pRrpetiins,  et  corporali  foliditnte  privatas, 
puniri  eas  dicat  tamen,  et  doloribus  aiiiciat  fenfuum. 
(^)uis  autem  liominum  non  videt  quod  fit  immortale, 
quod  limplex,  niillum  pOiTedoloremadmittere?  quod 
autem  feniiat  dolorem,  immortalitaiem  liabere  non 
poffe?  Nec  tamen  ejus  au(  toriLas  pluriuuira  a  veri- 
tate  declinat.  yuamvis  enirii  vir  lenis,  et  benevolae 
voluntiuis  iniiumanum  elle  crediderit,  capitali  animas 
fcntentia  condenmaii:  non  eft  tamen  abfone  fufpica- 
tus  jaci  eas  in.  flumina  torrentia  flammarum  globis, 
et  coenofis  vora^iinibus  tetra.  Jaciuntur  enim,  et  ad 
nibilum  redactae,  inieriiionis  perpetuae  fruftratione 
vanefcunt.  Sunt  enim  mediae  qualitatis,  licut  Chrifto 
auctore  compertum  elt,  et  interire  quae  poflint,  Deum 
li  ii^noraverint,  vitae  et  ab  exitio  liberari,  ii  ad  ejus 
fe  minas,  atcjue  indulgeniias  applicarint.  Et  ut  quod 
i^notum  eit  pateat,  haec  elt  hominis  mors  vera,  haec 
nihil  reliduum  faciens.  Nam  illa,  quae  fub  oculis 
cernitur,  animarum  eft  a  corporibus  dijugatio,  non 
ftnis  abblitionis  extremus.  Ha»*c,  inquam,  elt  homi- 
nis  mors  vera,  cum  animae  nefcientesDeum  per  lon- 
giflimi  temporis  cruciatum  confumuntur  igni  fero, 
in  quem  illas  jacient  quidam  crudeliter  faevi,  et  ante 
Ciiriilum  incogniti,  et  ab  folo  ff  iente  detecti. 

XV.  (^uare  nihil  eft  quod  nos  fallat,  quod  nobis 
polliceatur  fpes  caffas,  quod  a  novis  quibusdam  dici- 
turviris,  et  immodcrata  fui  opinione  fublatis,animas 
immoriales  elfe,  Deo  rerum,  ac  principi  gradu  pro- 
ximas  dignitatis,  genitore  ilio  ac  patre  prolaras,  divi- 
«  nas,  fapientes,  doctas,  neque  ulla  corporis  attrecta- 
tione  contiguas :  quod  quia  verum  et  certimi  eft,  et 
a  perfecto  fumus  inemendabili  perfectione  prolati, 
inculpabiles,  et  ideo  irrepreheniibiles  vivimus,  bo- 
ni,  jufti,  et  recti,  vitiolitatis  nullius  rei,  nulla  cupi- 
diias  nos  vincit,  nulla  libido  dehoneilat,  virtutum 
ornnium  fervamus  atque  inte:iramus  tenorem.     Et 


L  I  c  E  ii  II.  V  59 

quia  iino  ex  fonte  omnium  noltrum  cleflauntaniinae,   • 
iccirco  unum  conveniensque  fentimus:     non  mori- 
bus,  non  opinionibus  dilcrepanms:    Deum  onmes 
novimus,  nec  quot  in  orbe  funt  homines,  funt  fen- 
tentiae  totidem,  neque  infmita  varietate  difcretau. 

XVI.  At  dum  ad  corpora  labimur  et  properamus 
humana,  ex  mundanis  circulis  fequuntur  nos  caufae, 
quibus  mali  fimus,  et  pefiimi,  cupiditatibus  atqueira- 
cundia  fervearaus,  exerceamus  in  flagitiis  vitam,  et 
in  libidinem  publicam  venalium  corporum  proftitu- 
tione  damnemur.     Et  quemadmodum  fe  poifunt  in- 
corporalibus  corpora  conjungere:  aut  a  Deo  principe 
res  factae,  ab  infirmioribus  caufis  ad  vitiorum  diJio- 
neftamenta  traduci?  Vultis  homines  inftitutum  ,   fu- 
perciliumque  deponere?    qui  Deum  vobis  afcifcitis 
patrem,  etcum  eo  contenditis  immortalitatem  habere 
vosunam?  vultis  quaerere,  perveftigare,  rimari,  quid 
iitis  vosipli,  cujus  fitis,  cenfeamini  quo  patre,  quidiri 
luundo  faciatis,  quanam  ratione  nafcamini,  quo  pa- 
cto  proliliatis  ad  vitam?  vultis  favore  depofito  cogi- 
tationibus  tacitis  pervidere  animantia  nos  efl^e,  aut 
conlimilia  caeteris,   aut  non  plurima  difi;eritate  di- 
ftantia?  Ouid  eft  enim,  quod  nos  ab  eorum  indicet 
limilitudine  difcrepare?  vel  quae  in  nobis  eminentia 
tanta  eft,  utanimantiumnumero  dedignemur  afcribi? 
Ex  oflibus  illis  fundata  funt  corpora,   et  nervoruni 
colligatione  devincta:   et  nobis  comparili  ratione  ex 
offibus  fundata  funt  corpora,  et  nervorum  colligatio- 
ne  devincta.  Avuas  accipiunt  naribus,  et  per  anheli- 
tum  reciprocatas  reddunt:  et  nos  fpiritum  confimi- 
liter  ducimus,    et  refpiramus  commeatibus  crebris. 
•Femininis  generibus,  mafculinisque  diftincta  funt: 
in  totidem  et  iios  fexus  noltro  fumus  ab  auctore  for- 
mati.     Edunt  per  uteros  foetus,  et  corporalibus  con- 
ciliis  procreant:    et  nos  corporum  conjugationibus 
nafcimur,  et  ex  alvis  lundimur,  atque  emiltimurma- 


(>o  Arnobit  advers us  ge^^^tes 

triim.  Cibo  fultentantur  et  potu,  et  fuperfluas  foodi- 
tatea  inferioribus  egerunt  abjiciunlcjue  poflicis:  et 
nos  cibo  fuftentamur  et  potu,  et  quod  natura  jam  re- 
fpuit,  per  eosdem  eilundimus  tramiies.  Cura  illis 
elt  omnibus  faniem  proliibere  mortiferam,  et  necella- 
rio  invigilare  pro  victu:  quid  aliud  nos  tantis  agi- 
mus  in  o<xupationibus  vitae,  nili  ut  ea  quaeramus, 
quibus  frimis  peri(  ulum  deviletur,  et  infelix  folici- 
tudo  ponatur?  JVlorbos  illa  et  inedias  fentiunt,  et  ad 
iiltimum  fenectuie  folvuntur:  quid  enim  nos  immu- 
nes  malis  ab  his  fumus,  et  non  eadem  ratione  mor- 
borum  incommoditatibus  framiimur,  fenectulis  de- 
Itruimur  tabe?  (^Juod  li  et  illud  verum  eft,  quod  in 
mylteriis  fecretioribus  dicitur,  in  pecudes  atque  alias 
beluas  ire  animas  improborum,  poftquam  funt  hu- 
manis  corporibus  exutae:  manifeftius  comprobatur, 
vicinos  nos  eife,  neque  intervallis  longioribus  difpa- 
ratos.  Siquidem  reseadem  nobis  et  illis  eft  una,  per 
quam  efle  animantia  dicimur,  et  motum  agitare  vi- 
talem. 

XVII.  Sed  rationales  nos  funnis,  et  intelligentia 
vincimus  genus  omne  mutorum.  Crederem  iftud  ve- 
riflime  dici,  li  cum  ratione  et  confilio  cuncti  liomines 
viverent,  fervarent  oiTiciorum  tenorem,  abftinerent 
ab  illicitis,  et  fi  negotia  turpia  non  adirent:  iieque 
quisquam  pravitate  conlilii,  atque  ignorantiae  caeci- 
tate  contraria  fibimet  atqueinimica  depofceret.  Vel- 
lem  tamen  fcire,  quaenam  fit  hacc  ratio,  perquamfu- 
mus  potiores  animalium  generibus  cunctis :  quia  no- 
bis  domicilia  fecimus,  quibus  pofiimus  hyemalia  fri- 
gora,  et  aeftatis  flagrantias  evitare?  Quid?  Animan- 
tia  caetera  hujus  rei  providentiam  non  habent?  Non- 
ne  alia  cernimus  opportuniflimis  iedibus  nidulorum 
libi  conftruere  manfiones?  alia  faxis  etrupibus  tegere 
et  communire  fufpenfis?  excavare  alia  tellurisfola,  et 
in  fofhlibus  foveis  tutaminafibimet  etcubiliapraepa- 


L  I  E  E  R     II.  61 

rare?  Quod  fi  mlnlltras  manns  illls  etlam  donarepa- 
rens  natura  voluiiret,  dubitabile  non  foret,  cjuin  et 
ipfa  conftruerent  moenium  alta  falUgla,  et  artifi- 
ciofa  excuderent  novitate.  Tamen  in  hisiplis,  quae 
roltris  atque  unguibus  faciunt,  multa  ineffe  confpici- 
nius  rationis  et  fapientiae  iimiilacra,  quae  homines 
imitari  nulla  meditatione  polfumus:  quamvis  lint 
nobis  opifices  manus,  atque  omni  genere  perfectionis 
artifices. 

XVIII.  Veftem  illa  non  norunt,  fellas,  naves  at- 
que  aratra  compingere;  nec  denique  fuppellectilem 
caeteram,  quam  familiaris  ufus  expofcit.  Non  funt 
ifta  fcientiae  munera,  fed  pauperrimae  neceffitatis  in- 
venta.  Neque  cuiu  animis  artes  coeli  ex  penetralibus 
ceciderunt:  fed  exquiritae,  et  natae  funt  in  terris  hic 
omnes,  et  cum  proceffu  temporum  paulatim  medita- 
tione  conflatae.  Quod  fi  haberent  fcientias  animae, 
quas  genus  et  habere  divinum  atque  immortale  con- 
dignnm  eft:  ab  initio  homines  cuncti  omnia  fcirent, 
nec  feculum  eilet  unum,quod  artis  eflet  ignarum  ali- 
cujus,  aut  rcrum  experientia  non  paratum.  Nunc 
vero  inops  vita,  etmultarumindigens  rerum,  fortuita 
confpiciens  quaedam  commodule  provenire,  dum  imi- 
tatur,  expeiitur,  et  tentat,  dum  labitur,  reformat,im- 
mutat,  ex  adidua  reprehenfione  paravitfibi  et  concin- 
navit  fcientioJas  artium,  et  ad  unum  exitum  tempo- 
ribus  plurimis  coemendata  perduxit. 

XIX.  Quod  fi  homines  penitus  aut  ipfos  fe  nof- 
fent,  aut  intellectum  Dei  fufpicionis  alicujus  accipe- 
rent  aura,  nunquam  fibi  afcifcerent  divinam  imnjor- 
talemque  naturam :  nec  exlftimarent  quiddam  ma- 
gnlftcum  fe  nofle,  quia  fibi  craticulas,  trulleos  crate- 
rasque  fecerunt,  quia  fubuculas,  fuppara,  laenas,  la- 
cernulas,  trabeas,  cultros,  loricas,  et  gladios,  quia  ra- 
ftra,  fecuriculas,  vomerem.  Numquam,  inquam,  cre- 
derent  typiio  et  arrogantia  fublevati,  prima  eife  fenu- 


Ca  AnXOBlIADVJinSUSCElMTES 

mina,  et  aequalia  principis  fumniitati:  quin  gramnia- 
titani,  miificam,  oiatoriam  pepereianl,  et  geomelri- 
cas  formuJas.  In  quibus  arlificiis  quidnam  infit  ad- 
iiiirabile,  non  videmus:  ut  ex  eorum  inventiorie 
credatur  eife  animas  potiores  et  fole  et  fyderibiis 
cunctis,  liunc  totum,  cujus  membra  iunt  haec,  mun- 
dum  et  dignitateet  fubltantia  praeterire.  Quid  enini 
aliud  fe  fpondent  vel  inlinuare  pofle,  veltradere,  qnam 
tit  regulas  nominum ,  diflerentiasquc  nofcamus?  ut 
intervalla  in  vocum  fonis,  ut  loquamur  fuadenter  ia 
litibus,  ut  terrarum  continentias  metiamur?  Quae 
ii  fecimi  anlmae  divinis  ex  regicnibus  altuliflent, 
et  eflet  necelfarium  fcire,  onmes  ea  jamdudum  in 
omni  orbe  tractarent:  neque  uUum  hominum  reperi- 
retur  genus,  quod  non  elTet  his  oumibus  aequaliter 
atque  uniformiter  eruditum.  Nunc  vero  in  mundo 
quotus  quisque  eft  mulicus,  dialecticus,  et  geome- 
tres,  quotus  orator,  poeta,  grammalicus?  ex  quo 
apparet,  ut  faepius  dictum  eft,  inventa  haec  efle  lo" 
corum  necellitaCe,  ac  temporum:  neque  divinas 
eruditas  advolavifle  huc  animas:  quod  neque  omnes 
doclae  lint,  neque  difcere  omnes  poflint,  et  lint  in 
liis  plurimae  acuminis  obtulioris,  et  bardi,  et  ad  di- 
fcendi  ftudium  plagarum  coercitione  cogantur.  Quod 
Ti  ea,  quae  difcimus,  reminifcentias  efl^e  conftaret,  iit 
antiquis  opinionibus  fcitum  elt,  conveniebat  nos 
omnes  ab  una  veritate  venientes  unum  nofl^e,  unum- 
que  reminifci,  non  habere  diverfas,  non  plurimas, 
dlflidentesquc  fententias.  Nunc  vero  cum  Iinguli 
aliud  atque  aliud  afleramus,  manifeftum  etpromptuni 
eft,  nlhil  nos  attulilfe  de  coelo,  fed  hic  nata  addifcere, 
et  fufpicionibus  coalita  vindicare. 

XX.  Et  ut  vobis  clarius  manifeltiusque  mon- 
ftremus,  cujus  fit  pretii  homo, quem  fimillimum  cre- 
ditis  potentiae  fuperioris  exiftere,  concipite  animis 
hanc  imaginem  veftris,  et  quod  fieri  li  aggrediamur 


L  I  B  E  K    II.  C3 

poteft,  tanquam  fi  Hmus  ae^greiri,  rimllitudinis  nPaim- 
plione  teneamus.  Sit  igitur  nobis  teJlure  in  efiofla 
lorus  hai)itabilis  formam  cubilis  efHciens ,  tecto,  et 
parietibus  claiifus:  non  algidus  frigore,  non  fcrvoris 
nimius  in  calore:  fed  ita  tempcratus,  et  medius,  ut 
nec  frigoris  fenfum,  nec  ardorem  validvim  perptlia* 
tur  aeflatis.  In  bunc  fonus  onmino  nullins  inci- 
dat  vocis,  non  avis,  non  befiiae,  non  tempeftatis, 
non  hominis,  non  denique  fragoris  alicujus,  aut 
concrepantis  terribiliter  coeli.  Excogitemus  deinde 
quemadmodum  lumen  accipiat,  non  ex  illato  igni, 
nequ<'.  ex  fole  confpecto,  fed  nothum  aliquid  fiat, 
quod  imaginem  luminis  caligine  interpolita  mentia- 
tur;  janua  non  una  lit,  nec  iit  introitus  rcctus,  adea- 
tur  infle.xibus  flexuolis :  nec  recludatur  aliquando, 
nili   cum  neceffaria  ratio  poftularit. 

XXI.  Nunc  quoniam  imagini  praeparavimus  fs- 
dem,  accipiamus  deinceps  mox  aliquem  natum,  iii 
loci  illius  hofpitium,  quod  habeat  rem  nullam,  et  lit 
inane  ac  vacuum  :  Platonica  licct  aut  Pyihagorea  pro- 
genie,  aut  horum  alicujiis,  qui  acuminis  perhibentur 
fuilfe  divini:  autex  Deum  refponlisfipientiflimi  nun- 
cupati.  (^uod  cunvactum  fuerit,  nutriri  ut  debeat  fe- 
quitur,  et  alimoniis  convenientibus  educari.  Adhi- 
beanius  igitur  et  nutricem,  quae  ftmper  ad  eum  nuda, 
femper  lilens  accedat,  verbum  nullum  faciens,  necin 
fermones  aliquos  ora  et  labra  diducat;  fed  cum  mam- 
nias  dedfcrit,  et  coniequentia  fupplerit  ofiicia,  datum 
quieti  linquat,  et  ante  fores  claufas  dies  noctesque 
continuet,  Polcit  enim  plerumque  res,  nutricias 
adelfe  curas',  et  obfervare  temporarios  motus.  At 
vero  cuni  coeperit  folidioribus  cibis  infans  debere 
fulciri,  nutrice inftrantur  ab  eadem,  velte,  ut  diximus, 
polita,  et  tenore  reticentiae  fervato.  Ipfe  autem,  qui 
inftrlur  cibus  lit  unus  atque  idem  femper;  nifjil  ma- 
teria  diiierens,  nec  per  varios  redmtegratus  fapcres: 


6'f  Arnohii  adveksus  gentes 

fed  aut  Atilla  cle  milio,  aiit  lit  panis  ex  farre,  aiit, 
ut  fecula  imitemur  antiqua,  ex  cinere  caldo  glan- 
des,  aut  ex  ramis  agreftibus  bacculae.  Potio  autcni 
vini  lit  prorfus  incosnita,  nec  fedandae  aliud  admo- 
veatur  fiti,  quam  liquor  purus  e  fontibus  caldore 
ignis  intactus  :  et,  fi  fieri  potis  eft,  manibus  fubmini- 
firatus  cavis.  Fiet  enim  familiaris  e  more  confuetudo 
in  naturam  verfa :  nec  appetitio  porrigetur  ulterius, 
clfe  amplius  nefciens  quod  petatur. 

XXII.  Quorfum  igitur  haec  fpectant?  Ut,  quo- 
niam  creditum  elt  animas  divinas  atqueadeo  immor- 
tales  elfe,  et  ad  hominum  corpora  difciplinis  cum 
omnibus  advolare,  experiamur  ex  ifto,  quem  hoc  ge- 
nere  voluimus  educari,  capiatne  res  fidem,an  Ht  levi- 
ter  credita,et  frultrabili  expectationepraefumta.  Pro- 
cedat  igitur  nobis  folitudine  in  operta  nutritus,  quot 
vultis  annos  agens,  vultis  vicenarius?  vukis  trice- 
narius?  immo  cumannos  fuerit  quadragintapermen- 
fus,  mortalium  conciliis  inferatur:  et  li  verum  eft 
illum  principalis  effe  fubftantiae  portionem  tam  lae- 
tam  ct  ex  fontibus  vitae  derivatum  hic  agere,  ante- 
quam  notitiam  rei  fumat  alicujus,  aut  fermone  im- 
buatur  humano,  det  refponfum  rogatus,  quisnam  fit 
ipfe,  aut  quo  patre,  quibus  lit  in  regionibus  editus, 
quo  pacto,  aut  quanam  ratione  nutritus,  quid  operis 
aut  negotii  celebrans  anteacti  temporis  decurrerit  ae- 
vitatem.  Ita  ille  non  omni  pecore,  ligno,  faxo  obtu- 
Iior,  atque  hebetior  Itabit?  non  miflus  in  rcs  novas, 
et  numquam  libi  ante  cognitas,  ipfum  fefe  elt  ante 
omnia  nefciturus  ?  Poteritne,  li  quaeras,  fol  quid  lit 
oftendere,  terra,  maria,  lidera,  nubes,  nebula,  plu- 
viae,  tonitrua,  nix,  grando?  Poterit  arbores  Icire 
quid  fmt,  herbae,  aut  gramina,  taurus,  equus,  aut 
aries,  camelus,  elephantes,  aut  mulus? 

XXIII.  Efurienti  li  dederis  uvam,  mjiflacium, 
caepe,  carduum,  cucumerem,  licum,  fciet  polfe  fedari 


li  I  B  E  n  II.  65 

omnibus  ex  his  famem?  aut  quo  genere  fingula  efte 
debeant  efui?  Et  fibi  ignem  fi  plurimum  feceris,  aut 
venenatas  circumpofueris  beftias,  nonne  ibit  per  me- 
dias  flammas,  viperas,  folifugas,  effe  noxias  nefciens, 
et  timere  ipfum  quid  lit  ignorans  ?     Jam  vero  li  ve- 
llem,  li  fupellectilem  ponas  in  medio  tam  urbanam, 
quam  rulticam,  eritne  idem  ut  pollit  difcriminare  cui 
negocio  res  quaeque  conveniat?     cujus  muneris  ac- 
commodata  lint  ufui?  Indicet  in  quos  habitus  veltis 
ftragula  facta  fit,    mitra,   ftrophium,  fafcia,  pulvi- 
nus,  muccinium,  lena,  calantica,  mantele,  maftruca, 
foccus,  folea,  calceus?     Quid  li  adjicias  rota  quid 
lir,  aut  tribula,  vannus,  dolium,  cupa,  trapetum, 
vomis,  aut  cribrum,  mola,    buris,  aut  farculum? 
Quid  arquata'Ii  fellula,  acus,  Itrigilis,    polubrum, 
liliqualtrum,  trulla,  lancicula,  candelabrum,  batiaca, 
fcopae,  fcyphus,  faccus?  Quid  li  cithara,  tibia,  argen- 
tum,  aes,  codex,  radius,  liber?  Quid  inftrumenta  li 
caetera,  quibus  vita  fuccingitur  et  continetur  huma- 
na?    Ita,  ut  diximus,  ille  non  bovis  ritu,  aut  alini, 
porci,  aut  li  ullum  eft  animal  tardius,  confpiciet  haec 
quidem,  formaturas  varias  refpectans ,  fed  quae  lint 
lingula  nefciens,  et  quam  in  caufam  poflideantur,  igno- 
rans?   Nonne  vocem,  li  fuerit  necefiitate  aliqua  coa- 
ctus  emittere,  ut  folenne  elt  mutis,  inarticulatum  ne- 
fcio  quid  ore  hiante  clamabit? 

XXIV.  Ouid  inlMenone  oPlato,  quaedam  ratio- 
nibus  numeri  admota  ex  puerculo  fcifcitari-9,  et  ex 
ejus  niteris  refponlionibus  comprobarc,  quae  difca- 
jnus  non  diCuerc,  fed  in  porum  memoriam,  quae  an- 
tiquitus  noveramus,  redire?  Qui  li  tibi  vere  refpon- 
det,  non  enim  nos  convenit  fidem  rebus  abjudicare 
quas  dicis,  non  rerum  fcientia,  led  intelligentiaduci- 
tur :  et  ex  eo,  quod  aliquos  numeros  quotidianis  ha- 
bet  ex  ulibus  notos,  Ht  ut  fequatur  rogatus,  et  ipfa  il- 
lum  femper  multiplicationis  adducat  accefiio.    Quod 

Tcjin.   /.  Sj 


66  Arnobii  adversus  gentes 

Jfi  vere  confidis  immortales  huc  animas,  et  plenas 
fcientiaepervolare,  adolefcentulum  iftum  rogare  deli- 
nito,  quem  eiie  confpicis  ignarum  rerum,  et  humani- 
tatis  in  finibus  conftitutum.  Quadragenarium  iftuni 
ad  te  voca,  et  ex  eo  percontare,  non  abftrufum  a]i- 
quid,  non  involutum,  non  de  triangulis,  non  de 
quadratis,  quid  ftt  Cubus,  aut  Dynamis  fesquiocta- 
vus,  aut  fesquitertius  ultimo  :  fed  quod  in  medio 
fitum  eft,  bis  bina,  bis  terna,  quam  efticiant  fum- 
mulam,  quaerito.  Volumus  videre,  volumus  fcire, 
quid  rogatus  refpondeat,  an  inquilitamexpecliatquae- 
ftionem.  Ita  ille  fenfurus  eft,  quamvis  ei  pateant 
aures,  an  aliquid  dicas,  an  aliquid  quaeras,  an  ab  fe 
refponderi  aliquid  poftules :  et  non  ftipes  ut  aliquis, 
aut  Marpefta,  ut  dictum  eft,  rupes  ftabit  elinguis  et 
niuius,  hoc  ipfum  ignorans  et  nefciens,  fecum  po- 
tius  an  cum  altero  colloquaris,  cum  altero  fermoci- 
neris,  an  fecum  :  oratio  iit  ifta,  quam  promis,  an  fc- 
nitus  vocis,  nihil  rerum  fignificans,  fed  inani  con- 
tinuatione  pertractus? 

XXV.  Quid  dicitis,  o  viri  plusquam  ftitis  eft  vo- 
bis  ex  aliena  generofttate  tribuentes?  Haeceft  anima 
docta  illa  quam  dicitis,  immortalis,  perfecta,  divina, 
poft  Deum  principem  rerum,  et  poft  mentes  geminas 
locum  obtinens  quartum,  et  aflluens  ex  crateribus 
vivis?  Hic  cft  ille  pretiofus,  et  rationibus  homo 
auguftifftmis  praeditus ,  mundus  minor  qui  dicitur, 
et  totius  in  fpeciem  ftmilitudinis  fabricatus ,  atque 
formatusi  nullo  melior,  ut  apparuit,  pecore,  obtuftor 
ligno,  faxo,  qui  nefciat  homines,  et  in  luutis  fem- 
per  folitudinibus  degat,  demorelur  iners,  valeat  in 
aere  quamvis,  annis  vivat  innumeris,  et  numquam 
nodis  corporeis  eximatur.  Sed  cum  fcholas  attige- 
rit,  et  magiftrorum  fuerit  inftitutionibus  eruditus, 
efTicitur  prudens,  doctus,  et  quam  nuper  habuerat, 
imperitiam  ponit.     Et  afellus,  et  bos  aeque,  ufu  at- 


I.  I  B  E  K    II.  Cj 

qiie  affiduitate  cogente,  difcit  aiare  ac  molere:  equiis 
iuguni  fubire,  et  agnofcere  in  cuniculo  flexiones: 
camelus  fefe  lubmittere,  /ive  cum  fumit  onera,  Iiv6 
cum  ponit:  columba  manumida  revolare  ad  domini- 
casfedes:  canis  cuni  invenerit  praedam,  cohibere  et 
continere  latratum:  verba  pfittacus  etintegrare,  et 
nomina  corvus  expromere. 

XXVI.  Sed  ego  cum  audio  nefcio  quid  praeftans 
animam  dici,  Deo  vicinum  et  proximum,  fcientem 
huc  omnia  fuperioribus  adventare  de  feculis:  nolo  il- 
lam  difcere,  fed  docere:  nec  ex  docta,  ut  dicitur,  ele- 
inentariam  fieri:  fed  retinentcm  res  fuas  corpoiibus 
femet  circumligare  terrenis.  Nili  enim  fefe  habuerit 
res  ita,  difcerni  qui  poterit,  utrumne  illud,  quod 
audit,  reminifcatur,  an  difcat?  cum  multo  facilius 
lit  credere,  difcere  illam  quod  nefciat:  quam  obli- 
tam,  quod  paulo  aute  fciebat,  et  oppolitu  corporis 
amitti  repeientiam  priorum.  Et  ubi  elt  illud  quod 
dicitur  incorporalis  anima  fubftantiam  non  habere? 
(^uod  enim  nuUius  eft  corporis,  oppofitione  alterius 
non  impeditur,  nec  potelt  aliquid  fuaderi  perdere  id, 
quod  non  potelt  tactum  rei  oppolitae  fuftinere.  Vt 
enim  numerus  in  corporiuus  conftitutus ,  quamvis 
mille  corporibus  obruatur,  inlactus  et  inviolabilis 
conltat,  ita  necelTe  elt  animas,  li  funt,  ut  perhibetur, 
incorporeae,  oblivionem  priorum  nullampati:  quam- 
vis  eas  folidiflimae  corporum  circumligaverint  jun- 
ctiones.  Quid?  quod  eadem  ratio  non  tant«m  in» 
corporeas  indicat  eas  non  eiTe^  verum  cdam  privac 
immortalitate  has  omni,  et  ad  fincs  applicat,  qui- 
bus  vita  confneta  eft  terminari.  Quidquid  enim  caufa 
ingruente  nonnulla  ita  mutatur,  et  vertitur,  ut  inte- 
gritatem  fuam  retinere  non  pofiit:  id  neceffe  eft  judi- 
cari  natura  eHe  pafiivum.  Quod  autem  elt  promptuai 
atque  expolitum  paflioni,  corruptibile  elfe  ipfa  pafii« 
bilitate  interveniente  denunciatur. 

E   2 


$8  Aricobii  adversus  gentes 

XXVII.  Ergo,  fi  et  anlmae  perdunt  omne  quod 
noverant,  corporalibus  vinculis  occupatae,  patiantur 
necefle  eft  aliquid,  quod  eas  efliciat  oblivionis  in- 
duere  caecitatem.  Neque  enim  nihil  omnino  per- 
peflae,  aut  integritatem  confervantes  fuam,  pofl^unt 
rerum  fcientiam  ponere,  aut  in  alios  habitus  fine 
fui  mutabilitate  transire.  Atqui  nos  arbitramur,  quod 
eft  unum,  quod  immortale,  quod  limplex,  quacun- 
que  in  re  fuerit,  iiecefl^ario  femper  fuam  retinere  na- 
turam :  nec  debere  aut  polfe  aliquid  perpeti,  fi  modo 
efle  perpetuum  cogitat,  etin  fmibuspropriae  immor- 
talitatis  haerere.  Omnis  enim  pafiio  leti  atque  inter- 
itus  janua  elt,  ad  mortem  ducens  via,  et  inevita- 
bilem  rebus  afierens  functionem :  quam  11  fentiunt 
animae,  et  tactui  ejus  atque  incurlionibus  cedunt, 
ufu  et  illis  elt  vita  non  mancipio  tradita ,  quamvis 
aliter  quidam  inferant,  et  rei  tantae  iidem  fuis  in  ar- 
gumentationibus  ponant. 

XXVIII.  Ac  ne  tamen  inltructi  non  plenius  ab- 
eamus,  audiamusa  vobis,quemadmodum  dicitis,  ani- 
mas,  cum  terrenis  fuerint  corporibus  involutae,  prio- 
rum  reminifcentiam  non  habere :  cum  in  ipfls  corpo- 
ribus  politae,  et  prope  infenfibiles  eorum  commixtio- 
ne  pcrfectae,  pertinaciter  et  fideliter  teneant  ea  quae 
ante  annos  plures,  li  velis  dicere  vel  octoginta,  vel 
hoc  amplius,  vel  fecerunt,  vel  palfae  funt,  vel  loquu- 
tae  funt,  vel  audierunt.  Si  enim  obltaculo  perficitur 
corporisj  ne  meminerint  eorum,  quae  jamdudum,  et 
ante  homlnem  fciebant,  magis  eft  ut  ea  debeant  obli- 
vifci,  quae  conclufac  in  corporibus  factitarunt,  quani 
quae  foris  politae,  nondum  hominibus  conjugatae. 
Ouod  enim  rebus  ingrellis  priorum  repetentiam  de- 
trahit,  et  intra  fe  gelta  irrecordabiii  debet  oblitera- 
tione  deperdere.  Una  enim  caufa  res  duas  elficere 
ac  libi  contrarias  non  potelt,  ut  aliorum  memorias 
fopiat,  alia  patiatiu-  acloris  in  recordationem  venire. 


L  I  B  E  n    II.  ^9 

(Juod  fi  animae,  quas  vocatis,  membrorum  irnpe» 
diuntur  obftaculo,  quominus  artes  fuas  antiquas  re- 
minifcantur :  in  corporibus  iplis  quemadmodum 
conftituta  meminerunt  et  fciunt  animas  fe  eife,  et 
corporalem  fubftantiam  non  habere,  immortalitatis 
conditionemactatas?  quem  teneant  in  rebusgradum, 
quo  lint  ordine  a  Deo  patre  difcretae?  adinfima  haeo 
mundi  quanam  ratione  pervenerint?  quas  ex  quibus 
circulis  qualitates,  dum  in  haec  loca  labuntur,  attra- 
xerint?  Quemadmodum,  inquam,  fciunt  doctiflimas 
fe  fuifTe,  et  obftructione  corporum  amifiife  quae  no- 
verant?  Et  hoc  ipfum  enim  nefcire  debuerant,  fi 
aliquid  eis  labis  corporalis  invexilfet  adjunctio :  nam 
fcire  quid  fueris,  et  quid  hodie  non  lis,  non  eft  li- 
gnum  memoriae  perditae,  fed  comprobatio  indi- 
ciumque  fervatae. 

XXIX.  Ouae  cum  ita  fe  habeant,  definite  quaefo, 
definite  resparvas,  atque  exigui  mominis  immanibus 
pretiis  aeftimare:  delinite  hominem,  proletarius  cum 
iit,  clallibus,  et  capite  cum  cenfeatur,  adfcribere  or- 
dinibus  primis :  cum  /it  inops,  pauper  lare,  ct  tugu- 
rii  pauperis,  nec  patriciae  claritatis  unquam  meritus 
nuncupari.  Cum  enim  vos  oporteret  viros  recti  at- 
que  intee;ritatis  auctores,  typhum  et  arrogantiani 
frangere,  quorum  malis  cuncti  extoUimur,  et  inanium 
diftendimitr  vanitate :  non  tantum  accidere  mala  ifta 
cenfetis,  verum,  quod  gravius  multo  eft,  addidiftis 
caufas,  quibus  et  vitia  crefcerent,  et  inemendabiiis 
nequitia  permaneret.  Ouis  eft  enim  hominum,  quam- 
vis  ille  lit  indolis  infamiamfemperarqaeignominiofa 
fugientis,  qui,  cum  dici  exaudiat  viris  ab  fapienti- 
bus  niaxime  immortales  animas  efte,  nec  fatorum 
cfle  obnoxias  legibus,  non  in  omnia  flagitia  praeceps 
fe  ruat,  non  intrepidus  res  obent  atque  aggrediatur 
illicitas?  non  denique  omnia  fuis  cupiditatibus  lar- 
giatur,  quae  libidoimpotens  juficrit,  ipjpunitatisprae- 


7<^  Akt:oi^ti  adversus  cejNttes 

terea  etiani  libertate  munita?  Quid  enim  prohibebit, 
quorninus  haec  facial?  metus  fupernae  poteftatis,  ju- 
diciumque  divinum  ?  Et  qui  poterit  territariformidi- 
nis  alicujus  horrore,  cui  fuerit  perfuafum,  tam  fe 
ejfe  immortalem,  quam  ipfum  Deum  primum,  nec 
ab  eo  judicari  quidquam  de  fe  poffe:  cum  lit  una 
immortalitas  in  utroque,  nec  in  alterius  altera  con- 
ditionis  polTit  acqualitate  vcxari? 

XXX.  Sed  mcmoratae  apud  inferos  poenae,  et 
fuppliciorum  generibus  multiformes?  Ecquis  erit 
tam  brutus,  et  rerum  confequentias  nefciens,  qui  ani- 
mis  incorruptibiJibus  credat,  aut  tenebras  Tartareas 
poif^  aliquid  nocere,  aut  igneos  fiuvios,  aut  coenoJis 
gurgitibus  paludes,  aut  rotarum  volubilium  circum-r 
aqtus?  Quod  enim  contiguum  non  elt,  et  ab  legibus 
diilolutionis  amotum  eft,  licet  omnibus  ambiatur 
flammis  torrcntium  fluminum,  vclvatur  in  coeno, 
fanorum  imminentium  calibus,  et  immanium  mon- 
tiamoperiatur  rninis,  illibatum  necefie  eftpermaneat 
et  intactum,  neque  ullum  fenfum  mortiferae  pafiionis 
aifumere.  Quid?  quod  ilia  perfualio  non  tanlum  eft 
incitatrix  ad  vitia  libertate  ex  ipfa  peccandi,  verurri 
etiam  philofophiae  iplius  caulam  tollit,  et  inaniter 
e^im  fufcipi  fupervacanei  operis  diflicultate  declarat. 
Nam  fi  verum  elt,  animas  nullius  efleparticipes  finis, 
et  cum  omnibus  feculis  aevorum  perpetuitate  proce- 
dere:  quid  periculi  res  habet  contemptis  praetermif- 
lisque  virtuiibus,  quibus  eft  contractior  atque  horri- 
dior  vita,  voluptatibus  fe  dare,  ac  per  omnia  libidi- 
num  genera  effrenalum  fpargere  immenfae  cupidila- 
tis  ardorem?  Nedeliciismnrreat,et  corrumpaturmol- 
litudine  vitiorum?  Et  qua  poterit  ratione  corrumpi 
id,  quod  immortale,  quod  femper  elt,  et  nulli  obno- 
xium  paflioni?  ne  fordefcat^  et  poUuatur  actionum 
turpium  foeditate?  Et  qui  poterit  pollui,  corporalem 
quod  fubftantiam  non  habet,  aut  ubi  fedem  contami- 


LiBEnII.  71 

natio  ponere,  ubi  fpatium  nullum  elt,  in  quo  nota  fe 

pof/it  ipiius  contaminationis  aiiigere?  Rurfus  vero  li 

animae  lethi  adeunt  januas,  Epicuri  utfententia  defi- 

nitur,  nec  fic  caufa  elt  competens,  cur  expeti  philofo- 

phia  debeat:  etiamfi  verum  eft  purgari  hac  animas, 

atque  ab  omnipuras  vitiolitatepraeftari.  Nam  licom- 

muniter  obeunt,  et  in  iplis  corporibus  fenfus  eis  de« 

perit  extinguiturque  vitalis:  non  tantum  elt  erroris 

maximi,  verum  ftolidae  caecitatis,  frenare  ingenitos 

appetitus,  cohibere  in  angultiisvitam,  nihil  indulgere 

naturae,  non  quod  cupidines  jufTerint  atque  inftiga- 

verint  facere,  cum  nulla  te  praemia  tanti  laboris  ex- 

pectent,  cum  dies  mortis  advenerit,  et  corporalibus 

fueris  vinculis  exolutus. 

XXXL  Medietas  ergo  quaedam,  et  animarum  an- 
ceps  ambiguaque  natura,  locum  philofophiae  peperit, 
et  caufam  cur  appeteretur,  invenit:  dum  periculum 
fcilicet  ex  malis  ilte  formidat  admiflis:  alter  concipifc 
fpes  bonas,  li  nihil  fceleris  faciat,  et  cum  officio 
vitam  juftitiaque  traducat.  Inde  elt  quod  inter  do- 
ctos  viros,  et  ingeniorum  excellentia  praeditos,  de 
animarum  qualitate  certamen  eft :  et  eas  alii  dicunt 
mortaii  eSe  natura,  nec  divinam  poife  fubltantiam 
fuitinere :  alii  vero  perpetuas ,  nec  in  natura  pofle 
degenerare  mortali.  Quod  iftud  ut  iiat,  medietatis 
eificitur  lege :  quod  et  illis  argumenta  funt  praelto, 
quibus  eas  paflivas  atque  interibiles  invenitur :  et  his 
contra  non  defunt,  quibus  elfe  divinas  immortales- 
que  monftratur. 

XXXII.  Haec  cum  ita  fe  habeant,  et  cum  ab  fum- 
mo  traditumtencamus  auctore,  non  effe  animas  longe 
ab  hiatibus  mortis  et  faucibus  conftitutas :  polfe  ta- 
men  longaevas  fumnii  principis  munere  ac  beneficio 
fieri:  li  modo  illum  tentent  acmeditentur  adnofcere; 
ejus  enim  cognitio  fermentum  quoddam  elt  vitae,  ac 
rei  diffociabilis  glutinum:  tum  deinde  feritate,  atque 


78  ArNOBII    ADVERSUS    GI.NTr.S 

inhunianitate  depolitis,  refumant  ingenia  mitiora: 
ut  ad  illird,  quod  dabitur,  elTe  poffiint  paratae.  Quid 
clt  quod  a  vobis  tanquam  bruti  et  ftolidi  judice- 
mur,  ii  propter  hos  metus  liberatori  dedidimus  et 
inancipavimus  nos  Deo?  Adverfus  ictus  noxios,  et 
venenatos  colubrarum  morfus,  remedia  faepe  con- 
quirimus,  et  protegimus  nos  laminis,  rfyllis,  Marlis 
vendentibus,  aliisque  infiitoribus  atque  planis :  ac 
ne  nobis  frigora  folesque  incommodent  rapidi,  mu- 
nimenta  domorum  ac  veitium  folicitae  praeparamus 
diligentia  cautionis. 

XXXIII.  Mortisnobis  cum  proponatur  metus,id 
eft,  animarum  interitus:  quid  non  ex  communi  faci- 
mus  fenfu,  quo  amamus  nos  omnes,  quod  eum  qui 
nobis  ipondet  tali  a  periculo  liberaturum  retinemus, 
amplectimur  animisque  ipfis  nofiris,  fi  modo  jufta 
efi  viciffitudo,  praeponimus.  Vos  vefirarum  anima- 
rum  falutem  in  ipfis  vobis  reponitis,  fierique  vos 
Deos  vefiro  fiditis  intefiinoque  conatu  :  at  vcro  nos 
nobis  nihil  de  nofira  infirmitate  promittimus,  natu- 
ram  intuentes  nofiram  virium  efle  nullarum ,  et  ab 
fuis  afi^ectibus  in  omni  rerum  contentione  fuperari. 
Vos  cum  primum  foluti  membrorum  abieritis  e  no- 
dis,  alas  vobis  afi^uturas  putatis,  quibus  ad  coelum. 
pergere,  atque  ad  fydcra  volare  poffitis :  nos  tantam 
reformidamus  audaciam,  nec  in  nofira  ducimus  efie 
pofitum  potefiate  fedes  fuperas  petere:  cum  et  hoc 
ipfum  habeamus  incertum,  an  vitam  accipere  merea- 
nuir,  et  ab  lege  mortalitalis  abduci.  Yos  in  aulam 
dominicam  tamquam  in  propriam  fedem  remeaturos 
vos  fponte,  nullo  prohibente  praefumitis:  at  vero 
nos  iltud,  rerum  fine  domino  fieri  neque  fperamus 
pofie,  neque  ulli  hominum  tantum  potefiatis  attri- 
bui  licentiaeque  cenfemus. 

XXXiV.  Cum  igitur  haec  ita  fint,  quaenaminju- 
fiitia  tanta  efi,  ut  fatui  vobis  credulitate  in  ifia  videa- 


L  I  E  E  n  II.  73 

murj  cnm  vos  et  fimilia  credere,  et  in  eadem  videa- 
mus  expectatione  verfari?  Si  irrifione  exiltimamur  di- 
gni,  quod  fpem  nobis  hujusmodi  pollicemur,  et  vos 
eadem  expectat  irrilio,  qui  fpemvobisimmortalitatis 
adfcifcitis.  Si  tenetis  aliquam  fequiminiquerationem, 
et  nobis  aliquam  portionem  ex  ilta  ratioue  concedite. 
Si  nobis  haec  gaudia,  hoe  eft  viam  fugiendae  mortis, 
Plato  in  Phaedone  promiiiflet,  aliusve  ex  hoc  choro, 
pofletque  eam  praeftare,  atque  ad  finem  pollicitatio- 
nis  adducere,  confentaneum  fuerat  ejus  fufcipere 
nos  cultus,  a  quo  tantum  doni  expectaremus  et  mu- 
neris.  Nunc  cum  eam  Chriftus  non  tantum  promi- 
ferit,  verum  etiam  virtutibus  tantis  manifeftaverit 
pofle  compleri :  quid  alienum  facimus,  aut  ftultitiae 
crimen  quibus  rationibus  fufiinemus,  ft  ejus  nomini, 
majeftatique  fubfternimur,  a  quo  fperamus  utrum- 
que,  et  mortem  cruciabilem  fugere,  et  vitae  aeter- 
nitate  donari? 

XXXV.  Sed  11  animae,  inquiunt,  mortsles  et  qua- 
litatis  funt  mediae,  immortales  quemadmodum  fteri 
mediis  ex  qualitatibus  polfunt?  Si  nos  iftud  nefcire 
dicamus,  ac  tantummodo  auditum  ex  potentiore  cre- 
didilfe,  ubi  noftra  videbitur  credulitas  lapfa,  ii  omni- 
potenti  credidimus  regi  nihil  efie  diflicil.e,  nihil  ar- 
duum?  ft  quod  impoflibile  nobis  eft  factu,  illi  pofH- 
bile,  atque  admadum  executioni  paratum?  Eft  enim 
quod  obftare  ejus  voluntatibus  poflit,  aut  quod  elfe 
voluerit,  non  neceflario  fequatur  ut  fiat?  An  num- 
quid  noftris  ex  divilionibus  coUigemus,  quid  aut  fieri 
poflit,  aut  non  poffit:  nec  rationes  conliderabimus 
noftras  tam  effe  mortales,  quam  fumus  nos  ipli ,  et 
nullius  apud  principem  mominis?  £t  tamen  o  iiti, 
qui  mediae  qualitatis  animas  efle  non  creditis,  et  in 
medio  limite  vitae,  atque  interitus  contineri,  nonne 
omnes  omnino,  quos  effe  cpinatio  fufpicatur,  Dii, 
angeli,  daemones,  aut  riomine  quocumque  funt  alio, 


74  AnXOBIl    ADVERSUS    GENTES 

qualitatis  et  ipfi  fiint  mediae,  et  in  ambiguae  fortis 
conditione  mutabiles?  Nam  li  omnes  concedimus, 
unum  e0e  rerum  patrem,  immortalem  atque  ingeni- 
tum  folum,  nihilque  omnino  ante  illum,  quod  ali« 
cujus  vocaminis  fuerit,  invenitur;  fequitur  ut  hi 
omnes  quos  opinatio  credidit  Deos  effe  mortalium, 
aut  ab  eo  iint  geniti,  aut  eo  jubente  prolati?  Si  funt 
prolati  et  geniti,  et  ordinis  funt  polterioris  et  tem- 
poris ;  ii  ordinis  pofterioris  et  temporis,  ortus  ne- 
ceOe  eft  habeant,  et  exordia  nativitatis,  et  vitae: 
quod  autem  l)abot  introitum,  et  vitae  incipientis  ex- 
ordium,  neceflario  fequitur  ut  habere  debeat  et  oc- 
cafum. 

XXXVI.  Sed  immortales  perhibentur  Dii  efle. 
Non  ergo  natura,  fed  voluntate  Dei  patris,  ac  mu- 
nere.  Quo  igitur  pacto  immortalitntislargitio  eft  do- 
numDei,  certe  prolatis,et  animas  hoc  pficto  dignabi- 
tur  immortalitate  donare,  quainvis  eas  mors  Xaeva 
pofl^e  videatur  extinguere,  et  ad  nihilum  redactas  ir- 
remeabili  abolitione  delere.  Plato  ille  divinus  multa 
de  Deo  digna,  nec  communia  fentiens  multitudini,  in 
eo  fermone  ac  libro,  cui  nomen  Timaeus  infcribi- 
tur,  Deos  dicit  et  mundum  corruptibili  efle  natura, 
neque  efle  omnino  diffolutionis  expertes :  fed  volun- 
tate  Dei  regis  ac  principis  vinctione  in  perpetua  con- 
tineri.  Quod  enim  recte  fit  vinctum,  et  nodis  per- 
fectiffimis  colligatum,  Dei  bonitate  fervari:  neque 
ullo  ab  alio,  nili  ab  eo  qui  vinxit  et  diifolvi,  ii  res 
pofcat,  et  falutari  vinctione  donari.  Ergo  ii  res  eft 
ita,  nec  aliud  convenit  vel  exiftimare  vel  credere, 
quid  animas  admiramini  mediae  dici  qualitatis  a  no- 
bis;  cum  numinibus  ipiis  dicat  Plato  medias  effe  na- 
turas,  fed  continuam  et  inocciduam  vitam  principali 
benevolentia  furrogari?  Si  enim  forte  nefcitis,  et 
antea  vobis  incognitum  propter  rei  novitatern  fuit, 
accipite  fero,  et  difcite  ab  eo,  qui  novit,  et  protu- 


L  I  B  E  R    II.  75 

lit  in  medlum  Chrifto,  non  efle  animas  regis  maximi 
filias,  nec  ab  eo,  quemadmodum  dicitur,  generatas 
coepilTe  fe  nofTe,  atque  in  fui  nominis  cfTentia  praedi- 
cari,  fed  alterum  quempiam  genitorem  his  eflc^  digni- 
tatis  et  potentiae  gradibus  fatis  plurimis  ab  Jmpera- 
tore  disjunctum:  ejus  tamen  ex  aula  et  eminentium 
nobilem  fublimitate  natalium. 

XXXV 11.  Quod  fi  effent,  ut  fama  eft,  dominicae 
prolis,  et  poteftatis  animae  generatio  principalis,  ni- 
liil  eis  ad  perfectionem  defuiflet  virtute  perfeclifftma 
procreatis:  unum  omnes  intellectum  habuilfent, 
unumqueconfenfum,aulamfemperincolerentregiam, 
nec  praetermiffts  beatitudinis  fedibus,  in  quibus  au- 
guftiflimas  noverant,  retinebantque  doctrinaSjimpru- 
denter  appeterent  terrena  haec  loca,tenebrofis  coipo- 
ribus  involutae  inter  pituitas  et  fanguinem  degerent: 
inter  ftercoris  hos  utres,  et  faccati  obfcoeniffimas  fe- 
rias.  Sed  habitari  oportuit  et  has  partes,  et  iccirco 
huc  animas  tamquam  in  colonias  aliquasDeus  omni- 
potens  miftr.  Et  quid  homines  profunt  mundo,  aut 
ob  rei  cujus  funt  neceflarii  caufam,  ut  non  fruitra 
debuiffe  credantur  parte  in  hac  agere,  et  terreni  cffe 
corporis  inquilini.  Ad  confumniandam  molis  hujus 
integritatem,  partem  aliquam  conferUnt:  et  nift  fue- 
rint  additi,  impcrfecta  etclauda  eft  univerfitatis  haec 
fumma.  Quid  ergo?  fi  homines  non  ftnt,  ab  offt- 
ciis  fuis  ceffal)it  mundus?  Vlciflitudines  fuas  non 
peragent  fydera?  aeftates,  atque  hyemes  non  erunt? 
ventorum  flaminaconticefcent?  necexcoactis  etpen- 
dentibus  nubilis  ad  terram  decidcnt  imbres  ariditati- 
bus  temperamenta  laturi?  Atqui  necefle  eft,  cuncta 
fuos  ire  per  curfus,  nec  ab  ordinis  nati  continua- 
tione  difcedere,  etiam  ft  nomen  in  mundo  nullum 
hominis  audiatur,  orbisque  ilte  terrarum  folitudinis 
vacuae  filentio  conticefcat.  Quemadmodum  ergo  ja- 
ctatur  habitatorcm  debuiffe  regionibus  his  addi,  cunx 


yC  AkXOBII   ADVEHSUS    centes 

nl)  homine  liqueat  nihil  nd  mundi  perfectionem  red- 
ire,  omniaque  ejus  ftudia  commoditatem  femperfpc- 
ctare  privatam,  nec  a  finibus  propriae  utilitatis  abfce- 
dere? 

XXXVIII.  Quid  cnimprodeltmundo,  ut  ab  rebus 
incipiam  feriis,  maximos  reges  hic  elfe?  Quid  tyran- 
nos,  quid  dominos,  quid  innumeras  alias  atque  am- 
plifhmas  poteftates?  Quid  rei  militaris  experientiffi- 
mos  duces  capiendarum  urbium  peritos,  in  equeftri- 
bus  proeliis  aut  in  pedeliri  pugna  immobiles  atque 
invictiffiinos  milites?  Guid  oratores,  crammaticos, 
poetas?  quid  frriptores,  dialecticos,  mulicos?  quid 
pantomimos,  quid  mimulos,  hiftriones,  cantores,  tuba,' 
tibia,  calamoque  llatantes?  Q^iid  curfores,  quid  pugi- 
les,  quadrigarios,  defaltores,  grallatores,funiambulos, 
praeftigiatores?  Quid  cybiarios,  falinatores,  bolonas, 
unguentarios,  aurifices,  aucupes,  vannorum  firpia- 
rumque  vitores?  Ouidfullones,  lariarios,  phrygiones, 
coquos,  panchriftarios,  muliones,lenones,  lanios,  me- 
retrices  ?  Quid  inftitorum  alia  genera?  ,Quid  profeilb- 
rum,  et  artium,  quibus  cnumerundis  omnis  aetas  an- 
gufta  ett,  rationibus  conferunt,  et  confiitutionibus 
mundi,  ut  line  hominibus  condi  non  potuilfe  creda- 
tur,  nec  obtenturus  integritatem  fui,  nih  ei  contentio 
animalis  miferi,  et  fupervacui  jungeretur? 

XXXIX.  Nili  forte  rex  mundi,  quod  temeritatis 
eft  maximae  humano  ex  ore  depromere,  idcirco  ex  fe 
genitas  huc  animas  milit,  ut  quae  fuerant  apud  fe 
Deae,  corporei  tactus ,  et  terrenae  circumfcriptio- 
nis  expertes,  humana  immergerentur  in  femina,  foe- 
minarum  exgenitalibus  prolilirent,  ineptiflimos  ede- 
rent  continuarentque  vagitus;  exugerent  fellitantes 
mammas,  proluvio  linerent  et  niadidarent  fe  fua : 
et  ut  ad  lilentium  pavidae  nutricis  motibus,  et  crepi- 
taculis  adducerentur  auditis.  Idcirco  animas  miiit, 
ut  quae  fueranthmplices,  etbonitatis  nuper  innoxiae. 


Li  I  11  E  Tv     II.  77 

fimulare  in  homlnibus  difcerent,  difiimulare,  men- 
tiri,  circumfcribere,  fallere,  adulatoria  humilitate 
captare,  mente  aliud  volvere,  aliud  in  facie  poUi- 
ceri:  illaqueare,  decipere  dolis  atque  infidiis  nefcios, 
per  innumeras  artes  malitiarum  yenena  conquirere, 
et  ad  ufum  temporis  pellaci  mobilitate  formare.  Id- 
circo  animas  mifit,  ut  in  pacata  et  placida  tranqnil- 
litate  degentes,  alTumerent  ex  corporibus  caufas, 
quibus  ferae  iierent,  et  immanes,  limultates,  atque 
inimicitias  gererent,  confererent  inter  fe  beUa,  ex- 
pugnarent  atque  everterent  civitates:  fcivitutis  op- 
primerent,  et  manciparent  fejugo,  et  ad  ultimum  fie- 
rent  alterius  altera  poteftatis  natalium  conditione 
mutata?  Idcirco  animas  milit,  ut  immemores  verita- 
tis  effectae,  et  quidnam  elfet  Deus  oblitae,  fimula- 
cris  inertibus  fupplicarent,  ligna,  aera,  et  lapides, 
divina  alloquerentur  ut  numina ,  auxilia  pofcerent 
caeforum  animantium  cruore,  nulLjm  fui  facerent 
mentionem  :  quinimmo  ex  his  aliae  ut  dubitarent  fe 
elfe,  aut  uUum  effe  penitus  abnegarent?  Idcirco 
animas  miiit,  ut  quae  in  fedibus  propriis  mente  fue- 
rant  una,  intellectu.  et  fcientia  paribus,  poftquani 
formas  induere  mortales,  opinionum  difcriminibus 
difiiderent,  aliud  aliis  jultum,  aliud  utile  videretur, 
etrectum:  de  appetendis  rebus,  fugiendisque  certa- 
rent,  malorum  ac  bonorimi  alios  aliae  conftituerent 
fines:  veritatem  cupientibus  nofcere  rerum  oppone- 
returobfcuritas,  et  velutoculorum  luminibus  viduae, 
nihil  certum  viderent,  et  per  ancipites  femitas  fufpi- 
cionum  inducerentur  errore? 

XL.  Idcirco  animas  miiit,  ut  cum  animantia  cae- 
tera  fponte  nalis  alerentur,  et  nulla  fatione  prolatis, 
neque  domorum,  aut  veftium  tutamina  fibi,  aut 
velamenta  conquirerent,  miferabilis  iftis  necefiitas 
adderetur:  ut  cum  impendiis  maximis,  perpetuisque 
fudoribus  domos  fibi  conftruerent,  membrorum  con- 


73  Arnobii  adversus  centes 

firerent  tegmina,  fnpellectilem  variam  diurnonuii 
contralicrent  egeflaii,  imbecillitaiis  auxilia  animali- 
bus  mutuarentur  a  mutis,  vim  facerent  terris,  ut  non 
fua  fuflicercnt  gramina,  fed  imperatas  extollerent 
jVuges,  el  cum  fanauinem  totum  in  fubigenda  tellure 
fudilTent ,  robigine,  grandine,  Hccitate,  fpem  labo- 
ris  amitterent:  et  ad  ultimum  vi  famis  humanis  ca- 
daveribus  incubarent,  et  ab  hominum  formis  tabifu  a 
maciediHociaientur  abjunctae?  Idcirco  animas  mifit, 
ut  quae  fecum  commorantes  polfedionis  alicujusnul- 
lum  unquam  habuiffent  amorem:  avariffimae  iiic  fie- 
ifiit,  et  in  habendi  ftudium  inexaturabili  pectorisar- 
defcerent  appetitu:  effoderent  altos  niontes,  et  vi- 
fcera  ignota  terrarum  in  materias  verterent  alieni  no- 
minis,  atque  ufus:  penetrarent  abditas  difcrimine 
cum  capitis  nationes,  et  translatis  mercibus  caiita- 
lem  femper,  vilitatemque  captarent,  exercerent  avi- 
dum  atque  injuftifhmum  foenus,  et  miferorum  e  fan- 
guinefupputandifeangerent  infomnia:  millibus  pof- 
feflionum  femper  producerent  fines  r  et  quamvis  pro- 
vincias  totas  rus  facerent  unum,  pro  arbore  una, 
profulco,  forum  litibus  tererent:  cum  amicis,  et  fra- 
tribus  incxpiabiles  fufciperent  limultates? 

XLI.  Idcirco  animas  mifit,  ut  quae  dudum  fue- 
rant  mites  et  feritatis  affectibus  nefciae  commoveri, 
macella  fibi,  et  amphitheatra  conftituerent,  ]oca  fan- 
guinis,  et  publicae  impietatis:  ex  quibus  in  altero 
mandi  homines  cernerent,  et  beftiaruni  laniatibus 
diffipari:  interficere  fe  alios  nullius  ob  meriticaufam, 
fed  in  gratiam  voluptatemque  fefforum,  ipfosque  il- 
los  dies,  quibus  tantuni  committeretur  nefas,  in 
gaudiis  communibus  ducerent,  et  fefta  hilaritate  fa- 
crarent:  in  altero  vero  animalium  miferorum  difcer- 
perent  vifcera,  alias  aliae  rapcrent,  ut  canibus  mos 
eft  et  vulturibus,  portiones,  fubigerent  dentibus,  et 
crudeliflimo  ventri  darent,  et  in  tam  faevis  atque  horr 


L  I  B  E  n  II.  79 

rldis  moiibus  fortem  fuam  flerent,  quas  ab  talibus 
menlis  paupertatis  anguftiae  vindicnrent:  pro  beatis 
ac  felicibus  viverent,  quarimi  ora  et  faciem  tam  cru- 
deles  polluerent  apparatus  ?  Idcirco  animas  niirit,  ut 
divini  ponderis  et  grnvitatis  oblitae,  gemmas,  lapil- 
los,  margaritas,  caftitatis  difpendio  compararent, 
innecterent  his  colla,  laminas  pertunderent  aurium, 
imminuerent  frontes  limbis,  conficiendis  quaererent 
corporibus  fucos,  fuli£;ine  oculos  obumbrarent,  nec 
in  formis  erubefcerent  mafculorum  calamiftris  vi- 
brare  caefariem,  cutem  corporis  levigare,  incedere 
poplitibus  nudis,  omnique  alio  cultu  vigorem  virili- 
tatis,  et  exponere,  et  in  habitum  foeminarum,  de- 
litiasque  mollire? 

XLII.  Idcirco  animas  midt,  ut  viarum  aliae  in- 
feltarent  meatus,  aliae  circumfcriberent  nefcios,  tefta- 
menta  fupponerent  falfa,  venenatas  conficerent  po- 
tiones,  domos  ut  eiTringerent  noclibus,  folicitarenl, 
abigerent,  praevaricarentur,  et  proderent,  faporuni 
fafiidia  ut  excuterent  palato,  ut  in  coquendis  aliti- 
bus  pinguitudineni  noiient  retinere  labentem,  utfpi- 
rulas,  et  botulos  facerent,  ilicia,  catillamenta,  luca- 
nica,  fuminatam  cum  his  carnem,  et  glaciali  condi- 
tione  tuceta?  Idcirco  animas  milit,  ut  res  fancti 
atque  augultiffimi  nominis  fymphoniacas  agerent  eC 
fiftulatorias  hic  artes,  ut  inflandis  bucculas  diftende- 
rent  tibiis,  cantionibus  ut  praeirent  obfcoenis  nume- 
rofiter,  et  fcabillorum  concrepationibus  fonoris,  qui- 
biis  animarumalialafciviens  multitudo  incompofito* 
corporum  diffolveretur  in  motus,  faltitaret,  et  canta- 
ret,  orbes  faltatorios  verteret,  et  ad  ultimum  cluni- 
bus  et  coxendicibus  fublevatis  lumborum  crifpitu- 
dine  fluctuaret?  Idcirco  animas  mifit,  ut  in  maribus 
exoleti,  in  foeminis  fierent  meretrices,  fimibuciltriae, 
pfaltriae,  venalia  ut  profiernerent  corpora,  vilitateni 
fui  populo  publicarent,    in  lupanaribus  promptae, 


l\0  AlV^OBII    ADVERSUS    GENTES 

in  fornicibus  obvinctac,  nihil  pati  renuentes,  ad  oris 
Uupruiri»  paratae? 

XLIII.  Quid  dicitis,  o  foboles,  ac  primi  proge- 
nies  numinis  ?  Ergone  fapientes  illae,  atque  ex  caulis 
principalibus  proditae  genera  haec  animae  turpiludi- 
num,  criminum,  malitiarumcjue  noverunt,  atque  ut 
exercerent,  ut  gercrent,  ut  percelebrarent  haec  mala, 
habiiare  iufTae  funt  has  partes,  et  humani  corporis 
circumjectione  veltiri?  Et  mortalium  quisquam  tlt 
rationisalicujus  accipiens  fenfum,  qui  ordinatumexi- 
ftimet  mundum  per  has  elfe,  ac  non  potius  fedem  ac 
domicilium  conltitutum,  in  quo  omne  quotidie  per- 
petraretur  nefos,  maleficia  cuncta  conherent,  infi- 
diae,  fraudes,  doli,  avaritia,  rapinae,  vis ,  fcelus, 
audacia ,  obfcoenitas ,  turpitudo ,  flagitium ,  mala 
omnia  caetera,  quae  in  orbe  homines  toto  mente  no- 
xia  pariunt,  et  labem  machinantur  inmutuam? 

XLIV.  Sed  fua,  inquitis,  voluntate,  non  regis 
juffione  venerunt.  At  ubi  pater  omnipotens  fuit,  ubi 
regiae  fublimitalis  auctoritas,  ut  eas  prohiberet  abs- 
ccdere  ,  nec  in  praecipites  labi  permilteret  volupta- 
tes?  Si  enim  degeneres  futuras  locorum  immutatio- 
nibus  fciebat,  fcire  autem  debucrat  caufarum  ut 
omnium  conftitutor,  aut  exirinfecus  aliquid  acceffu- 
rum  his  effe,  quod  eas  faceret  oblivifci  fuae  dignita- 
tis  et  decoris  :  millies,  ut  ignofcat,  oraverim:  univer- 
furum  non  alius  quam  ipfe  eft  caufa :  liquidem  per- 
peffus  eit  evagandi  eas  habere  jus  liberum,  quas  re- 
tenturas  non  efle  integritatis  fuae  habitum  praevide- 
bat,  atque  ita  perficiiur,  ut  nihil  interfit  omnino  vo- 
luntarie  venerint,  an  illius  obtemperavint  jufiioni: 
cum  non  prohibendo  quod  oportuerat  prohiberi,  cef- 
fatione  crimen  fecerit  proprium,  et  retentionis  diffi- 
mulatione  permiferit  prius. 

XLV.  Sed  procul  haec  abeat  fcelcratae  opinionis 
immanitas,  ut  Dcus  credatur  omnipotens,  magna- 


LiBEnII.  81 

riiih,  et  invKibiliiim  rerum  fator,  et  conditor,  pto- 
creator,  tam  mobiles  animas  genuifTe  gravitatis  ac 
i^onderis  conftantiaeque  nullius:  in  vitia  labiles,  ia 
peccatorum  genera  univerfa  declivesi  cunique  eas  ta- 
les,  atque  hujusmodi  fciret,  in  corpora  ire  jufrifle, 
duorum  indutae  carceribusfub  procellisagerenttem- 
peftatibusque  quotidie  fortunae,  et  modo  turpia  fa- 
ceirent,  modo  paterentur  obfcoena :  naufragiiSj  rui- 
nis,  incendiortim  conflagrationibus  ut  jjeriffcnt.  Pau- 
|)eries  alias,  alias  iit  mendicitas  premeret,  ut  fera- 
tum  paterentur  aliae  laniatus,  mufculartlm  aliae  ut 
interirent  veneno,  claudae  ut  incederent  aliae,  ut 
aliae  lumenamitterent:  ut  articulisfederentaliae  col- 
lia^atis,  morbis  denique  objectarentiirutcunctiSj  quos 
infelix  et  miferanda  mortalitas  diverfairura  fultinet 
dilaceratione  poenarum :  tum  deinde  oblitae  linius 
efl^e  fe  fontis,  unius  genitoris,  et  capitis,  germanitatis 
convellerent  atque  abrumperent  jura :  urbes  fuas 
eVerterent,  popiilarentur  hoftiliter  terras,  fervos  de 
liberis  facerent,  infultarent  virginibus,  et  matrimb- 
niis  alietiis,  odiflent  invicem  fefe,  aliorum  gaudiis 
et  felicitatibus  inviderent:  tum  deinde  fe  omnes  ma- 
ledicerent,  carpetentj  et  faevorum  deniium  morda- 
citat6  lariiarent. 

XLVI.  Sed  procui  haec  abeat,  ut  eadem  rurfus 
freqtientiusque  dicamus,  tanlimmanis,  et  fcelerata 
perfualio,  ut  ille  falus  rerutuDeus  omnium,virtutuin 
caput,  benignitatis  et  columen,  atque,  uteum  laudi- 
biis  extoliamus  humanis,  fapientifiimus,  jultus,  per- 
fecta  omnia  faciens,  et  integritatis  fuae  confervantia 
manliones,  aut  aliquid  fecerit  claudum,  et  quod  emi- 
nus  eflet  a  tecto,  aut  ulli  reifueritriiiferiarumautdis- 
criminum  caufa,  aut  ipfos  acttls  quibus  vita  transigi- 
tur  et  celebratur  humana,  ordinaverit,  jufl^erit,  et  a 
fua  fluere  conltitutione  praeceperit.  Minora  haec  illo 
funt,  et  magnitudinis  ejus  dellruentia  poteftatem: 

Tom.    I.  F 


§2  AnNODII    ADVERSUS    G  E  N  T  £  i. 

tantumque  eft  longe  ut  ifiarum  auctor  rerum  efle 

credatur,  ut  in  facrilegae  crimcn  impietatis  incurrat 

quisquis  ab  eo  conceperit  hominem  efle  prognaUim, 

rt:m  infelice^et  miferam,  qui  efle  fedolcat:  qui  con- 

ditionem  fuam  deteftetur  etlugeat:  qui  nulla  alia  de 

caufa  fefe  inlelligat  procreatum,  quam  ne  materiani 

non  haberent  per  quam  diffimderent  fe  mala,  et  ef- 

fent  miferi  femper,   quorum  crucialibus  pafceretur 

nefcio  quae  vis  Ir.tens  et  humanitati  adverfa  crudelitas. 

XLVII.  Sed  G.  parens,  etiam  genitor  animarum, 

inquitis,  Deus  non  eft,  quo  auctore  progenitae,  et 

qua  funt  ratione  prolatae?  Si  infucata  vultis  audire, 

nec  ab  aliqua  vocis  oftentatione  deducta :  item  confi- 

temur  nos  ifiud  ignorare,  nefcire,  fcientiamque  tan- 

tae  re.i  non  tantum  noftram  ducimus  infirmitatem 

fragilitatemque  transire,    verum  etiam  poteftatum, 

quae  in  mundo  funt,  omnium:  et  quae  numina  fe 

efle  opinionibus  ufurpavere  mortaliimi.  Sed  quasDei 

negamus,  cujus  Iint,  debemus  oltendere?  Nihil  iflud 

necefl^nrio   fequitur,   non  enim  fi  negemus  mufcas, 

fcarabeos,  et  cimices,  niteduhis,  curculiones,  et  ti- 

neas  omnipotentis  efle  opus  regis :    fequaciter  po- 

ftulandum  a  nobis  eft,  ut  quis  ea  fecerit,  inftitue- 

ritque  dicamus,  poffimus  enim  nulla  cum  reprehen- 

iione  nefcire,  quis  et  iUis  originem  dederit,  et  obti- 

nere  non  effe  Deo  a  fuperiore  prolata  tam  fuperva- 

cua,  tam  vana,  tam  ad  nuUas  pertinentia  rationes, 

quinimo  aliquando  et  noxia,  et  neceffarias  impor- 

tantia  laefiones. 

XLVIII.  ConCmiliter  hic  quoque  cum  animas 
renuamua  Dei  cfTe  principis  prolem,  non  continuo  fe- 
quitur,  ut  explicare  debeamus,  quonam  parente  fint 
editae,  et  caufis  cujusmodi  procreatae.  Quis  enim 
nos  prohibet,  aut  unde  enatae  fint,  prodierintque 
nefcire,  aut  eas  non  effe  Dei  progeniem,  fcire?  Qua- 
nam,  inquitis,  ratioue,  qua  via?     Quia  omni  vero 


i 


L  I  E  E  R     II.  Sj 

Veiiflimum  eft,  certoque  certiffimuin,  nihil  rerum  a 
principe,  licut  liiepius  dictum  eft,  agi,  fieri,  itatui, 
nili  quod  oporteat,  et  conveniat  fieri:  nili  quod  fit 
p]enum,  et  integrum,  et  in  fuae  integritatis  per- 
fectione  finitnm.  Porro  autem  confpicimus  homi- 
nes,  id  elt  animas  ipfas,  quid  enim  funt  honiines 
nili  anirnae  corporibus  illigatae?  fcaevitate  innume- 
rabili  vitiorum  ipfos  fe  indicare  non  efiTe  patricii  ge- 
neris,  fed  ex  mediocribus  familiis  procreatos.  Nam- 
que  alios  videmus  immites,  facinorofos,  audaces,  te* 
merarios,  praecipites,  caecos,  fictos,  difiimulato- 
res,  mendaces,  fuperbos,  arrogantes,  avaros,  cupi- 
dos,  libidinofos ,  inconltantes,  invalidos,  et  fua 
ipfos  decreta  confervare  nequeuntes:  quod  utique 
non  elTent,  li  generolitas  eos  alTereret  principalis, 
et  ab  rerum  capite  defcendenlium  ducerent  honefta- 
nienta  natalium. 

XLIX.  Sed  et  boni,  dicetis,  funt  in  rebus  huma* 
nis  viri,  fapientes,  jufti,  inculpatis  atque  emendatifli- 
mis  moribus.  NuUam  referimus  quaeltionem,  an  ulli 
aliquando  fuerint  tales ,  in  quibus  omnino  nihil  ifta 
ipfa,  quae  dicitur,  delideraret  integritas.  Sint  11- 
cet  perhonefti,  fuerintque  laudabiles,  tenuerint  api- 
cem  perfectionis  fummum,  pec  in  aliquo  lapfu  eo- 
rum  aliquando  claudicaverit  vita:  fed  audire  depo- 
fcimus  quotlint,  aut  fuerint  numero,  ut  ex  multi- 
tudinis  magnitudine  metiamur,  an  oppolitio  julta  lit 
facta,  an  aequalitatis  compenfatione  librata.  Unus, 
duo,  tres,  quatuor,  decem,  viginti,  centum,  certe 
numero  diffiniti,  et  nominum  forlitan  comprehenlio- 
nibus  terminati.  At  genus  humanum  non  ex  bo- 
nis  pauculis,  fed  ex  ceteris  omnibus  aeftimari  conve- 
nit,  et  ponderari.  In  toto  enim  pars  eft,  non  totuni 
in  parte:  et  univerlitas  dcbet  attrahere  portiones, 
'non  portionibus  univerfitas  applicari.  Quid  enim  fi 
hominem  dicas  capturii  membris  omnibus,  et  eju- 

F2 


84-  AnNOJJii  ADVEivsus  gentes 

lantem  ex  cruciatibus  afperis,  idcirco  efTe  fimum, 
quod  unius  unguiculi  nuilum  perpetiatur  dolorem? 
aut  elTe  auream  terram ,  quod  in  verrucula  collis 
unius  infint  exiguae  miculae ,  quibus  nafcitur  coUi- 
quefactis  aurum,  et  admiratio  congregatione  conqui- 
ritur?  Qualitatem  materiae  univerlitas  elementipro- 
bat,  non  pulvifculi  flabiles :  nec  mare  continuo  dulce 
elt,  li  mitioris  aquae  guttas  alicujus  adjeceris  atque 
immiferis  numeri,  confumitur  enimminuties  ifia  ini- 
menfo:  nec  modo  non  parvi,  fed  elfe  nullius  exifti- 
mandum  eft  mominis,  quod  per  omnia  diflufum  perit, 
et  in  magni  corporis  intercipitur  vaftitate. 

L.  Vos  humano  in  genere  bonos  effe  dicitis  vi- 
ros,  qui  ut  effe  credantur,  comparatio  forfitan  efficiat 
peffimorum.  Quinam  ifti  funi?  dicite.  Philofophi, 
credo,  qui  fe  efle  folos  fapientiffimos  autumant,  et  vi 
hujus  nominis  fupercilium  fuftulerunt:  nempe  illi, 
qui  cum  fuis  quotidie  cupiditatibus  pugnant,  et  affe- 
ctus  ex  animis  infitos  pi*oturbare,  pellere,  pertinaci 
raoliuntur  obluctatione  virtutum:  qui  ne  in  vitia 
proritari  facultatis  poffint  alicujus  inftinctu,  patrimo- 
nia  et  divitias  fugiunt,  ut  caufas  fibi  auferant  fapfus: 
quod  cum  faciunt  et  curant,  apertiffime  animas  effe 
indicant  labiles,  et  infirmitate  ad  vitia  proclives.  No- 
llra  autem  fententia,  quod  bonum  natura  efi;,  neque 
emendari,  neque  corripi  fe  pofcit:  imo  ipfum  debet 
quid  fit  malum  nefcire,  fi  generis  forma  cujusque  in 
fua  cogitat  integritate  perftare:  neque  enim  contra- 
rium  infitura  e([e  contrario  poteft,  aut  in  impari  pa- 
ritas,  aut  dulcedo  in  amaritudine  contineri.  Qui  ergo 
luctatur  animorum  ingenitas  corrigere  pravitates,  is 
apertiffime  monftrat  imperfectum  fe  efle :  quamvis 
orani  conatu  et  pervicacia  contendat. 

LI.  i>ed  rifui  vobis  eit  noftra  refponfio,  quod 
cum  regias  foboles  effe  animas  abnegemus,  non  refe- 
ramus  contra,  ex  quibus  fint  cauiis  atque  origini- 


Ij  1  BE  IV   Ili.  85 

bns  procrealae.  Quod  efx  enim  crlminis  genus,  aut 
rei  eire  alicujus  ignarum,  aut  ipfum,  quod  nefcias, 
fine  aliqua  profiteri  diflimulatione  nefcire?  aut 
uter  magis  videtur  irrilione  effe  digniflimus  vobis, 
qui  flbi  fcientiam  nuUam  tenebrofae  rei  alicujus  afl"u* 
mit,  an  ille,  qui  retur  fefe  apertiflmie  fcire  id,  quod 
humanam  transiliat  notionem,  et  quod  fit  caecis  ob- 
fcuritatibus  involutum?  Si  penitus  fpectetur  rei  cu- 
jusque  natura,  in  flmili  vos  eftis,  quam  in  nobis  re- 
prehenditis,  caufa.  Non  enim,  quia  dicitis  ab  ipfo 
animas  rege  defcendere,  ac  fuccedere  in  hominum 
formas,  exploratum  aliquid  dicitis,  et  in  luce  poli- 
tum  manifeftiflimae  veritatis.  Conjicitis  enim,  non 
fcitis ;  fufpicamini,  non  tenetis.  Nam  li  fcire  eft  il- 
lud,  quod  ipfe  tu  videris,  aut  cognoveris  animo  con- 
tinere,  nihil  eorum  quae  afleritis,  poteftis  vos  dicere 
aliquando  vidiflie:  id  eft  animas  fede  ab  fupera  et  re- 
gione  defcendere.  Sufpicione  ergo  utimini,  non  co- 
gnitionis  expreflae  fide.  Quid  elt  autem  fufpicio,  nifi 
opinatio  rerum  incerta,  et  in  nil  expolitum  jaculatio 
meptis  illata  ?  Ei^o  qui  fufpicatur,  non  tenet,  nec 
in  luminepofitus  cognitionis  incedit.  Quod  fi  verum 
et  fixum  elt  apud  rectos  et  fapientiflimos  judices :  et 
ifta  vefira,  qua  fiditis,  pro  ignoratione  cft  Jiabenda 
fufpicio. 

LII.  Ac  ne  tamen  vobis  tantummodo  cenfeatis 
conjecturis  uti  ac  fufpicionibus  licere,  et  nos  idem 
poflumus:  quoniam  commune  eft,  quod  interrogatis 
expromere.  Unde,  inquitis,  homines,  et  ipforum  ho- 
minum  quid,  aut  unde  funt  animae?  Unde  funt  ele- 
phanti,  tauri,  cervi,  muli,  afini?  Unde  leones, 
equi,  canes,  lupi,  pantherae,  eorumque  quae  vi- 
vunt,  quid  aut  unde  funt  animae?  neque  enim  fi- 
dem  res  habet,  ut  Platonico  ex  illo  cratere,  quem 
conficjt  mifcetque  Timaeus,  aut  horum  animae  vene- 
rinl,   aut  locufta,  mus,  forex,   blatta,   ]:ana,  cen- 


G6  Arnobii  apversus  gentes 

tipecla,  animata  efTe  credantur,  et  "vivere,  qula  ex  ele- 
mentis  ipfis  caufa  elt  illis,  alque  origo  nafcendi:  li 
ad  aninialia  gignenda,  quae  in  lingulishis  degunt,  in-' 
funt  abditae  atque  obrcariflimae  rationes.  Nam  et  vi- 
deuius  alios  ex  fapientibus  dicere,  tellurcm  efTe  ho- 
minum  matrem,  aquam  cum  ea  alios,  aerium  fpiri-» 
tum  iiis  aiios  jungere,  foleni  vero  nonnullos  effe  ho- 
rum  opificcm,  et  ex  ignibus  animatos  ejus  vitali  agi- 
tatione  motari.  (^uid  ii  et  haec  non  funt,  et  elt  aliqua 
res  alia,  alia  caufa,  alia  ratio,  poteltas  alia  denique  in- 
audita  nobis  atque  incogniti  nominis,  genus  quaeho- 
minum  fmxerit,  ct  rerum  conltitutionibus  applicarit, 
nonne  fieri  potis  eft,  ut  exorti  homines  ita  lint,  nec 
ad  Deum  primum  nativitatis  eorum  referatur  auctO" 
ritas?  Quid  enim  putamus  habuilfe  rationis  Plato- 
nem  illum  magnum,  pie  fancteque  fapientcm,  cum 
liominis  ficlionem  Deo  removit  a  maximo,  et  ad  mi- 
iiores  ncfcio  quos  transtulit;  cumque  ejusdem  no- 
luit  finceritatis  elfe  mixturae  humani  animas  gene- 
ris,  cujus  animam  fecerat  univerlitatis  iftius:  quam 
quod  hommis  fabricam  indignam  e[)^e  rebatur  Deo, 
nec  rei  flaccidae  fictionem  magnitudini  ejus  et  emi- 
nentiae  convenire? 

LIII.  Ergo  cum  haec  ita  lint,  non  abfone  neque 
inaniter  credimus ,  mediae  qualitatis  elfe  animas  ho- 
minum,  utpote  ab  rebus  non  principalibus  editas, 
juri  fubjectas  mortis,  parvarum  et  labilium  virium: 
perpetuitate  donari,  li  fpem  muneris  tanti  Deum  ad 
principem  conferant,  cui  foli  poteftas  elt  talia  corru- 
ptione  exclufa  largiri.  Sed  Itulte  ifiud  credimus. 
Quid  ad  vos  ?  Ineptiflime,  fatue.  Ubi  vobis  noce- 
mus,  vel  quam  vobis  facimus  aut  irrogamus  inju- 
riam,  li  omnipotentem  confidimus  Deum  habitu- 
rum  elfe  rationem  noftri,  cum  abire  a  corporibus 
coeperimus,  et  ab  orci  faucibus,  quemadmodum  di- 
citur,  vindicari? 


^  L  I  B  E  B   II.  87 

TjIV*.  Ergone,  inquiet  aliquis,  IineDei  voluntate 

quidqilani  potis  elt  fieri?    Coniiderandum  eft  nobis 

follicite,  et  cura  infpiciendum  non  parva,  ne,  dum 

honorare    nos  Dominum   tali  interrogatione  cenfe- 

mus,  in  contrarium  labamur  nefas,  majeftatis  ejus 

eminenliam  deltruentes.     Qua  ratione,  qua  caufa? 

(^uoniam  /i  cuncta  ejus  voluntate  conficiuntur,  nec 

citra  ejus  nutum  quidquam  poteft  in  rebus  vel  pro- 

venire,  vel  cadere,  neceffario  fequitur,  ut  mala  etiani 

cuncta  voluntate  cjus  intelligantur  enafci.     Sin  au- 

tem  dicere  voluerimus  contra ,  peflimorum  ab  eo  rc- 

jicientes  caufas,  mali  eife  confcium,  generatoremque 

nullius:  incipient  videri,  aut  eo  invito  res  peflimae 

fteri,  aut,  quod  iit  imrnane  dixiffe,  nefciente,  ignaro, 

ac  nefcio.     Rurfus  autem  li  dicere  nulla  elfe  volue- 

rimus  mala,  licut  elfe  nonnuUis  opinatum  et  placi- 

tum  reperimus  :  reclamabunt  cunctaegentes,  univer- 

faeque  nationes,  cruciatus  nobis  oltentantes  fuos,  et 

difcriminum  fpecies  raultiformes,  quibus  puncta  per 

Jingula  genus  uritur  et  laceratur  humanum.     Tum 

deinde  a  nobis  exquirent,  cur  mala  li  nulla  funt,  ab 

operibus  vos  certis,  et  facinoribus  abftinetis?     Cur 

non  omnia  facitis,  quae  impatiens  jufierit  atque  im- 

peraverit  libido?   Cur  in  noxios  denique  terribilibus 

poenas  conltituitis  legibus?     Nam  ftoliditas  inveniri 

quae  inanior  potelt,  quam  mala  Glfe  nuUa  conten- 

dere,  et  tamquam  malos  perdere  et  condemnare  pec- 

cantes. 

LV.  Quae  cum  elfe  confenferimus  victi,  et  uni- 
verfa  his  fcatere  nominaliter  annuerimus  humana, 
confequetur  ut  rogitent,  cur  ergo  haec  mala  Deus 
omnipotens  non  aufert,  fed  efie  perpetitur,  et  cum 
omnibus  feculis  pertinaci  continuatione  procedere? 
6i  intellectus  nobis  aftuerit  Dei  regis ,  ac  principis, 
nec  per  impias  vagari  fufpicionum  voluerimus  infa- 
ixias,    refpondeamus  necelfe  elt,     nefcire  nos  ifta; 


89  Al\NpBII   ApVERSUS    G  E  N  T  E  S 

nec  quae  niillis  polTent  facultatibus  coniprehendi,ex» 
petilFe  aliquando  aut  ftudui/Te  cognofcere,  meliusque 
ducentes,  quininii>io  potius  magis  in  jnfcientiae  fini- 
bus  atque  ignorantiae  pejmanere,  quam  Iine  Deo  di"? 
cere  nihil  fieri  (per  vojuntatem),  ut  limul  intelliga- 
tur,  et  malis  eum  caufas  dare,  et  miferiarum  effe  in- 
numerabilium  conditor^m    Mala  ergo,  dicetis,  unde 
funt  hae.c  omnia?  Ex  elemei)tis,  inquiunt,  et  ex  eo^ 
rum  inaequabilitate,  fapientes:  quod  fieri  qui  poffit, 
ut  quae  fenfum  et  judicium  non  habent,  malitiofa 
efle  perhibeantur  et  noxia :  aut  non  ille  fit  potius  ma-? 
litiofus  et  noxius,  qui  res  pcfiimas  futuras  in  alicujus 
operis  aiTumpiit  tffectum,  eorum  eft,  qui  aiferunt^ 
pervidere.     (^iiid  ergo  nos,  unde?  Refponlionis  ne- 
ccfiitas  nulla  eft,  five  enim  poifumus  dicerc,  iive  mi- 
nus  valemus,  nec  poifumus,  utrumque  apud  nos  par-? 
vum  eft:     nec  in  magnis  ponderibus  ducimus  vel 
ignorarc  iftud,  vel  fcire,  unum  folum  pofuiife  con-? 
tenti:     nihil  a  Deo  prinpipe  quod  lit  nocens  atque 
exitiabile,  proficifci.   Hoc  tenemus,  hoc  novimus,  in 
hac  una  confiilimus  cognitionis  et  fcientiae  veritate: 
nihil  ab  eo  iieri,  nili  quod  fit  omnibus  falutare,  quod 
dulce,  quod  anioris  et  gaudii  laetitiaeque  pleniflimum : 
quod  iniinitas  habeat  atque  incorruptibiles  volupta- 
tes,  quod  libi  ,quisque  contingere  votis  omnibus  ex- 
petat,  forisque  ab  his  elfe  exitiabile  ac  mortiferum 
ducat. 

L.VI.  Caetera  quaecumque  funt  alia,  quae  ii\ 
quaeftionibus  affolent  controverfiisque  verfari,  qui- 
bus  genitoribus  orta  lint,  vel  quibus  acloribus  fiant, 
neque  noife  contendinius,  neque  inquirere  aut  vefti- 
gare  curamus :  fuis  omnia  relinquimus  caulis,  nec 
ad  id  quod  expetimus,  eife  nobis  adjuncta  atque  ap- 
plicata  judicamus.  Quid  elt  enim  quod  huraana  inge^ 
nia  labefactare,  diifolvere  Itudio  contradictionis  non 
audeant,  quamvis  illud,  quod  iniirmare  moliuntur,  lit 


L  1  n  E  n  1 1.  39 

purum,  et  liquidum,  et  veritatis  obfignatione  mupi'» 
ium?  Aut  quid  rmrusaflerereveririmilibus  argumen'- 
tis  non  quewnt,qiiamvislit  apertiflime  talfum,  quam» 
vis  eviden^  maiufeftumque  mendacium?  Cum  enim 
iibi  perfuaferit  quis  efl^e  aliquid,  aut  non  efle,  aqaat 
quod  opinatur  aflerere,  et  acumine  alios  anteire,  ma- 
xime  fi  agatur  res  furj^mota,  et  abdita,  et  caligine  in» 
voluta  naturae.  Mupdum  quidam  ex  fapientibuse^^i* 
ftimant  neque  efle  niitum,  neque  ullo  eife  in  tempore 
periturum :  immortalem  nonnuUi,  quamvis  eum  con<^ 
fcribant  effe  natum,  et  genitum.  Tertiis  vero  coUibi-- 
tum  dicere  elt,  et  efle  natum,  et  genitum,  etordinaria 
neceflitate  periturum.     Et  cum  ex  iftis  opinionibus 
trinis  unam  efle  necefle  fit  veram,  cunctis  taa^ien  ar- 
gumenta  non  defunt,  quibus  et  fua  decreta  confir'- 
jnent,   et  aliorum  fubrumpant  et  labefaciant  fcita. 
Eumdem  hunc  alii  clementis  ex  quatuor  tradunt,  et 
pronunciant  ftare,  cx  geminis  alii,  ex  lingulis  tertii; 
funt  qui  ex  his  nullis,  et  individua  corpora  ejus  eflc 
jnateriem  et  primam  originem  dicant.      Cumque  ex 
his  vera  lit  una  f<pntentia,  aut  nulla  ex  his  certa,  limi- 
liter  hic  quoque  argumenta  omnibus  praelto  funt, 
quibus  et  ea,  quae  dicunt,  vera  efle  conitituant,  et 
redarguant  pofitas  in  aliorum  fententiis  fallitates.  Sic 
ct  Deos  nonnulli  efle  abnegant :  prorfus  dubitare  fe 
alii,  an  lint  ufpiam,  dicunt :  alii  vero  exiftere,  neque 
hujiiana  curare :     immo  alii  perhibent,  et  rebus  Ir- 
terefle  mortalium,  et  terrenas  adminiltrare  rationes. 
LVII.  Cum  ergo  haec  ita  lint,  neque  aliter  fiat, 
quin  lit  unum  ex  omnibus  verum,  pugnant  tamen 
argumentis  omnM,  neque  lingulis  deeft  id,  quod  pro«- 
babiliter  dicant,  live  curn  fuas  res  aflerunt,  live  cum 
alienis  opinionibus  contradicunt.  Non  alia,  nequeab- 
limili  ratione  de  animarum  ab  his  conditione  difleri-f 
tur.     Hic  enim  eas  retur  et  efle  perpetuas,  et  fuper- 
effe  mortalium  functioni:    fupereife  ille  non  credit, 


90  ArNOBII     ADVEIVSUSGENTES 

fed  ciim  ipfis  corporibus  interlre.  Alteriiis  vero 
fententia  eft,  niliil  eas  continuo  perpcti,  fed  polt 
homineni  polituni  aliquid  eis  ad  vitam  dari:  mortali- 
tatis  deinde  in  jura  fuccedere.  Et  cum  omnia  ne- 
queant  veri  elTe  confortia,  ita  tamen  fortibus  et  vali- 
dillimis  probationibus  omnes  agunt,  ut  reperire  noa 
po/Ils,quidnam  tibivideaturfalfum:  quamvisexomni 
parte  diverfa  dici  afpicias,  et  rerum  contrarietatibus 
.  diffona.  (^)uod  utique  non  fieret,  li  certum  aliquid 
tenere  curiolitas  polfet  humana,  vel  quod  videretur 
inventum,  aliorum  omnium  comprobaretur  alfenfu. 
Inanifiima  igitur  res  elt,  et  fupervacui  operis,  tani* 
quam  fcias  aliquid  promere:  aut  velle  fcire  conten- 
dere:  quod  etli  fit  verum,  polfe  videas  deftrui:  aut 
acceptare  pro  vero  id,  quod  forhtan  non  lit,  et  ex 
more  hallucinantium  proferatur.  Et  merito  res  ita 
elt.  Non  enim  divina  divinis,  led  rationibus  pendi- 
mus  et  commetamur  humanis :  atque  ut  fieri  me- 
ruifle  quid  remur,  ita  elfe  oportere  contendimus. 

LVIII.  Quid  ergo  nos  foli  ignoramus,  nefcimus, 
quisnam  lit  animarum  conditor,  quisnam  conflitu- 
tor?  quae  caufa  hominem  finxeritV  mala  unde  pro- 
ruperint?  vel  cur  ea  rex  fummus  et  eife  paliatur,  et 
confici,  neque  a  rebus  propellat  humanis?  Vos  enim 
horum  quidquam  exploratum  habetis,  et  cognitum? 
Si  fufpicionum  exponere  volueritis  audaciam,  pote- 
ftis  explicare,  ac  promere,  niundus  ifte,  qui  no3 
habet,  utrum  non  lit  genitus,  an  tempore  in  aliquo 
conltiiutus?  Si  conftitutus,  et  factus  elt,  quonam 
operis  genere,  aut  rei  cujus  ob  caufam?  Potefiis  in- 
ducere,  atque  expedire  rationem,  curnonfixus,  atque 
immobilis  maneat,  fed  orbico  fempcr  circumferatur 
in  motu?  fua  ipfe  fe  fponte,  et  voluntate  circumagat; 
an  virtutis  alicujus  impuliionibus  torqueatur?  locus 
ipfe,  ac  fpacium  in  quo  fitus  eft,  ac  volutatur,  quid 
iit?     inhnitus,  finitus?   inanis,   an  folidus?     axis 


L I  B  E  i\    II.  gi 

eum  fiiftlneat  extremis  cardinibus  nitens ;  an  ipfe  fe 
potius  vi  propria  fuiFerat,  et  fpiritu  interiore  fufpen* 
dat?  Poteltis  interrogati  planum  facere,  fcientiffime- 
que  monftrare,  quid  nivem  in  plumeas  fubapefiat 
cruftulas?  quidnam  fuerit  rationis,  et  caufae,  ut 
noir  ab  occiduis  partibus  dies  primus  exurgeret,  et 
lucemin  oriente  finiret?  quemadmodumfol  ipfouno, 
eodemque  contactu  tam  varias  res  efticiat,  quinimmo 
contrarias?  quid  fit  luna,  quid  fiellae?  cur  una  fpe- 
cie,  aut  illa  non  maneat,  aut  per  omne  mundi  corpus 
fruflilla  baec  ignea  convenerit,  atque  oportuerit  figi? 
cur  alia  ex  his  parva,  ampliora  et  majora  fint  alia, 
obtufi  haec  luminis,  acuiioris  illa  et  fulgidae  cla^ 
ritatis  ? 

LIX.  Si  praefto  eit  quod  libuerit  fcire,  et  in 
aperto  rerum  eft  fcientia  conftituta,  ediilertate,  et  di- 
rite,  quibus  modis  fiant  et  rationibus  piuviae?  ut  in 
luperis  partibus,  atque  in  aeris  hoc  medio  fufpenfa 
aqua  teneatur,  natura  res  labilis,  et  ad  fluorem  femper 
decurfionemque  tamprona?  Ediifertate,  inquam,  et 
dicite  quid  fit  quod  grandinem  torqueat?  quod  gut- 
tatimfaciat  pluviam  labi?  quod  imbres,  ac  nives  plu- 
nieas,  et  fulgora  dilatarit?  ventus  unde  oriatur  et 
quid  fit?  cur  temporum  vicifiitudines  inftitutae, 
cum  ftatui  unum  pofTet,  et  una  eife  fpecies  coeli,  ni- 
hil  ut  rerum  defideraret  integritas?  Quae  eft  caufa, 
quae  ratio,  ut  maria  falfa  fint,  aut  terrarum  hae  dul- 
ces,  aliae  fint  amarae,  vel  frigidae?  Quo  ex  materiae 
genere  humanorum  corporum  concreta  et  ftabilita 
funtvifcera?  unde  offa  folidata?  quid  inteltina,  quid 
venas  fiftulalas,  et  commeabiles  fecerit?  Cur  cum 
eifet  utilius  oculis  nosilhiminare  compluribus  adpe- 
ricuhmi  caecitatis,  duorum  fumus  anguftiis  applicati? 
Beluarum,  et  anguium  tam  infmita  atque  innumera- 
bilia  genera,  cujus  rei  funt  caufa  vel  informata,  vel 
prodita?  quidin  mundo  faciunt  bubones,  immuifuli, 


g:?  AnNOBii    adve:j\sus  gentes 

biiteones?  qiiid  alites  et  volucres  caeterae?  quid  foi> 
niicarum  et  veruiium  genera,  in  varias  labes  perni- 
ciesque  nafcentia?  quid  pulices?  quid  impudentcs 
iiuilcae,  araneae,  forices,  niures,  fanguifugae,  tippu- 
lae?  quid  fpinae,  quid  fentes,  quid  avenae,  quid  lo-* 
lium?  quid  herbarum,  aut  fruticum,  aut  adolentia 
naribus,  aut  triltia  in  odoribus  femina?  Immo,  li 
aliquid  fciri,  comprehendi  aut  aliquid  pofTe  cenfetis, 
quid  lit  triticum,  dicite:  far,  hordeum,  milium,  cicer, 
faba,  lenticula,  mejonula,  cuminum,  porrina,  ulpi- 
curn,  cepe?  Non  enim  li  fructui  vobis  funt,  et  cibo- 
rum  mediis  in  generibus  conftituta,  expeditum,  aut 
promptum  eft,  quid  lint  lingula,  fcire;  cur  talibus  fi- 
gurata  fint  formis?  fuerit  neceffitas  aliqua,  ut  non 
alios  fapores,  alios  odores,  alios  colores,  quam  quos 
habent  lingulae  res,  habere  debuerint,  an  et  alios  po- 
tuerint  fumere?  .  Ipfa  deinde  haec  quid  lint,  fapor 
dico,  ut  eft  fapor,  et  caetera  qualitatum  diitantias 
quibus  ex  rationibus  ducant?  Ex  elemenlis,  inqui- 
tis,  et  ex  principalibus  originibus  rerum.  Amara 
funt  enim  elementa,  vel  dulcia,  odoris  funt  alicujus, 
vel  oloris,  ut  ex  eorum  concretione  credamus  parti-- 
tas  efle  in  nafcentibus  qualitates,  quibus  aut  fuavita^ 
nafcitur,  aut  fenlibus  oifenfio  comparatur? 

LX.  Cum  igitur  et  vos  ipfos  tantarum  ac  totre- 
rum  fugiant  origines,  fugiant  caufae,  fugiant  ratio- 
nes ,  neque  explanare  pofiitis  quid  lit  factum,  aut 
quare,  aut  cur  oportuerit  non  eife,  verecundiam  con- 
vellitis  et  dilaceratis  noltram :  qui  quae  nequeunt  fciri, 
nefcire  nos  confitemur,  neque  ea  conquirereaut  inve- 
Itigare  curamus,  quae  comprehendi  liquidifiimum  elt 
non  poife,  quamvis  mille  per  corda  fufpicio  fe  por- 
rigat  atque  intendat  humana.  Et  ideo  Chriltus  licet 
vobis  invitis  Deus,  Deus  inquam  Chriftus,  hoc  enim 
faepe  dicendum  elt,  ut  infidelium  didiiiat  et  dirum- 
patur  auditus,  Dei  principis  juIKone  loquens  fub  ho- 


li  I  B  E  R    II.  93 

minis  forma,  cum  mortaliiim  fciret  caecam  efl*e  natu- 
ram,  neque  ullam  poITecomprehendere  veritatem,po- 
iitarum  nec  ante  oculos  rerum,  pro  comperto  habere, 
etcognito,  quidquid  iibi  elfe  fuaiilTet,  et  prorfus  fu- 
fpicionibus  haeiitare,  litigiofas  ferere  atque  intendere 
quaeitiones:  omnia  ifia  nos  linquere  et  pofthabere 
praecepit:  neque  in  res  eas,  quae  iint  a  noitra  pro- 
cul  cognitione  dimotae,  infructuofas  immittere  cogi- 
tationes,  Sed  quantumfieri  potis  eit,  ad  dominum  re- 
rum  tota  mente,  atque  animo  proficifci,  fuitolli  ab 
hislocis,  atque  in  eum  traducere  fufpenfas  pectoris 
converiiones ,  memoriam  ejus  haberc  perpetuam: 
et  licet  nulla  pofiit  imaginatione  formari,  auras  ta- 
men  nefcio  quas  iibi  contemplationis  afHngere.  Re- 
bus  enim  ex  omnibus,  quas  auguitae  continet  divini- 
tatis  obfcuritas,  folum  eife  indubitabilem,  folum 
•verum,  et  de  quo  nullus  ambigere,  niii  amens  pofiit, 
et  defperationis  infanae,  quem  fatis  iit  fcire,  ut  nihil 
aliud  noveris :  iisque  veram,  et  maximam  fcientiam 
confequutus,  in  Deo  rerum  capite,  et  cognitione 
defixus. 

LXI.  Quid  eit,  inquit,  vobis  inveftigare,  conqul- 
rere,quisnamhominemfecerit?  animarumorigoquae 
lit?  quis  malorum  excogitaverit  caufas?  orbe  iit  fol 
amplior,  an  pedis  unius  latitudine  metiatur?  alieno 
ex  lumine,  an  propriis  luceat  fulgoribus  luna  ?  quae 
neque  fcire  compendium,  neque  ignorare  detrimen- 
tum  elt  ullum.  Remittite  haec  Deo,  atque  ipfum 
fcire  concedite,  quid,  quare,  aut  unde  Ilt:  debuerit 
eife,  aut  non  eife:  fempernatum  iit  aliquid,  an  ortus 
primigenios  habeat:  aboleri  conveniat,  an  refervari: 
exuri,  diifolvi,  an  repetita  integritate  renovari.  Ve- 
ftris  non  eft  rationibus  liberum  implicare  vos  tali- 
bus,  et  tam  remotas  inutiliter  curare  res.  Res  veitra 
in  ancipiti  iita  eft,  falus  dico  animarum  vcftrarum,  et 
nili  vos  applicatis  Dei  Principis  notioni,  a  corporali- 


9'f  Arnodii  adveivsus  gentes 

biis  vinciills  exoliitos  expectatmors  faeva,  non  repen* 
tinam  afferens  exlinctionem,  fed  per  iractum  tempo- 
lis  cruciabilis  poenae  accrbitate  confumens. 

LXII.  Neque  illud  obrepat,  aut  fpe  vobis  aeria 
blandiatur,  quod  a  fciolis  nonnullis,  et  plurimurn  fibi 
arrogantibus  dicitur:  Deo  eife  fe  gnatos,  nec  fati  ob- 
noxios  legibus:  li  vitam  reltrictius  egerint,  aulani 
iibi  ejuy  patere,  ac  polt  hominis  functionem  prohi* 
bcnte  fe  nullo  tamquam  in  fedem  referri  patritani!: 
neque  quod  Magi  fpondent,  commendaticias  haberefe 
preces,  quibus  emoUitae  nefcio  quae  poteftates  vias 
faciles  praebeant  ad  coelum  contendentibus  fubvo* 
lare:  neque  quod  Etruria  libris  in  Acheronticis  pol- 
licetur,  certorum  animalium  fanguinenuminibuscer* 
tis  daio,  divinas  animas  fieri,  et  ab  legibus  mortali- 
tatis  educi.  Blandimenta  haec  caifa  iunt,  et  inanium. 
fomenta  votorum.  Servare  animns  alius,  nili  Deus 
omnipotens  non  poteft:  nec  praeterea  quisquam  eR, 
qui  longaevas  facere,  perpetuilatis  pofiit  et  fpiri- 
tum  fubrogare,  niii  qui  immortalis  et  perpetuus  folus 
eit,  et  nullius  temporis  circumfcriptioneiinitus.  Cum 
enim  Dii  omncs,  \q\  quicumque  lunt  veii,  vel  qui 
eife  rumore  atque  opinione  dicunlur,  immortales  et 
perpetui  voluntaLe  ejus  iint,  et  beneiicii  munere: 
qui  iieri  potis  eft,  utalii  praellare,  id  quod  ipii  funt 
valeant,  cum  alienum  id  Iiabeant,  et  majoris  poten- 
tiae  commodatum?  Caed.it  liict  hoflias  quantaslibet 
Etruria:  luimana  iibi  oninia  fapientes  negent:  Magi 
cunctas  emolliant  ct  commulceant  poteltates:  niii  a 
Domino  rerum  datum  fuerit  animis  id,  quod  ratio 
poftulat,  idque  per  mandatum,  rnultum  poltca  poe- 
nitebit  f uiife  irrifui ,  cum  ad  fenfum  coeperit  interi- 
tionis  accedi. 

LXIII.  Sed  li,  inquiunt,  Chriftus  in  hoc  miilus  a 
Deo  eit,  ut  infelices  animas  ab  interitionis  exitio  li- 
beraret,  quid  ilecula  commeruerunt  priora,  quae  ante 


L  I  B  E  i\  II.  95 

ipfius  aclventum  mortalitatis  conditione  confumpta 
funt?  Poteftis  enim  fcire,  quid  fit  cum  eis  animis 
actum  prifcorum  veterrimorumque  mortalium?  fub- 
ventum  et  liis  an  lit  ratione  aliqua,  confultum  at- 
que  provifum?  Potefiis,  inquam,  fcire  i,d,  quod 
Clirilto  potuit  docente  agnofci:  iniinita,  an  finita  fe- 
cula  fint,  ex  quo  in  terris  eflfe  genus  hominum  coe- 
pit?  quando  primum  animae  corporibus  illigatae? 
quis  auctor  junctionis  iitius,  quinimmo  iplius  quis- 
nam  hominis  fabricator?  quo  priorum  abscerferint: 
animae,  quibus  in  mundi  partibus,  aut  regionibus 
fuerint,  corruptibiles,  an  contra?  potuerintne  acce- 
dere  ad  periculuin  moriendi,  nifi  tempore  neceflario 
confervator  occurrillet  Cliriftus?  Deponite  has  curas, 
et  incognitas  vobis  relinquite  quaeftiones,  miferatio 
et  illis  impertita  eft  regia,  et  aequaliter  per  omnes  di- 
vina  beneficia  cucurrerunt,  confervataefunt,  liberatae 
funt,  et  mortalilatis  fortem  conditionemque  pofue- 
runt.  Quo  genere,  quae,  quando?  Si  arrognntia, 
li  typhus,  fi  elatio  abeflet  a  vobis,  jamdudum  eo 
fcire  potuiftis  auctore. 

LXIV.  Sed  ii  generis  Chriftus  hirmani,  inquitis, 
confervator  advenit,  cur  omnino  non  omnes  aequali 
munificentia  liberat?  Non  aequaliter  liberat  qui  ae- 
qualiter  omnes  vocat?  aut  ab  indulgentir.  principali 
quemquam  repellit,  aut  refpuit,  qui  fublimibus,  infi- 
mis  fervis,  foeminis,  pueris,  uniformiter  poteftatem 
veniendi  ad  fe  facit?  Patet,  inquit,  omnibus  fons 
vitae,  neque  ab  jure  potandi  quisquam  prohibe- 
tur,  aut  pellitur.  Si  tibi  faftidium  tantum  eft,  ut 
oblati  refpuas  beneficium  muneris,  quinimmo  fi  tan- 
tum  fapientia  praevales,  ut  ea,  quae  offeruntur  a 
Chrifto,  ludum  atque  ineptias  nomines :  quid  invi- 
tans  in  te  peccat,  cujus  folae  funt  hae  partes,  ut  fub 
tui  juris  arbitrio  fructum  fuae  benignitatis  exponat? 
Sortem  vitae  eligendi  nulli  eit,  inquit  Plato,  Deus 


96  Arnobji  adversus  gentes 

caufa,  neque  alterius  volilntas  aclfcribi  potelt  cui- 
quani  rccte,  cum  voluntatis  libertaL  in  ipfius  iit 
polita  poteftate,  qui  voluit.  An  numquid  orandus 
es,  ut  beneficium  falutis  ab  Deo  digneris  accipere, 
€t  tibi  afpernanti,  fugientique  longiflime,  infua* 
denda  in  gremium  elt  divinae  benevolentiae  gra* 
tia?  Vis  fumere  quod  oftertur,  aique  in  tuos  ufu^ 
convertere?  confulueris  tu  tibi.  Afpernaris,  con- 
temnis,  et  defpicis?  tu  te  muneris  commoditate  pri« 
vaveris.  Nulli  Deus  infert  neceflitatem ,  imperiofa 
formidine  nuUum  terret.  Neque  enim  neceflaria  no- 
ftra  illi  falus  eft,  ut  compendii  aliquid,  difpendiive 
patiaturJ  li  aut  Deos  nos  fecerit,  aut  ad  niliilum  re- 
digi  corruptionis  dilfolutione  permiferit. 

LXV.  Immo,  inquit,  fi  Deus  elt  poterts,  mife- 
ricOrs,  confervator,  convertat  nobis  mentes,  et  in« 
vitos  faciat  fuis  pollicitationibus  credere.  Vis  ergo 
eft  ifta,  non  gratia ,  nec  Dei  liberalitas  principis,  fed 
ad  vincendi  ftudium  puerilis,  atque  inanis  contentio. 
Quid  eft  enim  tam  injuftum,  quam  repugnantibus, 
quam  invitis  extorquere  in  contrarium  voliintates, 
inculcare  qtiod  nolint,  et  quod  refugiant  animis? 
prius  noCere,  qiiam  profis,  et  priore  detracto,  in 
alienura  habitum  fententiamque  traducere?  Tu  qui 
te  verti,  et  vim  deftderas  perpeti,  ut  id  quod  nolis  ef- 
ficias,  atque  arripias  coactus:  cur  refpuis.  affumerc 
voluntate  id,  quod  verfus  deflderas  atque  immutatus 
efficere?  Nolo,  inquit,  et  voluntatem  non  habeo. 
Quid  ergo  criminaris  Deum,  tamquam  tibi  deftt? 
opem  deftderas  tibi  ferre,  cujus  dona,  et  munera 
jjon  tantura  afperneris  et  fugias,  verum  in  alia 
Verba  cognomines,  et  jocularibus  facetiis  profequa- 
tis.  Chriftianus  ergO  ni  fuero,  fpem  falutis  habere 
non  poiero  ?  Ita  eft,  ut  ipfe  proponis.  Partes  enira 
falutis  dandae,  conferendique  animisquod  tribuicon- 
venit  necelTariumque  clt  applicari,  folus  a  Deo  pa- 


I 


L.  I  E  E  II  II.  97 

tre  Injunctum  habet  et  traditum,  ita  fe  habentibus 
feuiotis  atque  interioribus  caufis,  Ut  enim  Dii  certi 
certas  apud  vos  habent  tutelas,  licentias,  poteftates, 
neque  eorum  ab  aliquo  id  quod  ejus  non  lit  po- 
teftatis  ac  licentiae,  poltulatis :  ita  unius  pontificiuni 
Chrifti  eft  dare  animis  falutem,  et  fpiritum  perpetui- 
tatis  apponere.  Si  enim  patrem  creditis  Liberum 
dare  poife  vindemiam,  medicinam  non  poffe:  li  Ce- 
rerem  fruges,  ii  Aefculapium  fanitatem,  li  Neptunum 
aliud,  aliud  poffe  Junonem,  Fortunam,  Mercurium, 
Vulcanum,  rerum  elfe  lingulos  certarum  ac  lingula- 
rum  datores:  et  hoc  neceiTe  a  nobis  elt  ut  debeatis 
accipere,  a  nullo  animas  poITe  vim  vitae  atqiie  inco- 
lumitatis  accipere,  nili  ab  eo,  quem  rex  fummus 
huic  muneri  ofHcioque  praefecit.  Hanc  omnipotens 
Imperator  efle  voluit  falutis  viam:  hanc  vitae,  ut  ita 
dixerim,  januam,  per  hunc  folum  eft  ingrelfus  ad  lu- 
cem,  neque  alia  datum  elt,  vel  irrepere,  vel  inva- 
dere,  caeteris  omnibus  claulis  atque  inexpugnabili 
arce  munitis. 

LXVI.  Licet  ergo  tu  purus,  et  ab  omni  fueris 
vitiorum  contaminatione  purgatus,conciliaveris  illas 
aique  inflexeris  poteftates,  ad  coelumredeunti  nevias 
cludant  atque  obfepiant  transitum,  ad  immortalita- 
tis  accedere  nullis  poteris  contentionibus  prae- 
niium,  nili,  quod  ipfam  immortalitatem  facit,  Chrifto 
attribuente  perceperis,  et  veram  fueris  admiflus  ad 
vitam.  Nam  quod  nobis  objectare  confueltis,  no- 
vellam  elfe  religionem  noltram,  et  ante  dies  natani 
propemodum  paucos ,  neque  vos  potuifle  antiquani 
et  patriam  linquere,  et  in  barbaros  ritus  peregrinos- 
que  traduci,  ratione  iftud  intenditur  nulla.  Ouid 
enim  li  hoc  modo  culpam  velimus  infligereprioribus 
illis  atque  antiquiflimis  faeculis,  quod  inventis  fru- 
gibus  glandes  fpreverint  et  repudiaverint  arbuta? 
quod  corticibus  contegi,  et  amiciri  deiierint  pelli- 

Tum.   L  G 


98  Arnoeii  adversus  gentes 

bus,  poftquam  veftis  excogitata  eft  textilis,  ufu  et 
commoditale  fiiccinctior?aut  quod  ilructis  domibus, 
et  lautioribus  fuccellibus  inftitutis,  rion  antiquas  ad- 
amaverint  cafulas,  nec  fub  rupibus  et  cavernis  prae- 
optaverint  ut  beluaepermanere?  Commurje  eftomni- 
bus,  et  ab  ipiis  pene  incunabnlis  traditum,  bona  ma- 
lis  anteferre,  ihutilibus  utilia  praeponcre,  et  quod 
efle  conftiterit  pretiolius,  laetius,  id  confectari  ct 
petere:  in  eoque  defigere  fpem  falutis,  et  falutarium 
commodorum. 

LX Vil.  Itaque  cum  nobis  intendltis  averfionem 
ex  religione  priorum,  caufam  convenit  ut  infpiciatis, 
non  factum:  nec  quid  reliqiierimus,  opponere,  fed 
fecud  quid  llmus,  potilfmium  contueri,  Nam  fi 
mutare  fententiam  culpa  eit  uUa,  vel  criluen,  ct  a  ve- 
teribus  inftitutis  in  alias  res  novas  voluntatesque  mi- 
grare^  criminatio  ifta  et  vos  fpectat,  qui  toties  vi- 
tam  confuetudinemque  mutaftis :  qui  in  mores  alios, 
atque  alios  ritus  priorum  condemnatione  transilUs. 
Numquid  enim  quinque  in  clafles  liabetis  populum 
diftributum,  veftri  olim  ut  habuere  majores?  Num- 
quid  magiftratus  per  populum  creatis?  Militaria,  ur- 
bana,  communia  quae  lint,  comitia,  fcitis^  Servatis 
de  coelo,  aut  ociofas  faciiis  obnunciationibus  actio- 
nes?  Cum  paratis  bella,  fignum  monftratis  exarce? 
aut  fecialia  jura  tractatis?  per  clarigationem  repetitis 
resraptas?  aut  Martium  difcpimen  obeuntes  fpem 
praelii  fumitis,  et  ex  acuminibus  aufpicatis?  In  po- 
teftatibus  obeundis  leges  confervatis  Annarias?  in 
donis,  in  muneribus  Cincias?  in  cohibendis  Cenfo- 
rias  fumptibus?  In  penetralibus  coliginis  perpetuos 
fovetis  focos?  Sacras  facitis  menfas  falinorum  appo- 
litu,et  finmlacrisDeorum?  Cum  in  matrimonia  con- 
venitis,  toga  ftcrnitis  lectulos,  et  maritorum  Genios 
advocatis?  Nubentium  crinem  caelibari  halta  mulcc- 
ds?  puellarum  togulas  fortimam  defertis  advirgina- 


L  T  B  E  R     II. 


99 


lem?  Matres  familias  veltrae  in  atiiis  operantur  do- 
morum,  indufirias  teftificantes  fuas?  potionibusabs- 
tinent  vini?  aflinibus,  et  propinqnis  ofculari  ea^ 
jus  elt,  ut  fobrias  comprobent  atque  abftemias  fe 
effe? 

LXYIII.  In  Albano  antiquitus  mdnte  nullos  alios 
licebat,  quam  nivei  tauros  immolare  candoris:  non- 
ne  iltummorem  reli£;ionemque  mutaftis,  atque  utru- 
fulos  liceret  dari,  Senatus  conltitutum  fanctione? 
Cum  Romulo,  Pompilioque  regnantibus,  percocta 
plane,  ac  madida  coucremarentur  Diis  exta :  nonne 
rege  fub  Tullio  femicruda  coepiltis,  et  leviter  animata 
porricere,  prifca  obfervatione  contempta?  Ante  ad- 
ventum  in  Italiam  Herculis,  cum  ex  Apollinis  mq- 
nitu  patri  Diti  ac  Saturno  humanis  capitibus  f«ppli- 
caretur:  et  hunc  Iimiliter  morem,  non  fraude  calli- 
dula,  et  nominum  ambiguitate  mutafiis?  Cum  igi- 
tur  et  vos  ipli  modo  illos  mores ,  modo  alias  le£;es 
fueritis  fequuti,  multaque  vel  erroribus  cognitis, 
vel  animadverlione  meliorum  lint  a  vobis  repudiata, 
contempta:  quid  eft  a  nobis  factum  contra  fenfura, 
judiciumque  commune,  li  majora,  et  certiora  delegi- 
mus ,  nec  fumus  nos  paffi  falforum  religionibus  atti- 
neri? 

LXIX.  Sed  novellum  nomen  elt  noftrum,  et  ante 
dies  paucos  religio  eft  nala,  quam  fequimiir.  Ut  in- 
terim  concedam,  id  quod  riobis  objicitur  intentio- 
nis  eire  non  falfae:  quid  eft  enim  in  negotiis  homi- 
"num,  quod  vel  opere  corporis  et  manibus  fiat,  vel 
folius  animi  difciplina  et  cognitione  tennatur,  quod 
non  ex  aliquo  coeperit  tempore,  et  iri  iifum  exierit 
experientiamque  mortaKum?  Etenim  Phiiofophia, 
Mufica,  caeteraeque  omnes  artes,  quibus  \'ita  elt  ex- 
culta  et  expolita  ccmmunis,  cum  hominibus  natae 
funt,  et  non  potius  nuper,  qumimmopenepauloante, 
agitari,  mteliigi,  celebrarique  coeperunt?  Antequaru 

G  2 


lOO  AlVNOBIl    ADVERSUS    GEI^TTES 

Taiies  Thufcus  oras  contingeret  lnminis,  quisquara 
hominuni  lciebat,  aut  c^^e  nofcendum,  condifcendum- 
que  curabat  in  fulminum  caiibus,  aut  extorum  quid. 
Xionificaretur  in  venis?  (^)uando  fyderum  moJus,  aut 
ratio  cocpta  elt  genethliaca  fciri?  non  poft  Theutin 
Aegyptium,  aut  poft  Atlaritem,  ut  quidam  ferunt,  ge- 
Itatorem,  bajulum,  tibicinem  illum  ac  dellinam  coeli? 
LXX.  Sed  quid  ego  haecparva?  Ipli  Dii  immor- 
tales,  quorum  modo  aditis  templa,  et  numina  fup- 
pliciler  adoratis,  licut  veltris  literis  atque  opinioni- 
bus  traditur,  non  elfe,  non  fciri,  ab  temporihus 
coeperunt  certis,  et  impofitis  nominum  appellationi- 
bus  nuncupari?  Nam  ii  verum  elt  ex  Saiurno  atque 
ejus  iixore  Jovem  fuis  cum  fratribus  procreatum, 
ante  nuptias  et  partus  Opis  nusquam  fuerat  Jupiter, 
tam  fupremus,  quam  Stygius:  nusquam  fali  do- 
minus,  nusquam  Juno,  quinimmo  alius  nullus,  ge- 
nitoribus  duobus  exceptis,  coeli  liabitabat  in  fedi- 
bus  :  fed  ex  eorum  concubitu  concepti,  et  nati  funt, 
et  fpiritum  haufere  vitalem.  Certo  ergo  a  tempore 
Deus  eife  Jupiter  coepit,  ccrto  cultus  et  facrificia 
commereri:  certo  fratribus  in  poteftatibus  anteponi. 
Rurius  vero  fi  Liber,  Venus,  Diana,  Mercurius, 
Apollo,  Hercules,  Mufae,  Tyndaridae  Caftores,  igni- 
potensque  Vulcanus,  Jove  patre  funt  proditi,  et 
ffenitore  Saturnio  procreati,  antpquam  Memoria , 
(quam)  Alcmena,  Maja,  Juno,  Latona,  Leda,  Dione, 
tum  et  Semcle  Diefpitris  factae  funt  compreflionibus 
foetae,  nusquam  et  hi  genlium,  nec  in  aliqua  parte 
rerum  fuere  naturae,  fed  ex  conventu  Jovis  infemi- 
nati,  et  nati  funt,  et  aliquem  fenfum  fui  liabere  coe- 
perunt.  Ergo  et  hi  quoque  tempore  elfe  coeperunt 
certo,  et  in  numero  numinum  facrorum  ad  caeremo- 
nias  invocari.  Quod  ipfum  iimiliter  dicere  traUv^^Iatum 
in  Minerva  licebit.  Si  enim  Jovis,  ut  alfeveratis, 
ex  cerebro  fme  ullius  feminis  emicuit  jactu:  antc- 


L  I  B  E  i\    II.  101 

quam  eft  Diefplter  genitus,  et  in  utero  matris  corpo- 

reae  formam   circumfcriptionis  accepit,    certum  eft 

iitique  Mineivam   non   fiiifle,   neque  rerum  in  nu- 

mero,  aut  ulla  efle  in  fubltantia  computatam:  fed  ex 

quo  capite  Jovis  enata  eit,  et  efle  res  coepit  nonnuUa 

in  efl^entia  conftituta.      Habet  ergo  primigenios  or- 

tus,  et  a  certo  coepta  eft  tempore  Dea  dici,  facris  in 

aedibus  Itatui,  et  inviolabili  religione  fanciri.    Quod 

cum  ita  fe  habeat,  cum  de  novitate  loquimini  reli- 

gionum  noftrarum,  veftrae  vobis  in  mentem  non  ve- 

niunt,  nec  curatis  infpicere  quando  lint  exorti  Dii 

veftri,  quas  origines  habeant,  quas  caufas,    vel  ex 

quibus  proruperint  emicuerintque  radicibus  ?  Cujus 

elt  autem  pudoris ,  quinimmo  inverecundiae  cujus, 

quod  agere  te  videas,  in  eo  alterum  reprehendere, 

maledicti  et  criminis  loco  dare  ea,   quae  in  te  pofflnt 

reciprocata  viciffltudine  retorqueri? 

LXXI.  Sed  quod  agimus  nos,  novum  eft,  quod 
autem  vos,  prifcum  eft,  et  nimiae  vetuftatis :  et  quid 
iltud  aut  vos  juvat,  aut  noftram  caufam  rationem- 
que  contrifiat?  Nova  res  eft  quam  gerimus  :  quan- 
doque  et  ipfa  vetus  fiet.  Vetus  quam  vos  agitis  :  fed 
temporibus  quibus  coepit,  nova  fuit  ac  repentina. 
Religionis  autem  auctoritas  non  elt  tempore  aefti- 
manda,  fed  numine:  nec  colere  qua  die,  fed  qui 
coeperis,  convenit  intueri.  Ante  quadringentos  an- 
nos  religio,  inquitis,  veftra  non  fuit.  Et  Dii  veftri 
non  fuerunt  ante  millia  annorum  duo.  Quibus  iftud 
rationibus  colligi,  aut  quibusfupputationibuspoteft? 
Non  difficilibus,  non  obfcnris ,  fed  quas  poffit  vi- 
dere  qui  volet,  et  contrectare,  quemadmodum  di- 
citur,  manibus.  Quis  Jovem  cum  fratribus  genuit? 
genitalibus  Opis  adjunctus  Saturnus,  ut  vos  fertis, 
Coelo  atque  Hecata  procreatus.  Quis  Picum  Fauni 
patrem,  atque  avum  Latini?  Saturnus,  ut  iidem  vos 
veftris   fcriptis  atque  auctoribus  traditis.      Ergo  fi 


102        Arnobii  advehsus  gentes 

liaec  ita  funt,  fequitur  ut  Picus  et  Jupiter  germa- 
iiitatis  libi  fociati  iint  jure:  uLpotc  uno  ex  fangui- 
ne,  unoque  ex  femine  procreati.  Confentaneum  elt 
ita  e/fe  quod  dicitur,   Ab  Jove,  ct  Pico,  quot  funt 
generis  usque  ad   Latinum  gradus?     trini:   ut  in- 
dicat  feries.     Vultis  Faunus,  Latinus,  et  Picus,  an- 
nis  vixerint  vicenis  atque  centenis?  ultra  enim  ne- 
gatur  pofle  liommis  vita  produci.   Aeltimatio  juita 
et  liquida   elt.      Trecenti  ergo   funt    pleni    et  fexa- 
ginia  polt  hos  anni;    res  ita  eR  ut  indicat  fup^ai- 
tatio.    Cujus  focer  Latinus  fuit?  Aeneae.   Genitor  is 
cujus?  Albani  oppidi  conditoris.    Quot  npud  Albam 
regnatum  eft  annis?   quadringentis,  et  prope  bis  de- 
nis     Aetatis  urbs  Roma  cujus  effe  in  annaiibus  indi- 
citur?  annos  ducit  quinquaginta  et  mille,  aut  non 
niultum  ab  his  minus.      Ergo  ab  Jove,  qui  frater  eft 
Pici,  qviique  pater  elt  minorum,  et  reliquorum  Deo- 
rum,  anni  ad  haec  tempora  prope  miliia  duo  fiuit, 
haud  pleni,  ut  largiamur  aetali.  (^uod  cum  redargai 
nonpoflit,  non  tantum  recens  nata  religio  oftenditur, 
quam  obitis:   fed  infantes,  et  parvulos  effe  ipfos  ad- 
huc  Deos,  quibus  tauros  atque  alias  hoftias  cum  pe- 
riculo  corruptionis  fuggeritis :  quos  oportebat  adhuo 
mammis,  atque  itillato  lacte  nutriri. 

LXXII.  At  religiones  veftrae  multis  annis  praece- 
dunt  noftram,  et  eo  funt  veriures,  quodvetuitatis  au- 
ctoritate  munitae  funt.  Et  quid  eas  prodeft  annis 
quamplurimis  anteire,  cum  a  certo  coeperint  tem- 
pore?  aut  fpatii  cujus  funt  millia  annorum  duo,  fe- 
culorum  tantis  comparata  cum  millibus?  Ac  tamen 
ne  caufam  ftam  longa  prodere  diHimulatione  videa- 
mur,  nili  molellum  eft,  dicite,  omnipotens,  et  pri- 
mus  Deus  novella  vobis  videtur  res  elTe,  et  qui  eum 
venerantes  colunt,  inauditas,  incognitas,  repentmas 
agitare  atque  inducere  religiones?  Eltne  illo  an- 
tiquius  quidquam,  aut  quod  eum  praecedat  re,  tera- 


L  I  E  E  R    II.  103 

pore,  nomine, 'poteft  aliquid  invenirl?  Nonne  foliis 
ingenitus,  immortalis,  et  perpetuus  loUis  elt?  Quis 
caput,  aut  fons  rcium  eft?  non  ipfe?  cui  debet 
aeternitas  hoc  ipfum,  quo  nuncupatur  aeternitas? 
non  ipii?  infinita  ut  prodeant  fecula,  non  ex  ejus 
perpetuitate  perficitur?  Indubitabile  iltud  etverum: 
rjon  ergo  quod  fequimur  novum  eft,  fed  nos  fero  ad- 
didicimus,  quidnam  fequi  oporteat  et  colere:  aut 
iibinam  conveniat,  et  fpem  falutis  aifigere,  et  falu- 
taria  fubfidia  coilocare.  Nondum  enim  affulferat, 
qui  viam  monftraret  errantibus,  et  caligine  in  altif- 
lima  conftitutis  cognitionis  lumen  immitteret,  et 
i^norationis  difcuteret  caecitattm. 

L.XXIII.  Sed  caufa  in  hujusmodi  vertimur  foli. 
Quid?  vos  Aegyptiaca  numina,  quibus  Serapis  at- 
que  Ifis  eft  nomen,  non  poft  Pifonem  et  Gabi- 
nium  confules  in  numerum  veftrorum  retuliltis 
Deorum?  Qaid,  Phrygiam  matrem,  cujus  elfe  condi- 
lor  judicatur  vel  Midas  vel  Dardanus,  non,  cum 
Hannibal  Poenus  res  Italicas  raperet,  et  terrarum  ex- 
pofceret  principatum,  et  nofle,  et  fcire  coepiftis,  et 
memorabili  reli2:ione  fancire?  Sacra  Cereris  matris 
non  quod  vobis  incognita  eflent,  afcita  paulo  ante, 
obtentum  eft  ut  Graeca  dicantur,  novitatem  ipfam 
teltificante  cognomine?  Non  doctorum  in  literis  con- 
tineiur,  Apollinis  nomen  Pompiliana  indigitamenta 
nefcire?  Ex  quo  apparet,  et  liquidum  eft,  ct  hunc 
vobis  fuifle  inpognitum,  polt  autem  aliquando  coe- 
pilfe  efle  et  notum.  Si  quis  igitur  vos  interroget, 
cur  eorum  numinum,  quoruni  modo  fecimus  men- 
tionem,  tam  fero  fufceperitis  cultum,  refponfuros 
vos  certum  eft,  aut  quia  illos  nuper  Deorum  efle  in 
numero  nefciebamus,  aut  quia  nunc  fumus  a  vati- 
bus  moniti,  aut  quia  in  rebus  afperrimis  beneficiis 
corum  fumus  auxiliisque  fervati.  Quod  fi  hoc  a  vo- 
bis  recte  exiltimabitis  dici,  et  ex  noftris  partibus  ra- 


104:  Al\i\'0  1iTI    ADVERSUS    GENTES 

tione  conlimili  exiftimatote  cITe  refponfum.  ReH<^io 
noftra  nunc  naia  eft :  nunc  enim  milFus  advenit, 
qui  eam  nobis  oltenderet,  qui  in  cjus  induceret  veri- 
tatem,  qui  Deus  monltraret  quid  fit,  qui  ad  ejus 
nos  cultum  ab  rebiis  opinabilibus  avocaret. 

LXXIV.  Et  quid,  inquit,  eft  vifumDeo  regi  atque 
principi,  ut  ante  hor^s,  quemadmodum  dicitur,  pau- 
culas  fofpitator,  ad  vos  Ctiriltus  coeli  ex  arcibus  mit- 
teretur?  Interrogamus  et  vos  contra:  quae  caufa, 
quaeratio  eft,  utuon  fuis  aliquando  reddantur  menfi- 
bus  tempora,  fed  feriushyems,  ferius  aeftas,  atque  au- 
tumnitas  fiant?  Cur  poft  meffes  arefactas,  atque  ex- 
tincta  frumenta,  nonnumquam  decidant  pluviae,  quas 
rebus  oportnit  incolumibus  labi,  atque  temporis  op- 
portunitatibus  miniftrari?  Immo  illud  exquirimus 
potius,  cur,  li  Herculeui  oportuit  nafci,  fi  Aef  ulapium, 
Menurium,  Liberum,  aliosque  nonnullos,  qui  et 
conciliis  adjun^erentur  Deorum,  et  mortalibus  ali- 
quid  utiiitatis  afferrent,  tam  fero  a  Jove  lint  proditi, 
ut  jola  illos  poiteritas  fciret,  fuperiorum  vero  igno- 
raret  antiquitas?  Rationem  aliquam  fuiffe  dic^tis. 
Ralio  ergo  et  hic  fuit,  cur  non  nuper,  fed  hodie 
fofpitator  noltri  generis  adveniret.  Quaenam  itiiiur 
ratio?  Non  imus  inficias  nefcire  nos.  JSeque  enlm 
promptum  eft  cuiquam  Dei  mentem  videre,  aut  qui- 
bus  modis  ordinaverit  res  fuas.  Homo  aniraal  cae- 
jCum,  et  ipfum  fe  nefciens  nullis  poteft  rationibus 
confequi,  quid  oporteat  fieri,  quando,  vel  quo  ge- 
nere:  ipfe  rerum  cunctarum  pater,  moderator,  et 
Dominus  fcit  folus.  Nec  fi  ego  nequivero  caufas 
vobis  expromere,  cur  aliquid  fiat  illo  vel  lioc  inodo, 
conlinuo  fequitur  ut  infecta  fiant  quae  facla  funt,  et 
amittat  res  fidem,  quae  generibus  virtutum  tantis  et 
poteltatum  indubitabilis  effe  monftrata  eft. 

LXXV.  Tu  opponas,  et  referas,  cur  tam  fero  emif- 
fus  eft  fofpitator?  In  inftnitis  perpetuis  feculis  nihil 


L  I  X?  t  3\     IL  105 

orn»ino  (licendum  eft  rerum.  Ubi  enim  fmis,  et  ini- 
tium  nullum  eft,  nihil  tardum.  Tempus  enim  a  lini- 
bus  et  extremit.uibus  nofritur,  quae  habere  non  po- 
te(t  feries  et  imnioderata  rontinuatio  feculorum. 
Quid  enim  li  res  ipfae,  quibus  opem  conveniebat 
ferri,  opportunitatejn  iftam  temporis  exifjebant? 
Quid  li  alterius  condidonis  antiqua,  alterius  fuere 
fequentia?  Quid  li  prifcis  aliter  fubveniri,  aliter  de- 
buit  pofterioribus  confuli?  Nonne  literas  auditis 
commemorantes  veflras,  fuifle  homines  olim  Semi- 
deos,  Heroas,  cum  immanibus  corporibus  atque  va- 
ftis?  Non  infantes  fub  uberibus  matrum  Itentoreos 
legitis  edidiife  vagitus,  quorum  offa  variis  in  regio- 
nibus  cruta,  vix  repertoribus  fecerunt  fidem ,  hu- 
manorum  reliquias  elfe  membrorum?  Poteft  ergo 
fieri,  ut  tum  demum  emiferit  Chriftum  Deus  omni- 
potens,  Deus  folus,  poftquam  gens  hominum  fra- 
ctior,  et  infirmior  coepit  noftra  elfe  natura.  Si  quod 
hodie  factum  eft,  ante  millia  fieri  potui/fet  anno- 
rum,  fecilfet  iltud  rex  fummus:  aut  li  poft  totidem 
millia  id,  quod  hodie  factum  elt,  debuilfet  impleri, 
nihil  Deum  cogebat  necelfarias  temporum  non  ex- 
pectare  menfuras.  Rationibus  fixis  peraguntur  res 
ejus,  et  quod  femel  decretum  elt  fieri,  nuUa  poteft 
ncvitate  mutari. 

LXXVI.  Cum  ergo,  inquitis,  omnipotenti  fervia- 
tis  Deo,  et  eiim  habere  conhdatis  falutis  atque  inco- 
lumitatis  veftrae  curam,  cur  perfecutiones  patitur 
perpeti  vos  tantas,  atque  omnia  genera  poenarum  et 
fuppliciorum  fubire?  Perquiramus  et  nos  contra,  cur 
et  vos  cum  tantos  et  tam  innumcros  colatis  Deos, 
cumque  illis  aedes  conftituatis  facras,  limulacra  efiin- 
gatis  ex  aiiro,  animantium  mactetis  greges,  acerras 
omnes  thurisplcnis  conficiatisaltaribus:  curnon  im- 
munes  agitis  tot  difcriminibus ,  et  procellis,  quibus 
quotidic  vos  agunt  cxitiabiies  nmltiplicesque  fortu- 


lo^         Arnocit  ADvr. r. sus  gentes 

nae?  Cur,  inqiiam,  Dii  vcTtri  cefTant  a  vobis  avcrtcre 
tol  morborum  et  valetucUnum  genera,  nauiVagia,  rui- 
nas,  incendia,  peftilentias,  Iterilitatem ,  amilKoneni 
pij^uorum,  et  profcriptionem  bonorum,  difcordias, 
bella,  Imiultates,  captivitates  urbium,  et  fubiaiis  in- 
genuitatibns  fervitutes?  Sed  et  nobis  in  Juijusmodi 
caiibus  minime  auxiliatur  Deus,  Prompta,  et  mani- 
feiti^  caufa  eft.  Niiiil  enim  eft  nobis  promilfum  ad 
hancvitam,  riec  in  carunculae  hujus  folliculo  con- 
fiitutis,  opis  aliquid  fponfum  efty  auxiliique  decre- 
tum:  quinimmo  edocti  fumus  minas  omnes,  quae- 
cumque  funt,  parvi  ducere,  atque  aeitimare  fortunae. 
Ac  fi  quando  ingruerit  vis  quaepiam  gravior,  quam 
fuiem  necefre  fit  confequi,  eam  nec  timere,  nec 
fugcrc,  quo  facilius  exui  corporalibus  poHimus  e 
vinculis,  et  tenebrofam  evadere  caecitatem. 

LXXVII.  Itaquo  ifta,  quam  dicitis,  perfecutionis 
afperitas  liberatio  noRraeft,  non  perfecutio:  necpoe- 
nam  vexatio  inferet,  fed  ad  hicem  libertatis  edu- 
cet:  iit  li  aliquis  brutus  ac  Itolidus  in  carcerem 
hominem  datum,  quaeftionum  numquam  aflicere 
fe  gravibus  atque  irnmanibus  exiftimet  poenis,  nifi 
in  ipfum  faeviat  carcerem ,  materiam  ejus  commi- 
nuat,  atque  urat  tectum,  parietem,  januas,  partes- 
que  alias  operis  renudet,  dejiciat,  afiligat,  nefciens 
hoc  facto  ei,  cui  videatur  officere,  dari  ab  fe  lu- 
cem,  et  fceleratam  eripi  caecitatera :  itidem  et  vos 
flammis,  exiliis,  cruciatibus,  beluis,  quibiis  cor- 
pora  lancinatis  et  divexatis  noitra,  non  vitam  eri- 
pitis  nobis,  fed  pelliculis  relevatis  et  cutibus  nos: 
nefcii  quod  quantum  inftatis  et  pergitis  in  effigies 
has  noftras  fpeciesque  faevire,  tantum  arctis  et 
gravibus  relevatis  nos  vinculis,  et  ad  Iflmen  effi- 
cilis  circumcifis  nexibus  evoiare. 

LXXVIII.  Ouarehomines  abftinetequaeftionibus 
vaciiis  impedirc  fpes  veftras:   nec,  ft  aliter  quam  vos 


L  I  E  E  Pt     II.  107 

putatis,  aliquid  fe  iiabet,  Teftris  potius  opinioni- 
bus  credere,  quam  rei  debetis  augujtae.  Urgent  tem- 
pora  periculis  plena,  et  exitiabiles  imminent  poena^, 
contugiamus  ad  falutarem  Deum,  nec  rationem  mu- 
neris  exigamus  oblati.  Cum  de  animaruna  agatur  lii- 
iuie,  ac  de  refpectu  noftri,  aliquid  et  line  ratione  fa- 
ciendum  eft,  ut  Epictetum  dixifie  approbat  Arriauus. 
Dubitamus,ambigimus,  nec  efle  quoddicitur  plenum 
iidei  fufpicamur:  committam\is  nos  Deo,  nec  pius 
apud  nos  valeat  incredulitas  noftra,  quam  illius  no- 
minis  et  potentiae  magnitudo:  ne  dum  ipiis  nobis 
argumenta  conquirimus,  quibus  efle  videatur  falfum 
id,quod elTe  nolimus  atque  adnitimurverum,obrepat 
dies  extremus  et  inimicae  mortis  reperiamur  in  fau- 
cibus. 


LIBER    TEPtTIUS. 


•'•  J  amdudum  quidem  criminibus  his  omnibus,  male- 
dictionibus  potius,  ut  vera  dicamus,  ab  excellentibus 
partein  hacviris,  etveritatem  iltam  commeritis  nofle, 
fatis  plene  accurateque  refponfum  elt:  neque  apex  ul- 
lus  ullius  praetermilTus  eft  quaeftionis,  qui  non  lit 
niodis  mille,  et  rationibus  validiifmiis  refutatus.  Non 
efi  igitur  necelfarium  parte  in  hac  caufae  diutius  ini- 
morari.  Neque  enim  ftare  line  affertoribus  non  po- 
tefireligioChriftiana?  aut  eo  elfe  comprobabiturvera, 
li  aftipulatores  habuerit  plurimos,  et  auctoritatem  ab 
hominibus  fumpferit?  Suis  illa  contenta  eft  viribus, 
et  veritatis  propriae  fundaminibus  nititur:  nec  fpo- 
liatur  vi  fua,  etiamli  nullum  habeat  vindicem:  immo 
li  linguae  omnes  contrafaciant,  contraque  nitantur, 
et  ad  fidem  illius  abrogandam  confenlionis  unitae 
animofitate  confpirent. 

II.  Nunc  ad  ordinem  revertamur,  a  quo  fumus 
neceffario  paulo  ante  digrefli:  ne  diutius  interrupta 
defenfio  palmam  criminis  comprobati  calumniatori- 
bus  concefliffe  dicatur.  Subjiciunt  enim  haec:  Si  vo- 
bis  divina  res  cordi  eft,  cur  alios  nobifcum  neque 
Deos  colitis,  neque  adoratis,  nec  cum  veftris  genti- 
bus  communia  facra  mifcetis,  et  religionum  con- 
jungitis  ritus?  Poflumus  interim  dicere,  ad  cultum 


LiBEivIII.  log 

divinltatis  obeundum  fatis  eft  nobis  Deus  prinuis : 
Deus,  inquam,  primus,  pater  rerum  ac  Dominus, 
conftitutor  moderatorque  cunctorum:  in  hoc  omne, 
quod  colendum  elt,  colimus:  quod  adorari  conve- 
nit,  adoramus:  quod  obfequium  venerationis  expo- 
fcit,  venerationibus  promeremur.  Cum  enim  divi- 
nitatis  iplius  teneamus  caput,  a  quo  ipfa  divinitas 
divinorum  omnium,  quaecumque  funt,  dicitur:  fu- 
pervacuum  putamus  perfonas  ire  per  lingulas :  cum 
et  ipfi,  qui  lint,  et  quae  habeant  nomina,  nefciamus: 
et  cujus  lint  praeterea  numeri,  neque  liquidum,  ne- 
que  comprehenfum,  neque  exploratum  habere  pof- 
limus. 

III.  Atque  ut  in  terreftribus  reznis  neceffitate 
imlla  compellimur,  regalibus  in  familiis  conltitutos 
nominatim  cum  principibus  adorare,  fed  in  regum 
ipforum  cultu,  quidquid  illis  annexum  elt^  tacita  et 
fe  fentit  honorihcentia  comprehendi:  non  alia  ralio- 
ne,  quicumque  hi  Dii  funt,  quos  efle  nobis  proponi- 
tis:  li  funt  progenies  regia,  et  principali  oriuntur  e 
capite,  etiam  li  nullos  accipiant  nominatim  a  nobis 
cultus,  intelligunt  fe  tamen  honorari  communiter 
cum  fuo  rege,  atque  in  illius  venerationibus  conti- 
neri.  Et  hoc  quidem  a  nobis  fuerit  ita  prolatum,  fi 
modo  liquet  et  conftat  praeter  ipfum  regem  et  prin- 
cipem  efle  alia  etiamnum  capita,  quae  digefta  et  fepa- 
rata  per  numerum,  velut  quemdam  populum  plebe- 
jae  multitudinis  faciant.  Neque  nobis  in  aedibus  fa- 
cris  elFigies  pro  Diis ,  illa  et  limulacra  velitis  often- 
dere :  quae  intelligitis  vos  quoque,  fed  renuitis  conli- 
teri,  vililBmi  efle  formas  luti,  et  fabrorum  ligmenta 
puerilia.  Et  cum  de  re  loquimur  divina  vobifcum, 
hoc  ut  ofiendatis  expofcimus  efle  Deos  alios  natura, 
vi,  nomine:  non  in  limulacris  propolitos,  quos  vide- 
mus,  fed  in  ea  fubftantia,  m  qua  conveniat  aeltimari 
tanti  elfe  nominis  oportere  virtutera. , 


IIO  ArNOBII    ADVEHSUS    GENTES 

IV.  Sed  CGnfilium  non  eft  parte  in  hac  caufae  dlu- 
tius  immoraii:  ne  lites  maximas  concitare,  ac  tu- 
multuofa  conferere  videamur  velle  ciertamina  Sit  ilta, 
ut  praedicatis,  j)kbs  numinum,  fint  Deorum  innu- 
merae  iientilitates:  altipulamur,  acquiefcimus,  conni- 
vemus,  nec  in  aliqua  quaeltione  dubitabile  iltud  am- 
biiiuumque  conliii-imus.  Illud  tamen  a  vobis  audire 
expofcimus,  et  rof^amus,  unde  vobis  compertum  eft, 
vel  quibus  rationibus  comprehenfum,  hineDii  lintin 
coelo*  qnos  elle  exiffimatis,  et  coliti^:  an  nefcio  qui 
alii,  opinionis  et  nominis  inauditi?  Poteft  enim  fieri, 
ut  hi  lint,  quos  effe  non  remini:  et  quos  e[fti  confidi- 
tis,  in  nulla  inveni.^ntur  parte  naturae.  IVeque  enun 
coeli  aliquando  fubvoiaftis  ad  fydera.  lingulorum  fa- 
cies  atque  ora  vidiftis:  et  quos  elfe  memineritis  illic 
Deos,  eosdem  hic  colere,  tamquam  notos  inftituillis, 
ac  vifos.  Sed  et  ilhid  rurfus  delideramus  audire  a  vo- 
bis,  impolitane  habeant  haec  nomina,  quibus  eos 
vocatis,  an  ipli  haecfibi  diebus  impofuerintluftricis. 
Si  divina  haec  funt  et  coeleRia  nomina  ,  quis  detulit 
ad  vos  ea?  Sin  autem  a  vobis  appolitas  appellatio- 
nes  lias  habent,  quemadmjodum  potuiftis  vocabula 
his  dare,  quos  neqtte  videbatis  aliquando,  neque 
quales,  aiit  qui  eHent  in  ulla  cognitione  noratis? 

V.  Sed  ut  vuitis,  et  creditis,  atque  ut  vobi&  per- 
fuafum  elt,  ki  Dii  lint:  nominibus  appellentur  liis 
etiam  quibus  eos  populares  cenferi  popularis  vulga- 
ritas  ducit.  Unde  tamen  vobis,  quae  nominibus  his 
cenfum  complent?  an  funt  aliqui  vobis  incognili  no- 
mine  in  ufum  aliquando  notitiamqtie  perlati?  Ne- 
que  enim  fciri  eft  facile,  definita  et  certa  lit  eorum 
numeri  multitudo:  an  fine  ulia  populolitatis  fumma 
|it,  nec  cotnputationis  alicujus  rationibus  terminata. 
Fingamus  enim  vos  Deos  mille  percolere,  vel  millia 
potius  qtiinque:  at  in  rerum  natura  potUt  forfitan 
iieri,  utDeorum  miilia  centuni  iint :  potelt  ethoc  am- 


L  I  B  E  IV    1 1 1.  111 

plius,immo,  quoddiximuspauloante,  pourtDeorum. 
fumma  elle  nulia,  nec  numerabili  circumrcriptione 
finita.  Aut  igitur  et  vos  impii,  qui  praeter  Deos 
paucos  reliquoium  ofHcia  non  obitis :  aut  li  vobis 
veniam  caeterorum  ignorantiae  poltulatis,  eanrlcm  et 
nobis  conciliabitis  veniam :  li  pro  parte  conlimili  eo- 
rum  religionibus  abltinemus ,  quos  effe  oninino  ne- 
fcimus. 

YI.  Et  tamen,  ne  nos  quisquam  pervicaciter  ar- 
bitretur  facramenfa  nolle  fufcipere  ceterorum,  quae- 
cumque  funt,  numinum:  devotas  etenim  mentes  et 
manus  protendimus  fupplices,  neque  afpernamur, 
quocumcjue  invitaveritis,  accedere:  fi  mcdo  dilca- 
mus  quinam  ilii  funt  divi,  quos  nobis  ineeritis,  et 
quos  par  lit  adjungi  fummi  regis  ac  principis  venera- 
tioni.  Saturnus,  inquitj  et  Janus  elt,  Minerva, 
Juno,  Apollo,  Venus,  Triptolemus,  Hercules,  Ae- 
fculapius,  atque  aiii  caeteri,  quibus  magnificas  aedes 
cunctis  pene  in  urbibus  religiofa  confecravit  antiqui- 
tas.  Invilare  nos  forlitan  ad  iftorum  numinum  po- 
tuiffetis  cultum,  fi  non  ipli  vos  primiopinionumtur- 
pium  foeditate  talia  de  illis  confingerctis,  quae  non 
niodo  illorum  polluerent  dignitatem,  fed  minime  il- 
los  eife  qualitatibus  comprobarent  adjunctis.  Adduci 
enim  primum  lioc  ut  credamus  non  polfumus:  im- 
niortalem  illam  praeftantillimamque  naturam  divifam 
eile  per  fexus,  et  eife  partem  unam  mares,  partem  effe 
alteram  foeminas.  (^uem  quideni  locum  plene  jam- 
dudum  bomines  pectoris  vivi,  tam  Romanis  literis 
explicavere,  quam  Graecis:  et  ante  omnes  Tullius 
Komani  difertiiHmus  generis,  nullam  veritus  impie- 
tatis  invidiam,  ingenue,  conltanter,  et  libere,  quid 
fuper  tali  opinatione  fentiret,  pietate  cum  majore 
monltravit,  a  quo  li  res  fumere  judioii  veritate  con- 
fcriplas,  non  verborum  luculentias  pergcretis,  per- 


112         Arnobii  adversus  gentes 

orata  elTet  haec  caiifa:  nec  fecimdas,  ut  dicitur,  actio- 
nes  nobis  ab  infnntibus  poltulareL 

VII.  Sed  quid  aucupia  verborum,  fplendoremque 
fermonis  peti  ab  lioc  dicam,  cum  fciam  eile  non  pau- 
cos,  qui  averfcntur  et  fueiant  libros  de  hoc  ejus, 
nec  in  aurem  velint  admittere  lectionem  opinionum 
fuarum  praefumpta  vincentem?  cumquealiosaudiam 
nuiJhtare  indignanter,  etdicere:  oportere  ftatui  per 
Senntum,  aboleantur  iit  haec  fcripta,  quibus  Chri- 
Itiana  religio  compiobetur,  et  vetultatis  opprimatur 
auctoritos?  Ouinimmo  li  fiditis  exploratum  vos  di- 
cere  quidquam  de  Diis  veftris,  erroris  convincite  Ci- 
ceronem,  tt-meraria  etimpia  dictare  refellitote,  redar- 
guice,  reprobate.  Nam  intercipere  fcripta,  et  pu- 
blicatam  velle  fubmergere  lectionem,  non  elt  Deos 
defendere,  fed  veritatis  teftificationem  timere. 

VIII.  Ac  ne  tamen  et  nobis  inconiideratus  aliquis 
calumniam  moveat,  tamquam  Deum,  quem  coli- 
mus,  marem  elfe  credamus:  ea  fcilicet  caufi,  quod 
eum,  cum  loquimur,  pronunciamus  genere  mafcu- 
lino:  intelligat  non  fexum,  fed  ulu,  et  famiiiaritate 
fermonis  appellationem  ejiis,  etiignificantiam  promi. 
TSon  enim  Deus  mas  eft,  fed  nomen  ejus  generis 
mafculini  eft :  quod  idem  vos  dicere  religione  in  ve- 
Itra  non  quitis.  Nam  confueflis  in  precibus,  live 
tu  Deus  es,  iive  Dea,  dicere:  quae  dubitationis  ex- 
ceptio  dare  vos  Diis  fexum  disjunctione  ex  ipfa  de- 
clarat.  Adduci  ergo  non  poifumus,  ut  cojpora  cre- 
damus  Deum.  Nam  neceile  eft  corpora,  li  funt 
mares  ac  foeminae,  iniignita  eS^e  generis  diitinctione. 
(^uis  enim  vel  exigui  fenfus  nefcit  terrenorum  ab 
illo  animantium  conditore  non  alia  de  caufa  gene- 
ris  diverli  fexus  inltitutos  effe,  atque  formatos,  niii 
iit  per  coitus,  et  connubia  corporum,  res  caduca 
et  labilis  fucceiiionis  perpetuae  innovatione  dii- 
raret  ? 


LiiierIII.  113 

IX.  Quid  ergo  dicemus?  Deos  procreaie?  Deos 
Hafci?  cL  idcircoaddirasgenitalium  menibrorum  par- 
tes,  ut  ruflicere  prolem  poflent,  et  nova  quaque 
fuboriente  foeturn,  quidnuid  prior  aetas  abftuKllet, 
recidiva  fubftitutio  fubrogaret?  Ergo  il  haec  ita  funt, 
id  eft,  li  Dii  procreant  fuperi,  et  fi.  per  has  leges 
experiuntur  fe  fexus,  funtquc  Jiimiortales,  nec  tri- 
goribus  fiunt  fenectutis  efFoeti ,  fequitur  ut  debeant 
plena  effe  Diis  orania :  noque  innumeros  coelos  eo* 
tum  capere  muliitudinem  pofle:  iiquidem  et  ipfi 
perpetuo  generant,  et  per  foboles  fobolnm  multi- 
plicata  femper  innumerabilitas  ampliatur ;  aut  li  ob- 
fcoenitas  coeundi,  ita  ut  decet,  ab  Diis  abelt,  quae 
caufa  ratioque  monftrabitur,  cur  inligniti  lint  his  lo- 
cis,  quibus  fexus  fe  folent  libidinum  propriarum  ad* 
monitionibus  recognofcere ?  Neque  enim  veri  eH 
limile  haberi  haec  frultra,  aut  improvidam  in  ii« 
lis  fuave  ludere  voluiffe  natnram  :  ut  eos  his  partibus 
aggeraret,  quibus  utendum  non  elt.  Sed  ut  enimad 
ufus  certos,  manus,  pedes,  oculi,  caeteraque  con* 
fiructio  membrorum  fua  quaeque  in  ofHcia  conftituta 
elt,  ita  convenit  credere  in  fui  muneris  functionem 
comparatas  effe  has  partes:  aut  confitendum  elt  in 
Deorum  corporibus  effe  aliquid  vacuum,  quod  fit 
fruftra  atque  inaniter  fabricatum. 

X.  i^^uid  dicitis  o  fancti  atque  impoUuti  Antifti- 
tes  religionum?  Habent  er^o  t)ii  fexus,  et  genita- 
lium  membrorum  circumferUnt  foeditates,  quas  et- 
iam  ex  oribus  verecundis  infame  eit  fuis  appellatio- 
iiibus  promere?  Quid  ergo  jam  fupereft,  niii  ut  eos 
credamus  imnumdorum  quadrupedum  ritu,  inlibidi- 
num  furias  geftire,  cupiditatibus  rabidis  ire  iu  mu- 
tuascomplexiones,et  poftremum  Iractis  difTolutisque 
corporibus  voluptatis  euervatione  languefcere?  Et 
quoniam  quaedam  funt  foeminarunl  generis  propria, 
leqijitur  ct  eas  quoque  credamus  circumactis  perfol- 

l^cm.    I.  II 


114,        Arnobii  adversus  gentes 

vere  fuas  nienlibiis  leges:  fallidiofos  diicere  atque  lia- 
berc  conreptus;  aboriri,  perferre,  et  praepropero  par- 
tu  feptimanas  edere  aliquando  foeturas.  O  pura,  o 
fancta,  aLqueab  onmi  lurpitudinis  labe  difparata  atque 
abjuncta  divinitas!  Avetanimus,  atque  ardet  in  Chal- 
cidicis  illis  magnis,  atque  in  palatiis  coeli  DeosDeas- 
que  confpicere  intectis  corporibus  atque  nudis,  ab 
lar  <  ho  Cererem,  mufa  ut  praedicatLucretii,  mammo- 
fani,  Htllefpontiacum  Pnapum  interDeas  virginesat- 
que  matres  circumferentem  resillas,  praeliorunt  fem- 
per  in  expeditione  paratas.  Avet,  inquam,  videreDeas 
gravidas,  Deas  foetas,  glifcentibusque  per  dies  alvis 
inteliini  ponderis  morolitate  cunctari,  parturire  alias 
trariu  longo,  et  manus  obftetricias  quaerere:  illas 
telis  gravibus,  et  dolorum  acuminibus  fixas  ejulare, 
tortari,  et  inter  haec  omnia  fuppetias  Junonis  implo- 
rare  Lucinae.  Nonne  multo  elt  rectius  maledicere, 
convitiari,  atque  alia  ingerere  Diis  probra,  quam  ob- 
tentu  pio  talia  de  his  monltra  opinionum  indignitate 
praefumf^re? 

XI.  Et  audetisadfcribere  caufam  nobis  offenfionis 
Deorum,  cum,  li  judicatio  fiat,  certiflima  in  vobis 
reperiatur  haec  efle,  nec  in  contumelia,  quam  opina- 
mini,  ftare.  Nam  li  Dii,  ut  dicitis,  aiiiciuntur  ira,  et 
animorum  indignationibus  incalefcunt:  cur  eos  non 
putemus  aegre  atque  acerrime  fultinere,  dari  fibi  avo- 
bis  fexus,  quibus  canes  porcique  formati  funt?  et 
cum  ita  credatis,  non  aliter  fe  lingi,  et  ignominiofa 
cum  oftentatione  proponi?  Ergo  cum  haec  ita  flnt, 
miferiarum  omnium  caufa  vos  efiis,  vos  Deos  im- 
pellitis,  vos  excitatis  infeftare  omnibus  malis  terras, 
et  nova  quaeque  quotidie  /truere,  quibus  ulcifci  fe 
poflint  tot  a  vobis  injuriis  etmaledictionibus  exafpe- 
rati:  Maledictionibus,  inquam,  et  injuriis,  quas  par- 
tim  fabulis  turpibus,  partim  opinionibus  indecoris, 
quas  veitri  Theologi,  quas  Poetae,  quas  ipli  vos  quo- 


L  I  ji  E  A  III.  115 

que  Ignominlolis  celcbratis  in  ritibu3,res  perditas  in- 
venietis  humanas,  et  abjecirre  davum  Dcos;  (1  modo 
illorum  curam  fpectat,  mortalium  reg^ere  atque  ad- 
miniltrare  fortunas.  Nam  nobis  quidem  cur  irafcan- 
tur,  non  habent:  quos  vident  et  fentiunt,  neque  fe 
colere,  neque  deridere,  quod  dicitur,  et  honeftius 
quam  vos  multo  de  fui  nominis  dignitateexifiimare, 
credere. 

XII.  Defexu  hactenus.  Nunc  ad  fpeciem  venia- 
mus  et  formas ,  quibus  efle  defcripios  Deos  fuperos 
creditis :  quibus  immo  formatis,  et  templorum  am- 
pliffimis  collocatis  in  fedibus.  Neque  quisquam  Ju- 
daicas  in  hoc  loco  nobis  opponat  et  Sadducaei  gene- 
ris  fabulas,  tamquam  formas  tribuamus  et  nos  Deo: 
hoc  enim  putatur  in  eorum  liieris  dici,  et  veluti  re 
certa,  atque  auctoritate  firmari:  quae  autnihil  ad  nos 
attinent,  nec  ex  aliqua  portione  quidquam  habent 
commune  nobifcum:  aut  li  funt,  ut  creditur,  fociae, 
quaerendi  funt  vobis  altioris  intelligentiae  doctores, 
per  quos  poflitis  addifcere,  quibus  modis  conveniat 
literarum  illarum  nubes,  atque  involucra  relaxare. 
Noftra  de  hoc  fententia  talis  eft.  Naturam  omnem  di- 
vinam,  quae  neque  efle  coeperit  aliquando,  nec  vita- 
lem  ad  termirmm  fit  aliquando  ventura,  liniamentis 
carere  corporeis,  rieque  ullas  formarum  efligies  pofli- 
dere,  quibusextima  circumfcriptio  membrorum  fo- 
let  coagmenta  linire.  Quidquid  enim  tale  eft,  mor- 
tale  efle  arbitramur  et  labile:  nec  obtinercperpetuam 
pofl^e  credimus  aevitatem,  quod  extremis  coercitum 
finibus  neceflaria  circumcludit  extremitas. 

XIII.  Atvero  vosDeos  parum  elt  formartim  quod 
amplectimini  menlione,  filo  et  atterminatis  huma- 
no:  et  quod  indignius  multo  eft,  terrenorum  corpo- 
rum  circumcaefura  finitis.  Quid  ergo  dicemus? 
Caput  Deos  geltare  tereii  rotunditate  collectum,  re- 
tinacuUs  nervorura  dorfo  illigatum  ac  pectori,  et  ad 


ii6        Abnobii    adveivsus  geistes 

cervicum  nGcclTarinsflexlones  confertionibus  verllcii- 
lanim,  alque  oflea  fubltruclione  fulciri?  Quod  fi  ac- 
cipiemus  ut  verum  lit,  aures  etiam  fequitur  ut  ha- 
beant  curvis  perterebratas  anfractibus:  oculorum  or- 
biculos  mobiles,  fuperciliorum  marginibus  obumbra- 
tos :  fufpenfum  inibricem  iiarium,  munctionibus  muc- 
culentis  et  fpiritalicommeabilem  tractui:  fubactioni- 
bus  ciborum  dentes  trini  generis,  atque  in  officia 
trina  compofitos:  manus  miniftras  operum,  articulis, 
digitis,  et  cubitorum  mobilitate  tractabiles :  corpori- 
bus  fuftinendis  pedes,  explicandis  greflibus,  et  fug- 
gerendis  anticipationibus  itionum.  (^uod  fi  ea,  quae 
prompta  funt,  confentaneum  eft  et  illa  portari,  quae 
fub  coftis,  earumque  fubcratibus  cutes  contegunt,  at- 
que  omentorum  membranulae:  gurgulidnes,  ventri- 
cujos,  lienes,  pulmones,  veficulas,  jecora,  intefti- 
norum  volubilium  tractus ,  et  per  omnia  vifcera 
commeantes  purpurei  fanguinis  venas,  cum  arteriis 
fpiiiialibus  conjugatas. 

XIV.  An  numquid  coeleftium  corpora  foeditati- 
bus  his  carent?  et  quoniam  cibis  mortalibus  abfti- 
iient,  edentulos  eos  effe  parvulorum  credendum  eft 
ritu,  et  viduatos  interioribus  cunctis,  tanquam  utres 
fufHatos,  turgidorum  corporum  inanitate  pendere? 
(^uid  quod,fi  haecitafunt,  eritvobis  necelfarium  con- 
tueri,  fimilesne  fint  Dii  omnes,  an  formarum  difpari 
circumfcriptione  teneantur.  Si  enim  par  cunctis,  at- 
que  una  eft  omnibus  fimilitudinis  fpecies,  non  abfur- 
dum  eft  credere  errare  eos,  fallique  cognitionis  in 
mutuae  comprehenfione.  Sin  autem  geruntdifcrimen 
in  vultibus,  fcquitur  ut  intelligi  debeat  non  alia  de 
caufa  diffmiilitudines  his  datas,  nifi  ut  fmguli  fe  pof- 
fent  diiferentium  fignorum  proprietatibus  nofcitare. 
Ergo  effe  dicendum  eit  quosdam  capitones,  cilun- 
culos,  froniones,  labeones:  in  his  alios  mentones, 
naevios,  atque  naficas.  Hos  difplofis  naribus,  illos 


L  I  B  E  I\    III.  117 

refimis,  nonnullos  turgentibus  malis  aut  buccarum 
cumulatione  faccibucces,  nanos,  lonjios,  medios, 
nii.cilentos,  pingues,  crafTos:  hos  capilloruni  intor- 
lionibus  crifpulos,  calvitiis  alios  et  glabritatibus  ra- 
fos.  Neque  opinari  nos  falfo,  veftrae  et  produnt  atque 
indicant  officinae  Siquidem  cum  facitis  atque  infor- 
niatisDeos,  hos  crinitos  effingitis,  alios  laeves,  fe- 
nes,  juvenes,  pueros,  aquilos,  caefios,  ravos,  femi- 
nudos,  intectos,  aut,  ne  frigus  incommodet,  flui- 
darum  veltium  fuperjectione  perfufos. 

XV.  Quisquamne  eft  hominum  rationis  alicujus 
fapore  contactus,  qui  pilos  et  lanugines  credat  in 
Deorum  corporibus  nafci  ?  qui  annorum  in  illis  in- 
effe  difcrimina ?  qui  et  per  varias  tegminum  atque 
amicluum  formas  veftitos  hos  ire,  atque  ab  aeftibus 
fefe  frigoribusque  tutari?  Quod  qui  habet  vcrum, 
et  hoc  necpfTe  eft  tamquam  verum  accipiat:  effe  Deos 
fullones,  effe  tonfores ;  qui  vel  facras  eluant  veftes, 
vel  capillos  imminuant  fylvefcentium  crinium  velle- 
ribus  involutos.  Itane  iftud  non  turpe,  non  im- 
pietatis  et  contumeliae  plenum  eft,  moribundi  et  ca- 
duci  animantis  liniamenta  Diis  dare?  infignire  his 
parUbus,  quas  enumerare,  quas  perfequi  probus  au- 
deat  nemo,  nec  fine  fummae  foeditatis  horrore,  men- 
tis  imaginatione  concipere?  Hoccine  eft  iliud  fafti- 
dium  veftrum,  fapientia  haec  arrogans,  qua  defpuitis 
nos  ut  rudes,  atque  omnem  fcientiam  remini  reruni 
vobis  divinarum  patere?  Aegyptiorum  ridetis  aeni- 
gmata,  quod  mutorum  animantium  formas  divinis 
inferuerint  caufis,  easdemque  quod  fpecies  multo 
thure  accipiant,  et  reliquo  caerimoniarum  paratu :  vos 
effigies  hominum  tamquam  Deorum  veneramini  po- 
teitates :  nec  pudet  his  ora  terreni  animalis  imponere; 
erroris  alios,  et  ftultitiae  condemnare,  et  in  erroris 
ejusdem  fimilitudine  ac  vitio  deprchendi. 


113  A  n  N  o  B  I  I  A  D  V  E  n  s  u  s   g  e  tc  t  e  s 

XVI.  Nid  fortc  dicetis  alias  qiiidem  inelTe  Diis 
formas,  et  iionoris,  et  dicis  caiifa  fpecies  vos  eis  ac- 
comniodavine  mortalium,  quod  majoris  multo  eft 
coniumelide,  quam  erroris  aliquid  ignoratione  fecifle. 
!Nam  li  vos  fatcremini  id,  quod  veltra  fufpicio  credi- 
dllfet,  formamenlis  attribuiffe  divinis,  minus  erat 
injuriae  praefunipta  in  opinatione  peccaffe.  Nunc 
vero,  cum  aliud  creditis,  et  aliud  fm<i4tis,  et  in  eos 
eltis  contumelioll,  quibus  id  attribuitis  quod  eos  con- 
fiiemini  non  effe:  et  irreligiofi  effe  monltramini,  cum 
id  adoratis  quod  fmgitis,  non  quod  in  re  effe  ipfaque  . 
in  veritate  elt  cenfetis.  Si  afelluli,  canes,  porci, 
humanum  aliquid  faperent,  fingendiquehaberent  ar- 
tes :  iidemque  nos  vellent  cultu  aliquo  profequi,  et 
ftatuarum  confecrationibus  honorare,  quantas  nobis 
irarum  flammas,  indignationum  quos  turbines  con- 
ciiarent,  li  fuorum  corporum  formas  noitra  vellent 
poriare  atque  obtinere  IimuLicra?  Quantas,  inquam, 
irarum  flammas  fuffunderent,  excitarent,  li  urbis 
conditor  UomuUis  alinina  llaret  in  facie,  fl.  fanctus 
Pompilius  in  canina,  li  porcina  fub  fpecie  nomt^n  ef- 
fet  Catonis,  aut  Marci  Ciceronis  infcriptum?  Ita 
ergo  ftoliditatem  veftram  non  rideri,  li  rident,  vc- 
ftris  ab  numinibus  remini?  aut,  quoniam  cenfetis  af- 
ftci  eos  ira,  non  inlanire,  non  furere,  neque  pro 
injuriis  et  contumeliis  tantis  ultum  ire  fe  velle,  ja- 
cularique  in  vos  ea,  quae  dolor  fuetus  eft  jacere,  et 
offenfionis  acerbitas  comminifci?  (^uanto  fuerat  re- 
ctius  elephantorum  his  formas,  pantherarum,  aut 
tigridum ,  taurorum,  equorumque  donare?  Nam 
quid  in  homine  pulchrum  eft,  quidquaefoadmirabile, 
vel  decorum,  nili  quod  et  clurino  cum  pecore  nefcio 
quis  auctor  voluit  effe  commune? 

XVII.  6ed  li  vobis,  inquiunt,  noftra  opinatio  dis- 
plicet,  vos  demonltrate,  vos  dicite,  qua  fit  Deus 
praeditus  forma.    Si  veram  vultis  audire  fententiara. 


LrBEnlll,  119 

aiit  nullam  habet  Detis  formam:  aut  11  informatus 
eft  aliqna,  ea  quae  lit,  profecto  nefciums.  Neque 
cnini  quod  vidimus  numquam,  nefcire  effe  ducimus 
turpe:  aut  ea  re  proliibemur  aliorum  fententias  re- 
futare,  quia  fuper  hoc  noftram  nullam  ipfi  fenten- 
tiam  promimus.  Vt  enim  li  vitreus  elfe  dicatur  mun- 
dus,  li  aro;enteus,  ferreus,  vel  ex  fragili  congloba- 
tus  et  fabricatus  telta  ,  ncm  dubitemus  falfum  elfe 
contendere,  quamvis  quae  (it  ejus  materia  nefciamus: 
ita  cum  de  fpecie  agatur  Dei,  quam  perhibetis  con- 
vincimus  non  eife,  etiam  li  quae  lit,  minus  poffumus 
expiicare. 

XV III.  Quid  ergo,  inquiet  aliquis,  non  audit  Deus  ? 
non  loquitur?  non  ante  fe  politas  res  videt?  non 
intuetur?  Suo  forfitan  genere,  non  noltro.  Ne- 
que  enim  veri  aliqnid  fcire  tanta  in  re  poffumus,  aut 
fufpicionibus  indagare:  quas  elfe  apud  iios  liquet  in- 
fiabiles,  lubricas,  et  vanorum  fimilitudines  fomnio- 
rum.  Si  enim  dixerimus  iisdem  rationibus  videre, 
quibus  et  nos  videmus:  fequitur  ut  intelligi  debeat 
fuperjectas  pupulis  eum  habere  membranulas,  con- 
nivere,  nictare,  radiis,  aut  imaginibus  cernere,  aut 
quod  oculis  commune  elt  omnibus,  fme  alterius  lu- 
minis  commixtione  nihilomnino  confpicere.  Quod 
ipfum  limiliter  de  auditu,  ac  de  eloqnii  forma,  et 
verborum  prolatione  dicendum  eft.  Si  per  aures  au- 
diat,  eas  quoque  habere  fiexuolis  tramitibus  perfo- 
ratas,  qua  irrepere  vox  poifit  fenfum  nunciatura  fer- 
monis:  aut  fi  verba  ore  funduntur,  labia  habere 
cum  dentibus,  quorum  inflictu  et  mobilitate  multi- 
juga  lingua  fonos  articulet,  et  vocem  in  verba  con- 
formet. 

XIX.  Si  noftri  animi  motum  non  recufitis  audire, 
tantum  abeft  ut  nos  Deo  corporalia  liniamenfa  tri- 
buamus,  ut  animorum  etiamdecora,  ipfasque  vir- 
tutes,      quibus  eminere  vix  concelfum   elt  paucis, 


120  ArKOBII     ADVERSUSGliNTES 

tantae  rei  vereaniur  adfcribere.  (^uis  enimDeura  dixe- 
rit  forteiii,  conliantcm,  frugi,  fapientem?  quis  pro- 
bum  ?  (piis  fobrium  ?  quis  immo  aliquid  nolfe?  quis 
intelligcre?  quis  providerc?  quis  ad  fines  ofiiciorum 
certos  actionnm  fuarum  decrela  dirigentem?  Hu- 
mana  funt  hacc  bonu,  et  ex  oppofitione  vitiorum  exi- 
flimationem  meruerunt  habcre  laudlabilem.  Quis  elt 
autem  tam  obtufi  pectoris,  tam  briiti,  qui  bumanis 
bonis  Deum  efle  dicat  ma^num?  aut  ideo  nominis 
majeftate  praectllere, quod  vitiorum  careat  foeditate? 
Qnidquid  de  Deo  dixeris,  quidqmd  tacitae  mentis 
cooitatione  conceperis,  in  humanum  tranfilit  et  cor- 
vumpitur  fenfum :  nec  habet  propriae  iignificalionis 
notam,  quod  noltris  dicitur  verbis,  atque  ad  nego- 
cia  humana  compofitis.  Linus  eft  honunis  intellectus 
dc  Dei  natura  certiffimus,  fi  fcias,  et  fentias  nihil  de 
illo  poffe  mortali  oratione  depromi. 

XX.  Et  haec  vero  prima  elt  veltrorum  numinum 
contumelia,  quam  de  formis,  et  fexibus  boni  fclli- 
cet  vindices,  et  religiofi  confiituiltis  auctores.  II- 
]ud  vero,  quod  fequitur,  quale  eft,  quod  Deos  vo- 
bis  inducitis  alios  fabros,  alios  medicos,  alios  lana- 
rios,  nautas,  cithariftas,  auloedos,  venatores,  pafto- 
res,  et  quod  fupererat,  rufticos?  Et  ille,  inquit, 
muficus  Deus  eft:  et  hic  alter,  divinus  eft.  Caeteri 
enim  Dii  non  funt,  et  ventura  praedicere  infcitia  ne- 
fciunt,  atque  ignorantia  futurorum.  Obftetriciis 
ille  informatus  artibus,  medicorum  alius  infiitutus 
efi:  difciplinis.  Ergone  finguli  fua  in  re  poUent,  nec 
in  auxilium  vocati  alienis  poffunt  in  partibus  fubve- 
nire?  Hic  in  fermone  facundus  eft,  atque  in  verbo- 
rum  conlinuationibus  promptus :  bardi  enim  funt  alii, 
nec  poffunt  aliquid  fcitum,  li  oratio  facienda  eft, 
eloqui. 

XXI.  Atrogo,  quae  ratioeft,  quae  tam  dura  necef- 
fitas,  quae  caufa,  ut  artificia  haec  fuperi  tamquam  vi- 


Ij  I  C  E  R    IIL  121 

les  noverint  atque  habeant  fellnlarii?  In  coelo  enini 
cantatur  et  piallitur,  ut  intcrvalla  et  numeros  vocuni 
noveni  conlerant  lcitulae  ac  modulentur  forores? 
Sunt  in  fydcreis  montibus  fylvae,  funt  luftra,  funt 
nemora,  ut  venationum  praepotens  habeatur  in  ex- 
peditionibus  Diana?  Imminentia  Dii  nefdunt:  et 
fortibus  vivunt,  agitanturque  fatalibus,  ut  quid  cui' 
que  craftinus  dies  ferat,  auf  hora,  Latonius  expli- 
cet  atque  aperiat  vates?  Ipfe  alio  impletur  Deo,  et 
vi  numinis  premitur  exagitaturque  majoris,  ut  me- 
rito  dicatur  habearurque  divinus?  Corripiuntur  Dii 
morbis,  et  vulnerari,  vexari  aliqua  ex  re  polfunt: 
ut  cum  exegerit  ratio,  auxiliator  fubveniat  Epidau- 
rius?  Parturiunt,  pariunt,  ut  difTiciles  puerperio- 
rum  tricas  Juno  mulceat,  corripiatque  Lucina?  Kem 
lufticam  tractant,  aut  ciirant  militaria  munera:  ut 
flammipotens  Vulcanus  fabricetur  his  enfes,  aut  ruris 
ferramentii  procudat?  Veftis  indigent  tcgmine:  ut 
virgo  Tritonia  curiofe  iis  ftamen  neat:  et  qualitate 
pro  temporis,  aut  trilices  tunicas,  aut  de  ferico 
componat?  Accufant,  et  diluunt  crimina:  ut  At- 
lantea  progenies  eloquii  primas  ferat  ftudiofa  exer- 
citatione  quaefiti? 

XXII.  Erras,  inquit,  et  falleris :  non  enim  ipfi  opi- 
fices  Dii  funt,  fed  ingeniis  hominum  fubjiciunt  has 
artes,  atque  ut  vita  fit  inftructior,  tradunt  fcienda 
mortalibus.  Sed  qui  aliquam  fubjicit  ignaro  ac  ne- 
fcio  difciplinam,  folertemque  hunc  efficere  nonnul- 
lius  operis  fcientia  contendit,  fciat  ipfe  ncceffe  eft 
primus  id,  quod  alterum  colere  conftiiuit.  Nequo 
enim  traditor  alicujus  effe  fcientiae  potis  eft,  ut  non 
quod  tradit  praecepta  habeat  cognita,  et  rationem  te- 
neat  exercitatiffime  comprehenfam.  Dii  ergo  funt 
artifices  primi:  five  quod,  ipfi  ut  dicitis,  fubdunt 
fcientiam  mentibus:  five  quod  immorlalcs,  et  geniti 
numquam,  genus  omne  terrenum  vetuftate  tempori»s 


122         Arnobii  adversus  gentes 

antecedunt.  Hoc  eft  er^o  quod  quaeritur,  cum  fit 
nullus  apud  fupeios  artibus  his  locus:  neque  ufus  il- 
lorum,  neque  natura  depofrat  inj:;eniofuni  aliquid, 
aut  fellnlariumfcire:  cur  elf-dicatis  in  aliisalios  per- 
ceptionibus  ^naruies,  et  habere  folertias ,  in  quibus 
fino;uli  fe  vincant  frientiarum  cognitione  difrreti? 

XXIII  \iii  forte  hoc  dicitis ,  Deos  artifices  non 
effe,  fed  eos  his  artibus  praehdere,  curare:  immo  fub 
illorum,  polita  elTe  tutela  omnia,  quae  adminiftramus, 
quae  gerimus :  atque,  ut  bene  ac  feliciter  cedant,  il- 
lorum  provilione  curari.  Quod  quidem  meiito  dici 
ac  probabiliter  videretur,  li  ad  voluntatem  femper 
fentnntiamque  procederent  ea ,  quae  obimus,  quae 
gerimus,  aut  in  negociis  periclitamur  humanis.  Cum 
vero  in  contrarium  quotidie  res  vertantur,  neque  ad. 
propolitum  voluntatis  actionum  refpondeant  fines, 
ludenris  eft  dicere  Deos  nobis  fuperefle  cuftodes, 
quos  fufpicio  finxit  noftra,  non  explorala  veritas 
compn-hendit  Per  maria  tutiffimas  praeftat  Portu- 
nus  commeantibus  navigationes:  fed  cur  infanum 
mare  tam  frequentes  expofuit  crudelium  naufragio- 
rum  ruinas?  Salutaria,  et  fiJa  confilia  noftris  fugge- 
rit  cogitationibus  Confus:  et  in  contrarios  exitus  cur 
aflidue  vertitur  placitoriim  inopinata  mutatio?  Ar- 
nientorum,et  pecorum  gregibusPalespraefuntlnuus- 
quecu^todes:  et  cur  faeva  contagia,  et  peftilentes 
morbos  ab  aeftivis  avertere  ceffatione  inimica  non 
curant?  Flora  illa  meretrix,  et  fancta  obfcoenitate  lu- 
dorum,  bene  curat  ut  arva  florefcant:  et  cur  quotidie 
gemmulas,  et  pubefcentes  herbas  adurit  atque  inter- 
ficit  nocentiffimum  frigus?  Puerperiis  Juno  praepo- 
lita  eit,et  auxiliatur  genitricibus  foetis,  etmatrumin- 
tereunt  cur  quotidie  millia  parricidalibus  nixibusin- 
teremptae?  In  tutela  Vulcani  eft  ignis,  ei  materies 
cjus  in  illius  regimineconftituta  eft:  et  cur  aedes  fre- 
quentiffime  facras,  atque  urbium  portiones  ad  cme- 


I 


LiberIII.  123 

rem  patitur  flammarum  voracitate  collabi?  Divina- 
tiunis  fcientiam  largitur  hariolantibiis  Pythius,  et 
cur  obliquata,  dubia,  cur  obfcuritatis  fubmerfa  ca- 
ligine  dat  faepius  fubminiftratque  refponfa?  Aefcu- 
lapius  officiis  et  medendi  artibuspraeelt:  et  curplura 
niorborum  et  valetudinum  genera  ad  fanitatem  ne- 
queunt  incolumitatemque  perdiici,  immo  fub  iplls 
fiunt  curantium  manibus  atrociora  ?  Curat  Mercurius 
ceroma,  pugillatibus  et  luctationibus  praeell :  et  cur 
invirtos  omnes  non  perficit,  quibus  praeeit?  cur 
unius  in  officio  praelidatus,  hos  victoriae  compotes, 
alios  vero  perpetitur  ignominiofa  infirmitate  rideri? 
XXIV.  Tutelaribus,  inquit,  fupplicat  Diis  nemo, 
et  idoirco  finguli  familiaribus  ofhciis  atque  auxiliis 
defunt  Nifi  enim  thura,  et  falfas  accipiant  fruges,be- 
nefacere  Dii  nequeunt?  et  nili  perorimi  fangiiine  de- 
libutas  fuas  conlpexerint  arulas,  fuos  deferunt  atque 
abjiciunt  praelidatus?  At  quin  ego  rebar  patiio  ante, 
fpontaneas  effe  numinum  benignitates ,  ultroque  ab 
his  fluere  inexpectata  benevolentiae  munera.  JSium- 
quid  enim  rex  poli  libamine  aliquo  exambittir  autiio- 
ftia ,  ut  omnia  ifta,  quibus  vivittir,  commota  mor- 
talium  gentibus  largiatur?  Non  fervorem  genitalein 
folis  Deus,  noctis  et  tempora,  ventos,  pltivias,  fruges, 
cunctis  fubminiltrat  aeqtiaiiter  bonis,  malis,  juftis,  in- 
genuis,  fervi-s,  pauperibus,  divitibus?  Hoc  eft  enim 
proprium  Dei  potentis  ac  veri,  inexorata  beneficia 
praebere  feffis  atque  invalidis  rebtis,  et  multiformi 
fempcr  afperitate  vallatis.  Nam  facrificiis  editis  id 
qtiod  pofcaris  annuere,  non  eft  iftud  poftuiantibus 
ftibvenire,  fed  benignitatis  propriae  munificentiam 
venditare.  Ludimus  et  lafcivimus  tanta  in  re  iiomi- 
nes,  et  quid  litDetis  obliti,  quid  iftius  magnificentia 
nominis,  qtiidquid  vile  vel  fordidum  fufpiciofa  po- 
tuimus  creduliiate  confingere,  divis  tutelajribus  ar- 
rogamus. 


12f  All  ^OlJlI    ADVERSUS    GENTES 

XXV.  Unctionibus,  inquit,  fupereftUnxia,  cingu- 
loruni  Cinxiii  replirationi,  Victa  et  Potua  fanctininiae 
victui  poluique  procurant.  O  egregia  numinum,  et 
iiniiularis  iniei  pretatio  poteftatum  ,  nifi  poltfcs  viro« 
runi  adipali  unizuine  oblinerentur  a  fponlis:  nili  vir- 
ginalia  vinrula  jam  ferventes  dilfolverent,  atqueim- 
minentes  niariti.  nili  potarent,  et  manderent  homi- 
ues,  Dii  noniina  non  haberent?  Quid?  quod  non 
contenti  tam  deformibus  fubdidiffe  atque  implicuifle 
Deos  curis,  naturas  his  etiam  feras,  trucuientas,  im- 
Jiianes,  malis  gaudentes  feniper,  et  humani  generis 
attribuitls  vaflitate. 

XXVJ.  Non  commemorabimus  hoc  loco  Deani 
Lavernam  fururn,  Bellonas,  Difcordias,  Furias:  et 
laeva  illa  quae  conftituitis  numina  taciturnitatis  (ilen- 
tiopraeteribimus.  Martem  ipfum  ponemus  in  medio, 
et  fpeciofam  illam  Cupidinum  matrem:  cx  quibus 
unum  praeficitisproeliis,  amoribus  alteram  et  cupidi- 
tatis  ardori.  Poteftatem,  inquit,  bellorum  Mars  ha- 
bet,  utrumne  ut  mota  compefcat,  an  ut  cclfantia  et 
quieta  commoveat?  Nam  li  fedator  militaris  infaniae 
elt,  cur  quotidie  bella  non  defunt?  Sin  autem  con- 
clitor  illorum  elt,  Deum  ergo  dicemus  in  voluptatis 
fuae  dulcedinem  coUidere  orbem  totum:  difcordia- 
rum  ct  difcriminum  caufas  inter  gentes  ferere  terr.i- 
rum  longinquitate  disjunctas:  conducere  ex  diverfo 
tot  mortalium  miUia,  et  intra  verbi  unius  moras 
campos  cadaveribus  aggerare,  fanguineos  praecipi- 
tare  torrentes,  fundatinima  delere  imperia,.  aequare 
urbes  folo,  libertatem  ingenuis  abrogare,  et  fervi- 
tutis  conditionem  imponere,  diffenlionibus  gaudere 
civilibus,  commorientium  fratrum  parricida  nece,  et 
ad  ultimum  filiorum  et  patrum  parricidaU  con- 
grellionis  horrore. 

XXVII.  Quod  ipfum  Ucebit  in  Venerem  pari  at- 
que  eadem  ratione  traducere.  Namliamorishaecflam- 


iil 


L  I  E  E  R    1 1 1.  '  1  2:5 

mas,  ficut  perhibetis  et  creditis,  cogitationibiis  fub- 
dit  humanis,  fequitur  ut  inttlligi  debeat,  quidquid 
labis  et  criminis  ab  infania  proficifcitur  taJi,  id  Verye- 
reis  debere  vulneribus  imputari.  Ergone  Dea  co- 
gentein  viliilimi  nominis  fcorta  fuam  faepius  produnt 
etiani  nobiles  dignitatem,  disuniuntur  tenacium  ma- 
trimoniorum  nexus,  in  inceftas  libidines  neceflitudo 
fanguinis  inardefcit,  infaniunt  in  liberos  matres,  pa- 
tres  virginum  fuarum  vota  in  fe  vertunt,  contra  de- 
cus  aetatisfenes  in  obfcenosingemunt  curis  juvenili- 
bus  appetitus,  fapientes  et  fortes  viri  folvunt  decreta 
conltantiae  virilitatis  vigoremollito,innectuntur  cer- 
vicibus  laquei,  confcenduntur  ardentes  rogi,  et  per 
vaftas  atque  altiilimas  rupes  jaciunt  fe  paihm  volun- 
tariis  faltibus  praecipitati  ? 

XXVIII.  Quisquamne  eft  hominuni  rationis  alicu- 
jusprimordiisindutus,quidivinitatis  conltantiam  tam 
foedis  polluat  aut  contaminet  moribus  ?  qui  naturas 
attribuat  Diis  tales,  quas  in  agreRibus  beiuis  leni- 
tudo  faepe  permuliit  atqueextenuavit  humaDa?  Ubi- 
nam  quaefo  eft  illud,  quod  ab  omni  perturbationis 
aifectu  Dii  proGul  amoti  funt?  quod  ienes,  placidi, 
mites,  quod  in  genere  virtutis  unito  perfectionis  api- 
cem,  atque  ipiius  retinent  fapientiae  fummitatem? 
aut  cur  eos  oramus,  ut  a  nobis  adverfa  atque  ini- 
mica  propellant,  li  malorum  omnium,  quibus  quo- 
tidie  carpimur,  ipii  eife  nobis  reperiuntur  auctores? 
Quantumlibet  nos  impios,  irreligiofos  vocetis,  aut 
aiheos,  numquam  iidem  facietis  efle  amorum  Deos, 
efle  bellorum,  eife  qui  difcordias  conferant,  qui  fu- 
rialibus  ftimulis  animos  inquietent.  Aut  enim  verif- 
fime  Dii  funt,  et  ea  quae  commemoraflis  non  fa- 
ciunt:  aut  fi  ea  quae  dicitis,  faciunt,  iine  uUa  dubita- 
tione  Dii  non  funt. 

XXIX.  Et  tamen  poflemus  utcumque  acciperc  a 
vobis  has  mentes  impiarum  pleniflimas  fictionum,  li 


126      ArNOBI.  I  ADVERSUS  GENTES 

non  multa  de  Diis  ipfl  tam  contraria  promentes, 
diirolventiaque  fe  ipfa,  fuitinere  animi  compelleretis 
allenfum.  Cum  enim  iinj^nli  Angulos  anleire  interio- 
ris  contendilis  fcienliae  laude,  et  Deos  ipfos,  quos 
opinamini,  toliitis:  et  reponitis  alios,  qiuis  nianife- 
Itum  eit  non  eife:  et  alius  aliud  de  iisdem  diciiis  re- 
bus,  et  innumeros  effe  conlcrilntis  ,  quos  eiTe  IinH;u- 
los  femper  confenilo  acct:;pit  liumana.  Incipianuis 
ergo  folenniter  ab  Jano  et  nos  patre,  qneni  quidam 
ex  vobis  mundiim,  annum  alii,  folem  elfe  prodidere 
nonnulii.  (^)uod  ii  accipiemus  ut  verum  iit,  fequi- 
tur,  ut  intelligi  debeat  nullum  unquam  fuilTe  Janum, 
quem  feiunt  Coelo  atque  Hecate  procreatum  in  Italia 
regnalTe  primum,  Janiruli  oppidi  conditorem,  pa- 
trem  Fonti,  Vulturni  generem,  Juturnae  maritum: 
atquft  ita  per  vosDei  nomen  eraditur,  quem  in  cun- 
clis  anteponitis  precibus,  et  viam  vobis  pandere 
Deorum  ad  audientiam  creditis.  Rurfus  vero  fi  Ja- 
nus  eft  annus  ,  Deus  efle  nec  fic  poteft.  Quis  enim 
annum  ignorat  temporis  effe  circumfcriptionem  fta- 
tani,  nec  habere  vim  numinis  id,  quod  fpaciis  men- 
lium,  et  dierum  dinumeratione  conclufum  eft?  (^uod 
ipfum  licebit  in  Saturnum  non  abfimili  ratione  tra- 
ducere.  Nam  fi  tempus  fignificatur  lioc  nomine, 
Graecorum  ut  interpretes  autumant,  ut  quod  chro- 
nos  eft,  habeatur  Cronos,  nullum  eft  Saturnium  nu- 
men.  Quis  eft  enim  tam  demens,  qui  tempus  eHe 
dicatDeum,  quod  menfura  cujusdam  eft  fpacii  in 
continua  ferie  perpetuitatis  incluii?  atque  ita  ex  or- 
dine  tolletur  et  ifte  coeleftium,  quem  coelo  efle  edi- 
tum  patre,  magnorum  effe  procreatorem  Deorum, 
vitifatorem,  falciferum  vetuftas  edidit  prifca,  et  mi- 
noruni  transmifit  aetati. 

XXX.  Nam  quid  de  ipfo  dicemus  Jove,  quem  fo- 
lem  effe  dictitavere  fapientes,  agitantem  pinnatos  cur- 
rus,  turba  confecjuente  divorum?   aethera  nonnulli 


L  I  B  E  R    lil.  12}' 

flagrantem  vi  flammea,  atque  ardoris  inextinguibili 
valtiiate?  Quod  ii  liquct,  et  conHat,  niiUus  ergo 
omnino  eft  vobis  auctoribus  Jupiter:  qui  patre  edi- 
tus  Saturno,  atque  Ope  matre,  ut  genitoris  cvaderct 
rabiem,  in  Cretenlium  finibus  memoratur  efle  ce- 
latus.  Jam  vero  Junonera  opinatio  nonne  conii- 
milisDeorumtollit  e  cenfu?  Namii  aer  illa  elt,qut:m- 
admodum  vos  ludere  ac  dictitare  confueiiis,  Graeci 
nominis  praepolteritate  repetita,  nulla  foror  et  con- 
jux  omnipotentis  reperietur  Jovis,  nulla  Fluonia, 
nuUa  Pomona,  nulla  Oilipagina,  nulla  Februtis,  Po- 
pulonia,  Cinxia,  Caprotina:  atque  ita  reperietur 
inaniflmia  efl^e  iitius  nominis  fictio,  opinionis  vacuae 
celebritate  vulgrata. 

XXXI.  Ariltoteles,  ut  Granius  memorat,  vir  inge^ 
nio  praepotens,  atque  in  doctrina  praecipuus,  Mi- 
nervam  effeLunamprobabilibus  argumentisexplicat, 
et  literata  auctoritate  demonftrat.  Eamdem  hanc  alii 
aetheriurn  verticem,  etfummitatisipiius  eife  fummam 
dixerunt:  memoriam  nonnulli:  unde  ipfum  nomen 
Minerva,  quali  quaedam  Meminerva  formatum  eit. 
Quod  ii  accipit  res  fidem,  nulla  eft  ergo  iVlentis  filia, 
nulla  victoriae,  nulla  Jovis  elata  de  cerebro  inven- 
trix  oleae,  nulla  magilteriis  artium,  et  difciplinarum 
varietatibus  erudita.  Quod  aqua  nubat  terram,  ap- 
pellatus  eft,  inquiunt,  cognominaiusque  iSeptunus, 
Si  ergo  liquoris  obtentio  nominis  hujus  appellatione 
lignatur,  nullus  Deus  eft  omnino  Neptunus:  atque 
ita  tollitur,  et  removetur  e  medio  ftygii  frater  Jovis, 
Olympiique  germanus ,  tridenti  armatus  ferro ,  pi- 
ftricum  dominus  atque  maenarum,  rexfalforum  gur- 
gitum,  et  tremebundi  motator  foli. 

XXXII.  Mercurius  etiam  quaft  quidam  medicur- 
rius  dictus  eft:  etquodinterloquentesduo  mediacur- 
rat  et  reciprocetur  oratio,  nominis  liujus  concinnata 
eft;  qualitas.  Ergo  fi  haec  ita  funt,  non  eft  DeiMercu- 


128  AaXOBIl    ADVEIVSUS    GENTES 

rins  nomen,  fed  fermonis  reciprocantis  et  vocis,  at- 
cjnii  ila  hoc  pacto  abcletur  et  extinguitiir  raduceator 
ilie  Cylleuius  in  al^ido  fufus  monte,  vertice,  verbo- 
rum  excogitntoretnominum :  nundinarum,  mercinm, 
cuinuierciorumque  mutator.  Terrani  quidam  evobis, 
quod  cunctis  fufHciat  animantibus  victum,  matrem 
elfe  dixerunt  magnam:  eandem  lianr  alii,  quod  falu- 
tarium  feminum  fiugem  gerat,  Cererem  effe  pronun- 
ciant:  nonnulli  autem  Veftam,  quod  in  mundo  ftet 
fola,  caeteris  ejus  partibus  mobilitate  in  ])eipetua 
fonftitniis.  Ouod  ii  ratione  profertur  et  a(fHVera- 
tur  certa,  trina  pariter  nomina  vobis  interpretibus 
nulla  funt:  non  Ceres,  non  Vefta  Deorum  elfe  com- 
pulabuntur  in  fiiU^^ :  non  ipfa  denique  mater  Deum, 
quani  Nigidius  autumat  matrimonium  tenuilfe  isa- 
turni,  Dea  recte  poterit  nuncupari:  ftquid»'m  unius 
terrao  haec  funt  omnia  nomina,  et  his  fola  praedica- 
tionibus  indicatur. 

XXXIII.  Praetermittimus  hoc  loco  fatietatis  fuga 
Vulcanum:  quem  eife  omnes  ignem  pari  vocum  pro- 
nunciatis  aifenfu:  quod  ad  cunctos  veniat,  Venerem, 
ct  quod  fata  in  lucem  proferpant,  cognominatam 
efle  Proferpinam:  qua  rurfus  in  parte  trium  capita 
Huminum  tollitis:  liquidem  primum  elementieft  no- 
men,  non  fentientis  vocabulum  poteftatis:  libidinis 
altf-rum  per  cuncta  animantia  diifufae:  tertium  vero 
iignifioat  attollentia  fe  germina,  et  frugum  fubcre- 
fcentium  moiiones.  (^uid?  cum  Liberum,  Apolli- 
nem,  Solem,  unum  efle  contenditis  numen  vocabu- 
lis  amplificatum  tribus,  nonne  fententiis  veitris  Deo- 
rum  imminuitur  cenfiis,  et  opinio  praedicata  dilabi- 
tur?  Csam  ii  verum  eit  folem  eundem  Liberunt  eife, 
eundemque  Apollinem,  fequitur  ut  in  rerum  natura 
ncque  Apollo  iit  aliquis,  nequeLiber:  atque  ita  per 
vos  ipfos  aboletur,  eraditiir,  Semeleius^  Pythius: 


ti  I  E  E  R    ili.  iCQ 

sUer  fbeculentae  hilaritatis  dator,  Sminlhiorurh  aiter 
J)t;rni('ies  muriim. 

XXXIV.  Non  indocti  apud  vos  viri,  neque  quod  irt- 
duxerit  libido  garrientes,  Dianam,  Cererem,  Lu- 
hani,  caput  fefTe  unius  Dei  triviali  germanitate  pro- 
nunciant:  neque,  ut  funt  trinae  diflimilitudines  no- 
minum,  perfonarum  ditlerentias  tres  efle:  Lunamin 
his  omnibus  vocari,  atque  in  ejus  vocamen  reliquo- 
rum  feriem  coacervatam  effe  cognominum.  Quod 
/i  exploratum,  li  fixum  eft,  atque  ita  li  <::ffe  r.i  veri- 
tas  monftrat,  cafliim  iterum  nomen  eft  Cereris, 
caffum  Dianae:  atque  ita  perdiicitur  ires  eo,  ut  et 
illa  frugum,  ficiit  perhibetis,  invenlrix,  vobis  duci- 
bus  atque  auctoribus  nulla  fit:  et  exfpolietur  Apollo 
germana,  quam  quondam  puris  in  fontibus  abiuen- 
tem  membrorum  fordes  corniger  ille  venator  infpe- 
xit,  et  poenam  curiofitatis  invenit; 

XXXV.  In  Philofophiae  meniorabiles  itudio,  atqiie 
ad  iftius  nominis  columen  vobislaudatoribuselevati, 
univerfanj  iftam  molem  mundi,  cujus  omnes  ample- 
xibus  ambimur,  tegimur,  ac  fuftinemur,  animal  effe 
unum,  fapiens,  rationabile,~confultum  probabili  affe- 
veratione  definiunt:  quorum  li  eft  vera,  et  fixa,  certa 
fententia,  etiam  illi  continuo  definent  Dii  effe,  quos 
in  ejiis  portionibus  paulo  ante  immutatis  nominibus 
conftituebatis.  •  Ut  enim  homo  unus  nequit  perma- 
nente  fui  corporis  integritate  in  homines  multos 
fcihdi:  neque  homines  turfus  multi  disjunctionis 
differentia  confervata  ih  unius  fenfus  fimplicitateni 
conflari:  ita  fi  mundus  imum  eft  animal,  et  unius 
mentis  agitatione  motatur:  nec  in  plura  poteft  nu- 
mina  diflipari,  nec,  fi  ejus  particulae  Dii  funt,  iii 
unius  animantis  confcientiam  cogi,  atqueverti.  Luna, 
fol,  tellus,  aether,  aftra,  membra  funt,  et  mundi 
partes:  quod  fi  partes  et  membra  funt,  animalia  uti- 
que  fui  nominis  non  funt :     neque  enim  partes  hoc 

Tom.   I.  I 


130  AnNOHIl    ADVERSUS    GEIS1TE3 

ipfum  clTe,  quod  totum  eft,  aliqua  in  re  polTunt: 
aut  fibi  fapere,  fibi  renliie,  quod  line  totius  animan- 
tis  alTcnfu  nullis  propiils  aHlclatur  e  )iiotibus,  quo 
conriituto,  ac  polito,  fumma  omnis  illuc  redit:  ut 
ueque  Sol  Deus  fit,  neque  Luna,  neque  Aether,  Tel- 
lus,  et  cetera.  Siint  enim  partes  mun(5i,  non  fpe- 
cialia  numinum  nomina:  atque  ita  perficitur,  omnia 
vobis  turbantibus  mifcentibusque  divina,utinrerum 
natura  unus  Deus  conftituatur  mundus,  explofis  omni- 
busceteris:  quinimmo  inaniter,  vacue,  et  fine  ulla 
fubftantia  conftitutis. 

XXXVI.  Si  totidem  nos  modis,  totidemque  fen- 
tentiis  Deorum  veftrorum  fubrueremus  fidem ,  nulli 
elfet  dubium,  quin  ira  et  rabie  concitati,  ignes,  feras, 
et  ^ladios,  atquealia  poltularetis  fuppliciorum  in  nos 
genera,  quibus  fitim  foletis  veftram  noftri  fanguinis 
appetitione  proluere.  Cum  vero  per  vos  ipfos  prope 
omnis  gens  numinum  fub  oftentatione  toUatur  inge- 
niorum  atque  doctrinae,  audetis  intendere  noftri  no- 
niinis  caufa  res  humanas  abDiis  premi:  cum  quidem, 
li  verum  cit  effe  illos  ufpiam,  atque  incalefcere  ira- 
rum  flammis,  nihil  habeant  juftius,  propter  quod  in 
vos^faeviant,  quam  quod  eos  negatis  fubliltere,  ne- 
que  una  effe  in  parte  naturae. 

XXXVII.  Mufas  Mnafeas  eft  auctor  filias  ei^e  Tel- 
luris  et  Coeli:  Jovis  ceteri  praedicant  ex  Memoria 
uxore,  velmente:  has  quidam  virgines,  alii  matres 
fuilTe  confcribunt.  Libet  enim  jam  paucis  etiam  illas 
partes  attingere,  quibus  alius  aliud  eadem  de  re  di« 
cere  opinionum  diverlitate  inonftramini.  Ephorus 
has  igitur  numero  efle  tres  efiert:  Mnafeas,  quem  di- 
ximus,  quatuor:  Myrtilus  inducit  feptem:  octo  alTe- 
veratCrates:  ad  extremum  Heliodus  novem  cum 
numinibusprodit,  Diis  caelum  et  fydera  locupletans. 
Nifl  fallimur,  ifta  difl^enlio  nihil  fcientium  vcrum  eit, 
non  ab  rei  veritate  defcendens.     Nam  li  liquido  fci- 


LTEEnlll,  131 

retur,  qiiid  fit,  unanimiseflet  vox  oniniiim,et  in  eius- 
dem  fententiae  finem  cunctorum  pergeret  et  conveni- 
ret  aflenfio. 

XXXVIII.  Quonam  modo  igitur  re]io:ionis  pote* 
Itis  integrare  vim  plenam,  cum  cir<  a  ipfos  erretis 
Deos?  aut  ad  venerabiles  invitare  nos  cultus,cijm  ni* 
hil  nos  certi  de  ipforum  numinum  comprehenlione 
doceatis?  Ut  enim  de  mediis  rontirefcamus  aurtori- 
bus,  aut  ille  primus  eradit  atque  interficit  fex  divas 
Mufas,  (i  efle  illas  conltat  novem :  aut  ilte  ultinms 
et  extremus  fex  apponit,  quae  nullae  funt,  tribus  fo- 
lis  in  veritate  conltantibfis:  ut  neque  fciri  pollit,  aut 
comprehendi,  quaenam  debeant  addi,  quae  demi,  et 
inpericulumdecluratur  religionisiplms  fufceptio,  aut 
id  quod  non  eft  colens,  aut  quod  ht  fortafle  praeter* 
iens.  Novenhles  Pifo  Deos  efl"e  credit  novem  in 
Sabinis  apud  Trebiam  conltitutos.  Hos  Granius 
Mufas  putat,  confenfum  accommodans  Aelio :  no- 
venarium  numerum  tradit  Varro,  quod  in  movendis 
rebus  potentiflimus  femper  habeatur  et  maximus,  no- 
vitatum  Cornificius  praefides,  quod  curantibus  his 
oninia  novitate  integrentur,  etconftent:  Deos  no- 
vem  Maniiius,  quibus  folis  Jupiter  poteftatem  ja- 
ciendi  fui  permiferit  fulminis.  Cincius  numina  per- 
eiirina  novitate  ex  ipfa  appellata  pronunciat:  nam 
folere  Romanos  religiones  urbium  fuperatarum  par- 
tim  privatim  per  familias  fpargere,  partim  publice 
confecrare:  ac  ne  aliquis  Deorum  multitudine  aut 
ignorantia  praeteriretur,  brevitatis  etcompendiicaufa 
uno  pariter  nomine  cunctos  Novenfiles  invocari. 

XXXIX.  Sunt  praeterea  nonnulli,  qui  ex  homini- 
bus  divos  factos  hac  praedicant  app^llatione  hgnari, 
"iit  eft  Hercuies,  Romulus,  Aefcuiapius,  Liber,  Aeneas. 
Sentenliae,  ut  apparet,  diverfae  funt  hae  omnes:  ne- 
que  heri  per  rerum  naturam  potelt,  ut  qui  opinioni- 
bus   differunt,    vcritatis   unius  liabeantur  auctores. 

I2 


132  AnNOIlIlADVERSUSCENTES 

Si  enim  Pifonis  fententia  vera  eft,  Aelius  et  Granius 
nientiuntur:  li  quod  dicitur  ab  his  certum  eft,  peri- 
tillinuis  errat  Varro,  qui  rebus  in  fubltanlia  confiitu- 
tis  inaniflimas  fubdit  et  res  calfas.  Si  novenarius 
numerus  cognomen  Novenlilium  ducit,  Cornificius 
]abare  convincitur,  qui  novitati  praeiidenlibus  divi» 
alienae  potentiae  vim  donat.  Quod  li  opinio  Corni- 
ficii  vera  tit,  imprudens  Cincius  invenitur,  qiii  ur- 
bium  victarum  Deos  poteftate  allicit  Novenlilium 
numinum.  (^uod  li  hi  funt,  quos  Cincius  praedicat, 
iVianilius  dicere  reperietur  falfum,  qui  alieni  fulmi- 
nis  jaculatores  fub  iltius  vocaminis  appellatione  con- 
cludit.  Quod  li  exploratum  et  verum  eft  id  quod 
IVlanilius  autumat,  in  errore  funt  hi  maximo,  qui  ho- 
nonbus  divinis  auctos,  confecratosque  mortales  ob 
novitatem  honoris  exiftimant  nuncupari.  Quod  li 
Novenliles  hi  funt,  qui  meruerunt  ad  fydera  fuble- 
vari,  poltquam  funt  vitae  morialitate  defuncli,  nulli 
prorfus  Novenfiles  Dii  funt.  Ut  enim  fervi,  milites, 
maiiiftri,  non  funt  perfonarum  fubjacentium  no- 
mina,  fed  olliciorum,  conditionum,  et  munerum: 
ita  cum  Novenliles  dicimus  nomen  elfe  Deorum,  qui 
ex  hominibus  meruerunt  Dii  elfe,  manifeftum  et 
promptum  eft  non  perfonas  fpecialiter  definitas,  fed 
novitatem  ipfam  cognomineNovenliliumnuncupari. 
XL.  Nigidius  Penates  Deos  Neptunum  elfe  atque 
ApoUinem  prodidit,  qui  quondam  muris  urbem  Ilium 
conditione  adjuncta  cinxerunt.  Idem  rurfus  in  libro 
fexto  exponit  et  decimo ,  difciplinas  Ethrufcas  fe- 
quens,  genera  elfe  Penatium  quatuor ,  et  elfe  Jovis 
ex  his  alios,  alios  Neptuni,  inferorum  tertios,  morta- 
lium  hominum  quartos,  inexplicabile  nefcio  quid 
dicens.  Caelius  et  ipfe  has  fequensFortunam  arbitra- 
tur,  et  Cererem,  Genium  Jovialem,  ac  Palem,  fed 
non  illam  foeminam,  quam  vulgaritas  accipit,  fed 
mafculini  nefcio  quem  generis  miniitrum  Jovis,  ac 


Ij  I  r  E  i\  III. 


Oi> 


vlUicum.     Varro,  qui  funt  introrfus ,   atque  in  inti- 
niis  penetralibus  coeli  Deos  eflecenfet,  quos  loqui- 
mur,  nec  eorum  numerum,  nec  nomina  fciri.     Hos 
Confentes,    et  Complices  Ethrufci  ajunt,    et  nomi- 
nant,  quod  una  oriantur,  et  occidant  una:  fex  nia- 
res,  et  totidem  foeminas  nominibus  ignotis,  et  mi- 
ferationis  parciffimae:  fed  eos  fummi  jovis  coniilia- 
rios,    ac  principes  exiftimari.     Nec  defuerunt,  qui 
fcriberent  Jovem,  Junonem,   ac  Minervam,   Deos 
penates  exiftere,    iine  quibus  vivere,    ac  fapere  ne- 
qiieamus,    fed  qui  penitus  nos  regant  ratione,  ca- 
lore,  ac  fpiritu.     IJt  videtis,    et  hic  quoque  nihil 
concinens  dicitur,  nihil  una  pronuncialione  finitur: 
nec  eft  aliquid  fidum,  quo  inliftere  mens  pofiit  veri- 
tati  fuae  proxima  fufpicione  conjiriens.     Ita  enim  la- 
bant  fententiae,  alteraque  opinio  ab  altera  convelli- 
tur,  ut  aut  nihil  ex  omnibus  verum  fit:  aut  ft  ab  ali- 
quo  dicitur,  tot  rerum  diverfitatibus  nefciatur. 

XLI.  Poffumus,  fi  videtur,  fummatim  aliquid  et  de 
Laribus  dicere,  quos  arbitraturvulgus  vicorum  atque 
itinerum  Deos  effe,  ex  eo  quod  Graeci  vicos  cogno- 
rninant  lauras.  In  diverfis  Nigidius  fcriptis  modo 
tectorum  domuumque  cuftodes,  modo  Curetas  illos, 
qui  occultalfe  perhibentur  Jovis  aeribus  aliquando 
vagitum,  modo  Digitos  Samothracios,  quos  quinque 
indicant  Graeoi  Idaeos  dactylos  nuncupari.  Varro  fi- 
militer  haefitans,  nunc  effe  illos  Manes,  et  ideo  Ma- 
niam  matremeffe  cognominatamLarum:  nunc  aerios 
yurfus  Deos,  et  heroas  pronunciat  appellari:  nunc 
antiquorum  fententias  fequens  larvas  effe  dicit  Lares, 
quafi  quosdam  genios,  defunctorum  animas  mor- 
tuorum. 

XLII.  Infinitum  eft  et  immenfum  fpecies  ire  per 
lingulas,  atque  ipfts  facere  promptum  libris,  nulluni 
effe  a  vobis  Deum,  neque  exiftimatum,  neque  credi- 
tum,  de  quo  ambiguas,  diicrepantesque  fententias 


134        Arnobii  adversus  geivtes 

opinionum  mille  varietatibus  non  prompferitis.    Sed 
brevitaiis  et  taftidii  caufa  fatis  eft  dixilfe,   quae  dicta 
funt:     et  elt  operofum  nimis  coacervare  in  unum 
multa,   cum  ex  uno  et  ex  altero  maniffftum  fiat,  et 
pau  at,  labare,   nec  quidquam  vos  certi  de  liis  rebus 
quas  alleruis  dicere:  nifi  forte  dicetis,   etiam  ii  per- 
fonaliur  iiiiioramus,   qui  funt  Lrires,  qui  Novenliles, 
qui    Penates,  elTh;  illoij  tamen  confeniione  ipfa   vin- 
dicante  auctorum,  et  in  numeris  caelitum  formam  fui 
generis  obtinere.      Et  quemadmodum  poterit  an  lit 
Drus  alitjtiis  fciri,  li  ignorabitur  et  nefcietur  quid  iit? 
aui  poiiulatio  ipfa  beneficjonmi  valere,  ii  exploratum 
non  erit,    non    ccrium,    quis    ad  quamque  debeat 
confultationem  vocari?  Omnis  enim,  qui  quaerit  ali- 
cujus  nummis  impetrare  refponfum,   debet  neceifa- 
rio  f<  ire,  cui  fupplicet,  quem  impiurr;t,  a  quo   rebus 
aux-ilia  et  necelliiatibus  expofcat  iiumanis:  niaxime 
cum  vos  ipii,   et  non  omnes  ornnia  Deos  poife  prae- 
ftare,   et  difiimilibus  ritibus  lingulorum  animos  refe- 
xatis  ofTeniionesque  placari. 

XLIIl.  Etenim  ii  hic  atram,  ille  albam  defiderat 
pellem,  Imic  capite  velato,  illi  facrificandum  eft  nudo, 
de  matrimoniis  ille  confulitur,  liic  medelas  incom- 
moditatibus  praeftat,  intereife  non  poteft  nihil,  an 
lit  ille  INoveniilis,  an  ille,  cum  ignoratio  rerum,  et 
perfonarum  confuiio  Deos  oftendat,  cogat  et  neceifa- 
rio  piaculum  contrahi?  Finge  enim  me  ipfum  in- 
commoditatis  alicujuset  declinandiperieulicaufa  lio- 
rum  cuipiam  numinum  fupplicare  dicentem:  Adefte, 
adeltote  Dii  Penates,  tu  Apolio,  tuque  Neptune, 
omniaque  haec  mala,  quibus  uror,  torreor,  vexor, 
veitri  numinisaverruncate  clementia:  eritne  fpes  ali- 
qua  referendae  ab  his  opis,  ft  Ceres,  Pales,  Fortuna, 
Jovialis  aut  Genius,  non  Ncptunus  et  ApolloPenates 
Dii  erunt?  aut  ii  Curetas  pro  Laribus  invocaro, 
quos  Digitos  Samothracios  pars  veftrorum  aifeve» 


L  I  B  E  IV    III.  135 

rat  auctorum,  quemadmodum  hls  potero  anxiliato- 
ribus  et  propitiis  uti,  cum  neque  his  fua,  et  aliena 
illis  impofuero  cognomina?  Usque  adeo  res  exigit 
propriatim  Deos  fcire,  nec  ambigere,  nec  dubitare 
de  uniuscujusque  vi,  nomine;  ut  ii  alienis  rilibus  et 
appellationibus  fuerint  invocati,  et  aures  habeant 
ftructas,  et  p\aculxs  nos  teneant  inexpiabilibus  obli- 
gatos. 

XLIV.  Quare  Ci  vobis  liquet,  in  fublimibus  pala- 
tiis  caeli  habitare,  conliftere  multitudinem  iltam,  quam 
enumeratis  Deorum,  in  unius  proloquii  fmibus  con- 
venit  vos  ftare:  nec  per  varias  diftractos,  repugnan- 
tesque  fententias  fidem  iplis  rebus,  quas  ftruitis,  de- 
rogare.  Si  Janus  eft,  Janusht:  fi  Liber  elt,  Liber 
lit:  ii  Summanus,  Summanus  lit:  hoc  eft  enim  con- 
fidere,  hoc  tenere,  exploratae  in  rei  cognitione  de- 
figi,  non  more  caecorum  atque  errantium  dicere: 
Novenliles  Mufae  funt,  Trebiani  quinimmoDii  funt, 
immo  novenarius  numerus ,  fubverfarum  potius  vel 
urbium  praelides,  et  in  id  pcriculum  ducere  res  tantas, 
ut  dum  alios  tollitis,  et  reponitis  alios,  poflit  jure  de 
cunctis,  an  jQnt  iiUa  in  parte,  dubitari. 


LIBER    QUARTUS. 


'■  J-nterroo^are  vos  libet,  ipfosque  ante  omnia  Rom^T 
nos  Uominos  reruiii  ac  principes.  utrumne  exi|ti- 
ina;is  Pietateui,  Concordiam ,  SiiJutem,  Honorem, 
Virlutem.  Felii  itateui ,  ceieraque  hiijusmodi  nomi- 
na,  quibus  aras  videmus  a  vobis  cum  magnihcis 
exaedifuaias  dehibris,  vim  habere  divipam,  coeli- 
que  in  regionibu^  degere?  an  ita  ut  alTolet,  dicis, 
caufa  ex  eo,  quod  optamus  et  volumus  bona  ifta 
nobis  continaere,  fuperorum  retuleritis  in  cenfum? 
ISani  h  verba  exiltimantes  liaec  cafla,  et  nullius 
fubltantiae  nomina,  divinis  tamen  religionibus  con- 
fecratis :  erit  vobis  videndum,  utrumne  iftud  puer 
rile  ht  ludicrum,  an  veftrorum  numinum  deluho- 
nem  fpectans,  quibus  coaequatis  et  adjungitis  ina- 
nium  figmenta  verborum?  Sin  autem  ex  animi 
certiore  fententia  Deos  eife  et  haec  rati,  templis  et 
pulvinaribus  oneraltis,  infcitiam  noltram  ut  docea- 
tis  orauius,  Victoria,  Pax,  Aequitas,  et  cetera  quae 
in  fuperioribus  dicta  funt,  quanam  ratione,  qua  via 
inielJigi  poifunt  Dii  elfe,  atque  ad  fuperorum  conci- 
lium  pertinere? 

II  Nos  enim,  nifi  forte  communom  toUitis  no- 
bis  atque  eripi  is  fenfum,  nihil  horum  fentimus  et 
Cernimus  habere  vim  numinis,  neque  in  ahqua  con-; 


|-.IBEi\IV.  137 

^ineri  ^111  generis  forma  :  fed  efTe  vlrtutem  viri,  falu- 
teni  lalvi,  honorem  honoraii,  victoris  victoriam, 
poricordis  concordiam,  pietatem  pii,  momoriam  me- 
moris :  feliciter  vero  viventis  ac  line  ullis  offenfioni- 
bus  felicitatem.  C^uod  a  vobis  verallime  dici  ex 
contrariis  prompium  elt  oppolitionibus  nofcitare, 
inftilicitate,  difcordig,  oblivione,  iniquitate,  impie- 
tate,  ignavia  pectoris,  et  valetudine  corporis  minus 
fauita.  Ut  enim  haec  accidunt,  hominumque  funt 
pofita  in  actionibus,  affectibus  fortuitis :  ita  quod 
ilJis  adverfum  eft  ex  qualitaubus  benignioribus  no- 
minatur,  in  aliis  necelfe  eft  haereat,  ex  quibus  ita 
foimatis  figuratio  ifta  concepta  eft  nominum. 

III.  Nam  quod  nobis  catervas  ignotorum  alias  in- 
ducitis  Deorum,  exiltimare  non  poflumus,  utrumne 
iftud  ferio,  atque  ex  rei  compertae  faciatis  fide:  aii 
fictionibus  ludentes  caffis  ingeniorum  lafciviatis  luxu. 
Quod  abjectis  infantibus  pepercit  lupa  non  mitis, 
Luperca,  inquit,  Dea  eft  auctore  appellata  Varrone. 
Ex  reruni  ergo  proventu ,  non  ex  vi  naturae  pea  iffa 
efi:  prodita?  et  poftquam  feros  morfus  immanis  pro- 
hibuit  belua ,  et  ipfa  effe  occoepit,  et  iplius  nominis 
iignihcantiam  traxit?  autlifuit  jamdudumPta,prius 
quam  Komulus  nafceretur  et  frater:  cujus  fuerit  no- 
nunis  aique  appellationis  exproiuite.  Praeftana  eit, 
ut  ])erfiibetis,  dicta,  quod  Quirinus  in  jaculi  miffione 
cunctorum  praeffiterit  viribus:  et  quod  Tito  Tatio, 
Capitolinum  ut  capiat  collem,  viam  pandere  atque 
apj^rire  permiffum  eft:  Dea  Panda  eft  appellata,  vel 
Pantica.  Ante  facta  haec  ergo  numquam  fuerant  nur 
mina:  etnifi  Homulus  tenuiffet  teli  trajectione  pala- 
tium,  nique  1  arpejam  rupem  rex  Sabinus  potuiffet  ac- 
cipere,  nuUa  effet  Pantica,  nulla  Praeltana?  Et  fi  has 
dicitis  ante  fui  caufam  tuiffe  cognominis,  quod  iii 
priore  quaefiium  eft  capite,  cujus  ethae  fuerintyQCi? 
minis  indicate. 


133  Al\NOJJII    ADViERSirS   GENTES 

IV.  Pellendoriim  hoftiumDea  potensPelloniaeft. 
Quorumnam,  nili  moleltum  elt,  edite.  Confligunt 
partes,  atque  inter  fe  cominus  armorum  collatione 
decernunt;  et  haec  illi  eit  pars  holtis,  et  illa  huic  ho- 
Itiiis  :  quos  ergo  Pellonia,  cuni  hinc  et  inde  pufi;na- 
bitur,  pellet,  aut  in  gratiam  concelTura  eft  quorum, 
cum  utrique  debeat  parti  fui  nominis  vires,  ofticium- 
que  praeltare?  (^uod  ft  utique  fecerit,  id  eft  partibus 
ii  utrisque  favorem  ac  fuftragium  commodarit,  no- 
iiiinis  fui  vim  perdet,  quod  partis  unius  in  puliione 
formatum  eft.  Nili  forte  dicetis,  Romanorum  tan- 
tum  eft  Dea  haec,  et  cum  folis  Quiritibus  faciens 
gratiofts  femper  opiculationibus  praefto  eft.  EJTe  qui- 
dem  hoc  ita,  quod  nomini  favemus,  optamus:  at 
quaeftionem  non  exiguam  res  habet.  Quid  enim  jRo- 
mani  Deos  pofiident  peculiares,  qui  aliarum  gen- 
tium  non  ftnt?  et  quemadmodum  poterunt  Dii  eife, 
fi  non  omnibus.  quae  ubique  funt  gentes,  aequabili- 
tatem  fui  numinis  exhibebunt?  et  ubi  quaefo  jamdu- 
dum  Pellonia  haec  fuit,  cum  apud  Furculas  Caudinas 
decus  publicum  fubjugatum  eft?  cum  apud  Tliraft- 
menum  lacum  fanguinei  cucurrere  torrentes?  cum 
DiomediscampiRomanis  cadaveribus  aggerati  funt? 
cum  millealia  vulnera  proeliorum  innumeris  accepta 
funt  cladibus?  dormiebat,  ftertebat,  aut  quod  vilia 
facere  confueta  funt  capita,  in  holtilia  caitra  defu- 
gerat  ? 

V.  Dii  laevi,  et  laevae,  finiftrarum  tantum  regio- 
num  funt  praeftdes,  ct  inimici  partium  dexterarum. 
Quod  quanam  iftud  ratione  dicatur,  quove  animi 
fenfu,  neque  ipfi  nos  aifequimur,  nec  a  vobis  confi- 
dimus  poife  in  aliquam  lucem  communis  intelligen- 
tiae  perduci.  Jam  primum  enim  mundus  ipfe  per  fe 
fibi  neque  dexteras,  neque  laevas,  neque  fuperas 
regiones,  neque  imas,  neque  anticas  habet,  neque 
pofticas.     Quidquid  enim  teres  elt,  atque  ex  ouini 


Ii  I  B  E  R   IV,  139 

pnfte  rotunditatis  folidae  convcxione  conclufiim,  nul- 
luni  habet  iniLium,  nuilumfinem:  ubi  finis,  et  ini- 
tium  nullum  elt,  efle  alifjua  portio  fui  nominis,  et 
initium  non   potelt.     Itaque  cum  dicimus,  dcxtera 
haec  regio  eft,  et  illa  laeva :    non  ad  nmndi  habitum 
dicimus  qui  fui  fimillimus  totus  eft,  fed  ad  politio- 
nem  noftram,  litumque  revocamus,    qui  informati 
lic  fimius,  ut  alia  dextera,  alia  nobis  dicantut  efle  lae- 
va  :     quae  tamen  haec  ipfa  quae  laeva  appellamus,  et 
dextera  alia,  in  nobis  nihil  habent  perpetuum,   ni» 
hil  tixum:     fed  prout  nos  cafus,  atque  eventus  col- 
locaverit  temporis,  ita  noltris  fumunt  ab  lateribus 
jfigurationes.      Si    orientem  folem  refpexero,    cardo 
milii  frigoris,  et  Septentrio  fit  laevus:  in  quem  li  ora 
traduxero,  erit  mihirmilter  Occafus,  qui  ab  fole  po- 
fierganeus  habebitur.  Rurfus  vero  fi  jecero  plagamad 
occiduam  lumina,  in  vocabulum  fmiltri  Aulier,   et 
Meridies  transit:  inquam  li  me  partem  neceflaria  tem- 
poris  circumegerit  ratio,  lit  ut  oriens  laevus  immutata 
corporis  converlione  dicatur,  qua  ex  re  poterit  facil- 
lime  recognofci,  neque  dextera,  neque  laeva  natura 
eiiG  ulla,  fed  pofitionis,  temporis,  et  prout  noftri  cor- 
poris  habuerit  fe  fitus  rerum  ad  circumltantiam  col- 
locatus.  Quod  cum  ita  fe  habeat,  quanam  ratione,  quo 
pacto  liniftrarum  partium  Dii  erunt,  cum  easdem  con- 
Ititerit  regiones  modo  dexteras  fieri,  modo  laevas?  Aut 
quid  dexterae  meruerunt  de  immortalibus  Diis  partes, 
ut  ime  ullis  praefidibus  degerent,   quas  elFe  fauftas, 
et  profperis  femper  cum  ominibus  ediderunt? 

VI.  Lateranus,  ut  dicitis,  Deus  eft  focorum  et 
Genius,  dictusque  hoc  nomine,  quod  ex  lalerculis 
crudis  ab  liominibus  caminorum  iftud  exaedifice- 
tur  genus.  Ouid  ergo  fi  telta,  aut  materia  fuerint 
quacumque  alia  fabricati  foci,  Genios  non  habe- 
buut?  et  ab  officio  tutelae,  quisquis  ilte  elt  Late- 
ranus,  abfcedet,  quod  regni  fui  pofleffio  non  luteis 


140  Arnobit   ADV]^RSUSCENTES 

conftructa  eft  formls?  Et  quld,  quaefo,  ut  faciat, 
praelidaiuui  focoruui  Deus  ilte  fortitus  eft?  Per  hu- 
mani  generis  coquinas  currit,  infpiciens  et  explorans 
quibusuam  lignonmi  generibus  fuis  ardor  In  foculis 
extitetur:  habitudinem  fictilibus  contribuit  vafculis, 
ne  flamma<utn  dilliliant  vi  victa;  curat  ut  ad  fen- 
fum  palati  fuis  cum  jucunditalibus  veniant  rerumin- 
corruptaruni  fapores,  et  an  rite  pulmenta  coudita 
lint,  praeguftatoris  fungitur,  atque  experitur  ofFicio. 
Ilane  iftud  non  foedum,  quinimmo,  ut  verius  dixe- 
rim,  non  contumeliofum,  nou  impium,  ad  hoc  tan* 
lum  inducere  Deorum  nefcio  quas  fictiones,  non 
quas  dignis  honoribus  profequare,  fed  quas  rebusf 
turpibus,  et  infami  praeficias  actioni? 

VIT.  Etianme  militaris  Venus  caltreniibus  plagiis 
prae(idet,  et  puerorum  ftupris?  Etiamne  Perfica  una 
elt  epopulo  numinum,  quae  obfcoenas  illas  ei  luteas 
voluptates  ad  exitum  perficit  dulcedine  inofTenlapro- 
cedere?  Etiamne  Pertunda,  quae  in  cubiculis  prae» 
Ito  eft,    virginalcm  fcrobem  effodientibus  maritis? 
Etiamne  Tutunus,  cujus  immanibus  pudendis,  lior- 
rentique  fafcino,  veftras  inequitare  matronas,   ct  au- 
fpicabile  ducitis,  et  optatis?    Quod  fi  minime  vos 
admonent  ad  intellectum  veritatis  res  ipfae:  nec  ex: 
ipfis  faltem  poteftis  nominibus  nofcere  inaniilimae  fu- 
perftitionis  figmenta  haec  effe,  et  falforum  imagina- 
tiones  Deorum?  Putationibus  arborum  Puta,  inqui- 
tis,  praefto  eft,  rebus  petendis  Peta :    Deus  nemo- 
rum  Nemeftrinus  eit:     Patellana  numen  eit,  et  Pa- 
tella ,  ex  quibus  una  eit  patefactis ,  patefaciendis  re- 
bus  altera  praeftituta.  Nodutis  diciturDeus,  quia  ad 
nodos  perducit  res  fatas:  et  quae  praeeit  frugibus  fe- 
rendis,  Tereniis :  ab  erroribus  viarum  Dea  Vibilia 
liberat:     in  tutela  funt  Orbonae  orbati  liberis  pa- 
rentes:  inNaeniae,  quibusextremafunttempora.  Jam 
quae  durat  et  folidat  infantibus  paryis  ofla,  Oifilago 


L  I  B  E  K    I  V.  141 

ipfa  niemoratiir.  Mellonla  Dea  eft  pollens  potens- 
que  in  apibus,  niellis  curans  cuJtodienstjue  dulce- 
dineni. 

VIIL  Dicite,  o  quaefo  ut  ita  vobis  propitiae  fa- 
Veant,  Peta,  Putaj  Patella,  fi  omnino  eflent  apes  ulJae 
in  terris,  aut  li  exos  genus  humanum,  velut  quidani 
vermiculi  nafceremur,  Dea  Mellonia  non  elTet :  aut 
Oflilago  folidatrix  oflium  nomen  proprium  non  ha- 
beret?  Etenim  quaero,  et  rogito ,  utrumne  vobis  vi- 
deantur  antiquiores  Dii  eJle  natura,  tempore,  vetu- 
ftate,  an  homines,  an  apes,  fruges,  virgulta,  etcaetera? 
Dubitabit  hominum  nemo,  quin  innumeris  dicatis 
Deos  aetatibus,  faeculis,  cuncta  quaecunque  funt  an« 
teire.  (^uod  £1  habet  fe  ita,  qui  Jheri  per  reruni  natu- 
ram  potelt,  ut  ex  rebus  poltea  procreatis  acciperent 
nomina  ea,  quae  fnnt  priora  temporibus?  aut  tutelas 
fortirentur  earuni  Dii  rerum,  quae  nondum  eflent 
genitae,  et  in  ufum  mortalibus  attributae?  vVn  num- 
c^uid  jamdudum  line  nominibus  Dii  erant,  et  poft- 
quam  res  nafci,  terrisque  inefle  coeperunt,  liis  a  vo- 
bis  dignati  funt  fignis  atque  appellationibus  nuncu- 
pari?  Et  undefcire  potuiftis  quae  nomina  lingulis  in- 
deretis ,  cum  efle  illos  ignoraretis  omnino ,  aut  in- 
eflie  potentias  his  certas:  cum  eflet  vobis  (imiliter 
nefcium,  quisnam  eorum  quid  polfet,  et  cui  rei  de- 
beret  pro  fui  numinis  poteftate  praeponi? 

IX.  Quid  ergo,  inquitis,  hos  Deos  nusquam  efle 
gentium  judicatis,  fed  falfls  opinationibus  conltitu- 
tos?  Non  iltud  nos  foli,  fed  veriias  ipfa  dicit,  et 
ratio:  et  ille  communis,  qui  eft  cunctis  in  mortali- 
bus,  fenius.  Qui  eft  enim  qui  credat  efle  Deos  Lu- 
crios,  et  lucrorum  confecutionibus  praelidere,  cuni 
ex  turpibus  caufls  frequentiflime  veniant,  et  aliorum 
feraper  exdifpendiis  conftent?  QLiisLibentinani, quis 
Lihurnum  libidinum  fuperefle  tutelis,  quas  jubet  la- 
pientia  fugere,  et  quas  mille  per  fpecies  propudiofa 


1^2  ARNOnil    ADVEHSUS    GENTE9 

expetit  et  exercet  obfcoenitas?  Quis  Limentinum, 
quis  Limam  cuftodiam  liminum  gerere,  et  janitorum 
oflicia  fultinere:  cum  fanorum  quotidie  videamus,  et 
privalarum  domorum  convelli  et  fubrui:  nec  line  his 
effe  flajiitiofos  ad  lupanaria  commeatus?  Quis  cura- 
tores  obliquitalum  Limos?  quis  Saturnum  praefidem 
fativis?  quis  Montinum  montiuai?  quis  fe^nium 
Murciim?  quis  ad  extremum  Deam  Pecuniam  effe 
credar,  quam  velut  maximum  numen  veftrae  indi- 
cant  liteiae  donare  annulos  aureos,  lora  in  ludis  at- 
qiie  in  fpectaculis  priora,  hoTiorum  fuggeftus  fum- 
ir.os,  amplitudinem  magiltraius,  et  quod  maxime 
pigri  ament,  fecurum  per  opulentias  ocium, 

X.  Qiiod  fi  habere  inliftitis  fuos  proprios  prae- 
fides  offa,  mella,  et  lumina,  caeteraque  alia,  quae 
vel  curlim  perftrinximus,  vel  nimietatis  non  atti- 
gimus  taedio,  licet  confimili  ratione  mille  alios 
Deos  inducere,  qui  rebus  innumeris  debeant  fuam 
curam,  cuftodiauiquepraebere.  Cur  enimDeus  praefit 
Tnelli  uni  tantummodo,  non  praefit  cucurbitis,  rapis, 
non  cunilae,  nafturtio,  non  ftcis,  betaceis,  caulibus? 
Cur  fola  nieruerint  offa  tutelam,  non  meruerint  un- 
£ues,  pili,  caeteraque  alia  locis  pofita  in  obfcuris,  et 
verecundioribus  partibus,  et  funt  cafibus  obnoxia 
plurimis,  et  curam  magis  Deorum,  diligentiamque 
deftderant?  Aut  fi  et  has  dicitis  partes  fuis  agere  fub 
tutelaribus  divis,  incipient  totidem  Dii  elfe,  quot 
res  funt:  nec  explicabitur  ratio,  cur  non  rebus  omni- 
bus  divinae  praclidant  curae,  ft  certas  res  efle,  qui- 
bus  praefint  numina  et  provideant,  dixeritis. 

XI.  Quid  dicitis  o  patres  novarum  religionum, 
quid  poteltatum?  Hoscine  a  nobis  Deos  violari,etne- 
gligi  facrilego  clamitatis,  quiritaminique  contemni 
IjateranuniGenium  focorum,  Limentinum  praehdem 
liminum,  Pertundam,  Perficam,Nodutim  ierenfem? 
€t  quia  non  fupplices  Mutuno  procumbimus  atque 


L  I  B  E  IV   IV.  143 

Tutuno,  ad  interitum  res  lapfas,  atque  ipfum  dicitis 
mundum  leges  fuas  et  conltituta  mutaHe?  At  quin 
videte,  perfpicite,  ne  dum  talia  confint^itis  monltra, 
taliaque  molimini,  Deos  oftenderitis  certiffmios,  li 
modofuntulli,qiuifi:ius  nominis  mereanturfultinere 
atque  habere  faiti<iium,  nec  propter  aliam  caufam 
mala  ilta,  quae  dicitis,  ferveant,  et  quotidianis  ac- 
cefiionibus  inolefcant.  Cur  ergo,  e  vobis  fortafle 
aliquis  dixerit,  eife  falfum  iftos  Deos  contendis?  Et 
invocati  ab  harufpicibus  parent,  et  fuis  acciti  nomini- 
bus  veniunt,  et  fidelia  reddunt  refponfa  quaerenti- 
bus?  Poifumus  obtinere  falfum  eife  quod  diciiur,  vel 
quod  fufpicionibus  plenifiima  res  tota  eft:  vel  quod 
multas  quotidie  praedictionum  videmus ,  aut  aliter 
cadere,  aut  in  contrarios  exitus  frultrata  exfpectatio» 
ne  torqueri. 

XII.  Sed  fmt,  ut  aiforitisj  vera,  eandem  tamen  fa- 
cietis  iidem  Melloniam,  verbi  caufa ,  vel  Limenti- 
num  inferere  fe  iibris,  et  ad  rerum,  quas  quaeritis, 
ligniiicantias  aptare?  Numquid  illorum  aliquando 
vidiitis  os,  habitum,  faciem?  aut  eadem  haec  pof- 
funt  in  pulmonibus,  aut  jecufculis  confpici?  Nonne 
accidere,  fieri,  licet  aitu  difiimiletis,  potelt,  ut  alter 
pro  altero  fubeat,  fallens,  ludens,  decipiens,  atque 
invocati  fpeciem  praeftans?  Si  magi  harufpicum  fra- 
tres  fuis  in  accitionibus  memorant  antitheos  faepius 
obrepere  pro  accitis :  eife  autem  hos  quosdam  niate- 
riis  ex  craffioribus  fpiritus,  qui  Deos  fe  iingant,  ne- 
fciosque  mendaciis  et  iimulationibus  ludant :  cur  ra- 
tione  non  pari  credamus  hic  quoque  fubjicere  fe 
alios  pro  eis  qui  non  funt,  ut  et  veltras  opinationes 
firment,  et  fibi  holtias  caedi  alienis  fub  nominibus 
gaudeant? 

XIII.  Aut  ii  licaccipere  rci  novitate  renuitis,unde 
vobis  eft  fcire,  an  iit  unus  aliquis,  qui  fuccedat  pro 
omnibus  quos  invocatis,  partibusque  fe  cimctis  lo- 


144  ARNOBII    ADVEIVSUS    GEJJTTES 

fcorUni   dividonumque  fiipponens,  multorum  \'obiS 
fpeciem  divorum  praebeat  et  potfftadan?    (^uisuain 
iite  elt  unus?  interrogabit.     Forte  p.sirumiis  iltunl 
veri^  auctoribus  dicere:     fcd  ne  nohi.s  fidem  habere 
iiolitis,  Aegyptios,  Perfas,  Indos,  Clialdaeos,    Arnie- 
nios  interroiret,  omnesque  illos  alios^  qui  in  inte- 
rioribus  viderunt  et  cognoverunl  haec  ariibus:   jam 
proferto  difcetis,   quisnam  iit  D^us  unus,  vel  fub  eo 
qui  plurinii,  qui  Deos  fe!  fingant,  et  humani  gene* 
ris  imprudentiam  ludant.      Jamdudum    nos    pudet 
ad  eum  locum  venirej  in  quo  rifum  tenere  non  pof- 
funt  nori  tarituni  puerculi,  et  procaces,  verumetiam 
ferii,  atque  in  moris  tetrici  afperitatem  durati.    Nam 
tnm  a  doctori!»us  omnes  noitris  inlinudtum  acct^pe- 
rimus  et  traditum,  in  declinationibus  Deorum  plura- 
tivosnumeros  non  e([e,  quod  elfent  Dii  linguli,  nec 
communiter  ire  per  plurimos  uniuscujusque  nominis 
proprietas  quiret:  (^Neque  eniin  fieri  jjer  rermn  natu' 
rani  poteft,   ut  quod  unwn  eft,  Jiat  duo :  et  in  diver- 
fas  res  eat  unitas,   ingenita  funplicitate  divifci.)    iih- 
memores  vos  facti,  et  puerilium  difciplinarum  recor- 
datione  compofita,   et  complures  fubditis  vocabulis 
iisdem  Deos^  et  cum  litis  alias  iri  eorum  numero  re- 
Itrictiores,  multiplices  eos  rurfus  cognominum  focie- 
tate  feciltis:  quam  quidem  olim  partem  judicii  acris 
Viri,  atque  ingenio  perfpicaci,  tam  fermone  Italo  ex- 
J>licuere,  quam  Graeco.    Et  dare  nobis  compendium 
potuilfet  res  ifta,  li  non  et  aliquos  videremus  litera- 
tum  elfe  iftarum  expertes:  et  inititutusa  nobis  fermo 
tios  quoque  compelleret  nonnihil  dehis  rebus,  quam- 
"Vis  ab  illis  fumptum,  commemoratumque,  depromere. 
XI V .  Ajunt  igitur  Theologi  veftri,  et  vetultatis  abs- 
€dnditae   conditores,     tres    in  rerum  natura  Joves 
^ffe:     ex  quibus  unus  Aethere  fit  patre  progenitus, 
^tlter  Caelo,  tertius  vero  Saturno,  apud  infulani  Cre- 
tam  et  fepulturae  traditus>   et  procreatus.      (^uin- 


L  I  E  E  R    IV.  145 

que  Soles,  et  Mercurios  qulnqiic:  ex  qulbus,  ut  re- 
ferunt ,  Sol  prinuis  Jovis  fllius  dicitur,  et  Aethe- 
ris  habetur  nepos;  fecundus  aeque  Jovis  filius,  et 
Hyperiona  proditus  genetrice:  tertiiis  Vulcano,  non 
Leuinio,  fed  Nili  qui  fuerit  filius:  quartus  Jalyli 
pater,  quem  Rhodi  peperit  heroicis  temporibus 
Acantlio:  qumtus  Scythici  regis,  et  verlipellis  habe- 
tur  Circae.  Jam  Mercurius  primus,  qui  in  Profer- 
pinam  dicitur  genitalibus  adhinnivifle  fiibrectis,  fu- 
premi  progenies  Coeli  elt.  Sub  terra  elt  alter,  Tro- 
phonius  qui  elfe  jactatur.  Maja  tertius  matre,  et 
Jove  procreatus  fed  tertio :  quartus  foboles  Nili  eft, 
cujus  nomen  Aegyptia  gens  horret  et  reveretur  ex- 
promere.  Quinlus  Argi  eft  interemptor,  fugitivus, 
atque  exul,  et  proditor  apud  Aegyptum  literarum. 
Sed  et  Minervae,  inqulunt,  Hcut  Soles  et  Mercurii, 
quinque  funt:  ex  quibus  prima  non  virgo,  fed  ex 
Vulcano  ApoUinis  procreatrix:  Nili  altera  proles,  et 
quae  efle  perhibetur  AegyptiaSais.  Stirps  Saturni  ter- 
tia  elt,  et  quae  ufum  excogitavit  armorum:  Jovis 
quarta  progenies,  quam  Mefienii  Coryphaliam  nuncu- 
pant:  et  quae  Pallantem  occidit  patrem,  inceitorum 
appetitorem,  eft  quinta. 

XV.  Ac  ne  longum  videatur,  et  nimium,  minu- 
tatim  velle  capita  ire  per  lingula,  ajunt  iidem  Theo- 
logi  quatuor  efl^e  Vulcanos,  et  tres  Dianas,  Aefcula- 
pios  totidem,  et  Dionyfos  quinque,  ter  binos  Her- 
cules,  et  quatuor  Veneres,  tria  genera  Caltorum, 
totidemque  Mufarum,  pinnatorum  Cupidinum  tri- 
gas,  et  quadrigas  Apollinarium  nominum :  quonmi 
iimiJiter  genitores,  hmiliter  matres,  loca  quibus  nati 
funt,  indicant,  et  originem  lingulorum  fuis  cum  pro- 
fapiis  monltrant.  (^uod  li  verum  et  certum  elt,  et 
ex  rei  cognitae  afleveratione  monltratur  :  aut  omnes 
Dii  non  funt,  quoniam  plures  fub  eodem  nomine, 
quemadmodum  accepimus,  efle  non  polfunt;   aut  R 

Tom,   L  K. 


146  Ab^'OI!TI    ADVr.RSUS    GEKTES 

aliquls  ex  liis  efr,  ignoinbilur  et  nefciclur:  quia  fit 
conlimilium  nominum  ronfunone  aiecatns.  Alque 
ita  per  vos  ipfos,  quamvis  iieri  nolitis,  elficitur,  ut 
haeliiet  religio  contmbata :  neque  habeat  finem  cer- 
tum,  in  quem  duigere  fe  poflit,  nuUis  elufa  ambigui- 
tatis  erroribus. 

XVI.  Fingite  nos  enim  vel  auclorilale  idonea  mo- 
tos,  vel  violentia  terroris  veltri ,  induxilfe  in  ani- 
mum  Minervam,  verbi  caula,  facris  vobis  folenni- 
bus  et  ritu  vclle  adorare  vulgato :    res  fi  cum  divinati 
apparamus,  aggredimurque  aris  flammantibus  fua  red- 
dere  conftituta,    Minervae  omnes  advolent,  >ac  de 
iltius  nominis  pofleflione  certantes  pofcant  iibi  fm- 
gulae  apparatum  illum  facrorum  reddi :  quid  in  me- 
dio  faciemus  nos  animal  tenue,  vel  in  partes  quas 
potius  pii  muneris  officia  transferemus?  Dicet  enini 
forfltan  prima  illa,  quam  diximus,  meum  nomen  elt 
Minervae,  cuni  numine,  quae  ApoUinem  genui,  quae 
Dianam,    et  ex  mei  uteri  foetu  coelum  numinibus 
auxi,  et  Deorum  numernm  multiplicavi.    Immo,  in- 
quiet  quinta,Minerva,  tu  tinnis,  quae  marita,  etpuer- 
pera  toties  caftitatis  purae  imminuta  es  fanctitate? 
Nonnevides  inCapitoliisomnibus  virginaleiselfe  fpe- 
ciesMinervarum,necnuptarumhis  formasab  artifici- 
bus  cunctis  dari?  Defilte  igitur  nomen  juris  tibi  afci- 
fcere  non  tui.     Nam  Minervam  me  elfe  genitore  ex 
Pallante  procreatam  ,  teftis  omnis  eft  poetarum  cho- 
rus,  quiPalladam  nie  nuncupat,  derivato  a  patre  co- 
gnomine.    Quiddicis,  inquiet  fecunda  haec  audiens, 
ergoneMinervium  nomen  tu  fers  parricida  petulans, 
et  ex  amoris  incefti  contaminatione  polluta?  quae 
dum  te  fucis,  atque  artibus  excolis  meretriciis,  jam 
patris  in  te  mentem  furialibus  plenfim  cupiditalibus 
excitalti.   Perge  igitur,  aliud  tibiquaere  fignum:  nani 
mea  resifta  elt, quaniNilus  maximus  fluminumaquis 
generavit  ex  liquidis,  et  in  virgineos  habitus  roris 


L  I  B  E  R    IV.  147 

Concretlone  concliixit.     Quod  fi  fidem  inquiris  facti, 
Aeiiyplios  et  ego  teftes  dabo,  quoruni   Neith  Jingua 
dicor,    Platonis   teltificante    Tiniaeo.      (^uid   deinde 
arbitramur  fore?     deliftetne  et  illa  Minervam  fe  di- 
cete,  cui  Coryfaliae  nomen  elt,  vel  ex  Coryfae  n)a- 
tris  figno,  vel  quod  ex  vertice  fumriio  Jovis  parmam 
ferens  emicuit,  atque  armorum  accincta  terroribus? 
Aut  illam,  quae  tertia  elt,  cefturam  patienter  nomen, 
et  tion  dictis  talibus  habituram  rationem  fui,  et  pri- 
marum  arrogantiam  refutaturam?  Iiane  tu  audesma- 
jeltatem  tibi  mei  nominis  ufurpare  Sai,  ex  caenoetex 
gurgijibus  prodita,  coagulataque  limolis?     at  tibi 
tu  aliam  dignitatem  affume,  Deam  quae  de  vertice 
procreatam  mentiris  tejovis,  et  rationem  te  efle  mor- 
talibus  ineptillimis  fuades?  Ex  capite  conceptos  filios 
procreat?     ut  arma  quae  geftas,  procudi  poflent  et 
fabricari,    in    verticis    ipfius    cavo    officina   fabrilis 
fuit,   incudes,  mallei,  fornaces,  folles,  carbones,  et 
forcipes?  aut  fi  verum  elt  quod  afleveras,  rationem 
te  efle,  defiltc  tibi  nomen  id,  quod  meum  eft,  vin- 
dicare,  nam  quam  dicis  ratio,   non  eft  fpecies  nu- 
minis  certa,  fed  obfcurarum  intelligentia  caufarum. 
Si  ergo,  ut  diximus,  officia  nobis  adeuntibus  religiofa 
Minervae  adlint  quinque,  ac  de  hujus  nominis  pro- 
prietate  rixantes,    fibi  quaeque  delideret  aut  thuris 
fufllmenta  libari,  aut  ex  pateris  aureis  inferia  vina 
defundi,     quo  difceptatore,  quo  judice  controver- 
fias  toUemus  tantas?  aut  quis  quaelitor,  quis  arbiter 
cervicibus  tantis  erit,  qui  inter  perfonas  hujusmodi, 
aut  vindicias  jufias  dare,  aut  facramenta  conetur  pro- 
nunciare  nonjulta?      nonne  potius  ibit  domimi,  fe- 
feque  abftinens  ab  negociis  taiibus  tutius  effe  arbi- 
trabitur  nihil  horum  contingere,  ne  aut  uni  dando, 
quod  omnium  elt,  inimicas  efficiat  caeteras,  aut  Itul- 
titiae  crimen  incurrat,  fi  id  attribuat  cunctis,  quod 
eife  oportfcbat  unius? 

K  2 


l4  8  A  I\  N  O  31 1  I   A  D  V  E  R  S  U  S    G  E  N  T  £  t> 

XVII.  PoITiimus  haec  eadem  de  Merciiriis ,  Soli- 
bus,  iino  de  aliis  omnibus  quorum  numeros  tenditis 
et  multiplicatis,  expromere.  Sed  falis  eit  ex  uno  ra- 
tionem  in  caeteris  eandem  e^e  fcire:  et  ne  forte  pro- 
lixitas  faftidium  audientiae  pariat,  ceflabimus  ire  peu 
lingula,  ne  dunivos  arguimiisnimietatis,  loquacitatis 
immodicae  fufcipiamus  et  nos  culpam.  Quid  dicitis 
o  ifli,  qui  ad  Deorum  nos  cultus  membrorum  lania- 
tibus  invitatis,  et  fufcipere  nos  cultum  veltrorum 
compellitis  numinum?  PoHumus  diiriciles  non  elTe, 
li  modo  aliquid  nobis  dignum  tanti  nominis  opi- 
nione  monltretur.  Oltendite  nobis  Mercurium,  fed 
unum:  date  Liberum,  fed  unum:  unam  Venerem, 
atque  unam  fimiliter  Dianam.  Nam  efie  Apollines 
quatuor,  aut  tres  Joves,  numquam  nobis  facietis  fi- 
dem :  nec  li  teftem  ipfum  citetis  Jovem,  aut  Pythium 
conftituatis  auctorem. 

XVIII.  Sed  ex  diverfo,  nefcio  quis,  unde,  inquit, 
fcimus,  an  explorata  et  cognita  Theologi  fcriptita- 
rint,  an,  ut  vifuni  elt,  atque  fedit, libidinolam  extule- 
rint  fictionem?  JSiliil  iftud  ad  caufam :  nec  fermonis 
iftius  in  eo  elt  ratio  confiituta,  utrumne  res  ita  fmt, 
Theologorum  ut  indicant  fcripta,  analiterfehabeant, 
et  multo  diffociatae  difcrimine:  nobis  enim  fatis  elt 
rebus  de  publicatis  loqui,  neque  quaerere  quid  lit  in 
vero ,  fed  refutare ,  convincere  id ,  quod  in  medio 
pofitum  eft,  atque  opinatio  concepit  humana.  Sed 
li  mendaces  illi,  vos,  veritas  quae  lit,  exponite,  et 
irrefutabile  aperite  fecretum.  Et  qui  fieri  potis  elt, 
remotis  magifteriis  literarum?  Quid  elt  enim  quod 
dici  de  immortalibus  Diis  pofFit,  quod  non  ex  homi- 
rmm  de  his  fcriptis  ad  humanaspervenerit  notiones? 
Aut  quidquam  vos  ipli  de  illorum  ritibus  poteltis, 
caerimoniisque  narrare,  quod  relatum  in  literas  non 
lit,  et  fcriptorum  cornmentariis  publicatum?  aut  li 
ponderis  exiftimatis  nullius  haec  efle,   aboleantur 


L  ifl  E  n  IV.  l/j9 

onincs  libri,  quos  deDiis  habetis  compofitosTheolo' 
gorum,  Pontilicum,  nonnullorum  etiam  philolophiae 
deditoram;  quinimmo  potius  fingamus  ab  exordio 
mundi  nullum  aliquando  mortalium  fcriplifrc  deDiis 
quidquam:  experiri  volumus,  et  cupimus  fcire,  an 
mutire,  an  hilcere  Deorum  in  mentione  poflitis,  an 
concipere  eos  mente,  quos  in  animis  veftris  nullius 
fcripti  informaverit  notio.  Cum  vero  nomina,  et 
2>otentias  illorum  fuggerentibus  vobis  libris  addidi- 
cifle  vos  conltet,  iniquum  elt  detrahere  literis  his 
fidem,  quarum  ea  quae  dicitis  teftimonio  atque  au- 
ttoritate  firmatis. 

XIX.  Nili  forte  haec  falfa,  et  ea ,  quae  a  vobis  di- 
cuntur,  erunt  vera.  Quo  argumento,  quo  figno? 
Cum  enim  homines  utrique,  et  qui  haec,  et  illa  com- 
mentati  funt,  fiierint,  et  de  rebus  incertis  ab  utra- 
que  fit  disputatum  parte;  arrogantis  eft  dicere,  id 
quod  tibi  placeat  effe  verum,  quod  vero  animum 
laedit,  id  libidinis  et  fallitatis  arguere.  Per  humani 
generis  jura,  atque  iplius  mortalitatis  confortia,  cum 
auditis  et  legitis,  ex  illo,  atque  ex  illa  matre  Deus 
ille  elt  proditus;  nonneanimi  veftri  fenfus  tangit  hu- 
manum  nefcio  quid  dici,  et  ex  terreni  generis  humi- 
litate  proficifcens?  aut  cum  efle  arbitramini  vos  ita, 
folJcitudinem  concipitis  nullam,  ne  oilenlionis  ali- 
quid  apud  ipfos,  quicumque  funt,  contrahatis  Deos: 
quod  ex  turpi  concubitu  creditis,  atque  ex  feminis 
jactu  ignoratam  fibi  adlucem  beneficiis  obfcoenitatis 
exilfe?  Nos  enim,  ne  quis  forte  exiftimet  ignorare, 
nefcire,  quid  iltius  nominis  conveniat  dignitati,  fane 
nativitatis  expertes  Deos  elfe  oportere  cenfemus: 
aut  fi  aliquos  ortus  habent,  a  Domino  rerum  ac  prin- 
cipe,  rationibus  quas  ipfe  novit,  ipfos  ducimus  at- 
que  exiftimamus  effe  miffos,  immaculatos,  caftifliU 
mos,  puros,  nefcientes  quae  fit  foeditas  ili.a  coeuudi, 
et  usque  ad  illos  ipfos  prinoipali  procreatione  finita. 


3  50         Arnodii  adversus  gentes 

XX.  At  vero  vos  contra  niaiertaus  immeniores  et 
fubliinitatis  tantae.  eas  illis  adjungitis  nalivilates,  or- 
tusque  eos  adlrribitis,  quos  ingcniis  lautioribus  ho» 
iiiincs  ct  execrationi  haheant  et  horrori.  Ex  Ope,  in- 
quiris,  marre,  et  ex  genitore  Saturno,  cum  luis  elt 
natus  Dieipiter  fratribus  Uxores  cnim  Dii  ha- 
bent,  atque  in  conjugalia  foedcra  conditionibus  ve- 
niunt  ante  quaeiitis?  ufu,  farre,  coemptione,  ge- 
nialis  lectuli  facramenta  condicunt?  habent  fpera- 
tas,  habent  paclas,  liabent  interpofuis  ftipulaiioni- 
bus  fponfas?  Et  quid  de  iplis  conjunctionibus  loqiii- 
mur?  quando  et  quosdam  nuptias  celebraife,  et  t'e- 
Itas  hahuiffc  frequentias  dicitis,  et  lulifle  in  liis  Dcas; 
et  quod  participes  fefceninorum  non  effent,  periur- 
banV.  difcordiis  omnia  :  et  in  humanum  in  poiterum 
genus  t;xitioium  feviffe  difcnmina? 

XXI.  Sed  in  caeteris  foriitan  minus  hujus  ehiceat 
turpitudinis  foeditas.  Ergone  ille  rector  poli,  pater 
D«;orum  et  liominum,  fupercilio  et  nutu  totum  mo- 
tans  et  tremefaciens  coelum,  ex  viro  concretus  et  foe* 
mina  eft?  Et  nifi  ambo  fexus  in  obfcoenas  dillblve- 
rentur  copulatis  corporibus  voluptates ,  Jupiler  ille 
luaximus  non  clfet,  et  usque  ad  hos  dies,  et  regem 
numina  non  liabercnt,  et  coelum  line  Domino  Ita" 
ret?  Et  qiiid  Jovem  miramur  ex  foeminae  efiufuin 
dictitare  vos  alvo,  quando  auctores  veitri  etnutricem 
habuilfe  confcribunt,  et  ex  alieni  uberis  alimonia 
mox  traditam  retinuilfe  vitam?  Quid  dicitis  oviri? 
Ergone,  iterum  dicam,  tonans,  fulgens,  et  fulmi- 
nans,  et  nubila  terribilia  conducens,  fuxit  fluenta 
mammarum,  vagitum  edidit,  repfit,  atque,  ut  fle- 
tum  exponeret  incptillime  tracturn,  crepitaculis  obti» 
cuit  auditis,  et  ad  fomnos  inductus  elt  in  moHifhmis 
cunis  jacens,  et  vocibus  delinitus  infractis?  O  Dco- 
rum  alftrtio  rrligiofa!  o  amplitudinis  metuendae  ve- 
cerabilem utonllrans  atque inlmuans dignitatem !  Sic- 


n 


L  I  3  E  i\  I V.  J  5 1 

cine  apud  vos  quaefo  fupernarum  nafcilur  eminentia 
poteftatum?  his  in  lucem  prodeunt  generationibus 
I3ii  veltri,  quibus  afini,  porci,  canes,  quibus  immun- 
da  haec  omnis  conceptatur  et  genilur  terrenarum 
proluvies  befiiarum? 

XXII.  Neccontenti  hoscoetusgravitaii  attribuilfe 
Saturniae,  etiam  ipfum  regem  mundi  Ilagitiolius  libe- 
ros  procrealTe,  quam  ipfe  eft  natus  atqne  editus,  prae- 
diratis.  Ex  Hyperiona,  inquilis,  matre,  et  Jove  jacu- 
latore  fulminis,  Sol  aureus  et  flagranriflimus  natus 
eit:  exLatona  et  eodem  ArquiteneiisDelius,  et  fylva- 
rum  agitatrixDiana:  exLeda  eteodemCaJtores,  grae- 
ce  Diofcoris  nomen  eft:  ex  Alcmena  et  eodem  Hercu» 
les  illeThebanus,  quem  clava  pellisque  tutatae  funt: 
ex  Semela,  atqueipfo,  Liber,  qui  Bromius  dicitur, 
et  ex  femine  iterum  natus  patris:  ex  ipfo  rurfus, 
et  Maja,  IVlercurius  ore  facundus,  et  geltator  affa- 
bilium  colubrarum.  Poteft  ulla  gravior  contume- 
lia  Jovi  veftro  inlligi,  aut  quidquam  eli;  aliud,  quod 
labefactet,  aut  deRruat  Deorum  principis  auctori- 
latem,  quam  quod  euni  creditis  voluptatibus  ali- 
quando  libidinolis  victum,  et  in  foemineos  appetitus 
inflammati  pectoris  incaluille  fervore?  Et  quid  regi 
Saturnio  matrimoniis  fucrut  cum  alienis  rei?  Non 
illi  fueratfatis  Juno,  nec  fedare  impctum  cupiditalum 
in  regina  poterat  numinum,  cum  nobilitas  eam  com- 
mendaret  tanta,  facies,  oris  digiiitas,  et  ulnarum  ni- 
veimarmoreiquecandores?  An  uxorecontentus  haud 
una,  concubinis,  pellicibus,  atque  amiculis  delectalus 
impatientiam  fuam  fpargebat  pafljm,  ut  babecali  ado- 
lefcentes  folent,  falax  Deus,  et  canus  ex  infmitis  cor- 
poribus  flaccefcentium  voluptatum  reltituebat  ardo- 
rem?  (^uid  dicitis  o  impii,  vel  quas  de  veftro  Jove 
opinionum  conHngitis  foeditales?  Ita  non  animad» 
vertitis,  non  videtis,  cujus  eum  notetis  piobri?  cu- 


152  AlVNOBll    ADVERSUS    G  E  :^7  T  K  S 

jus  criminis  conftituatis  auctorem?   vel  quas  in  eum 
labes  flagitiorum,  quantas  coacervetis  infamias? 

XXIII.  Ad  libidinem  hominesproni,  atque  ad  vo- 
luptatum  blanditias  naturae  infirmitateproclives,  ad- 
ulteria  tamen  legibus  vinditant,  et  capiialibus  afll- 
ciuDt  eos  poenis,  quos  in  aliena  comprehenderintfoe- 
dera  genialis  fe  lectuli  expugnatione  iecilfe.  Subfef- 
foris,  et  adulteri  perfona  cujus  eflet  turpitudinis, 
noiae  cujus,  regum  maximus  nefciebat,  et  fpecula- 
tor  ille,  ut  fama  eit,  bene  meritorum,  ac  peflime, 
quidnam  deceret  fe  velie  rationibus  pectoris  non  per- 
fpii  iebat  amiHi.  Et  tolerari  forfitan  male  tractatio 
haec  poflet,  li  eum  faltem  perfonis  conjungeretis 
comparibus,  et  adulter  a  vobis  immortalium  conlti- 
tueretur  Dearum.  In  humanis  vero  corporibus  qiiid- 
nam  quaefo  inerat  pulchritudinis,  quid  decoris,  quod. 
irritare,  quod  flectere  oculos  poffet  in  fe  Jovis?  Cu- 
tes,  vifcera,  pituiia,  atque  onmis  illa  proluvies  inte- 
Itinorum  fub  involucris  conltituta,  quam  non  modo 
Ijynceus  ille  penetrabili  acie  poflit  horrefcere,  ve- 
rum  etiarn  quivis  alterfola  vel  cogitatione  vitare.  O 
egregia  merces  culpae,  o  digna  et  preciofa  dulcedo, 
propter  quam  Japiter  maximus  cygnus  fieret,  et  tau- 
rus,  et  candidorum  procreator  ovorum. 

XXI V.  Si  aperire  oculos  mentis,  et  veritatem  pro- 
priam  intueri  fine  ulla  vultis  gratificatione  privata, 
miferiarum  omnium  caufas,  quibus  genus,  ut  dicitis, 
jamdudum  afflictatur  humanum,  ex  hujusmodi  repe- 
rietis  opinationibus  fluere,  quas  habebatis  antiquitus 
de  Diis  veftris:  et  quas  in  melius  reformare  ante 
oculos  poflla  veritate  renuiftis.  Nam  nos  quidem 
quidnam  de  illis  aliquando,  aut  inconveniens  fenfi- 
nius,  aut  confcriptionibus  edidimus  indecoris,  ut  iii 
invidiam  jaciantur  noftram  labores  generis  humani, 
et  commoditates,  quibus  vivitur,  imminutae?  JSum- 
quid  a  nobis  dicitur,  ut  ciconias,  ut  palumbes,  ex 


L  I  E  E  R    IV.  153 

ovis  elTe  progenltos  quosdam  Deos?  Numquld  ex 
pelagi  fpuma,  et  ex  coeli  genitalibus  amputalis  Cy- 
thereae  Veneris  concretum  coaluilTe  candorem?  Num- 
quid  parricidii  caufa  vinctum  e/Te  Saturnum,   et  fuis 
diebus    tantum    vinculorum    ponderibus    relevari? 
Kumquid  beneficioCuretum  abinteritu  fervatum  Jo- 
vem?  Numquid    expuliffe  regno  patrem,    et  alieni 
juris  imperium  violentia  et  fraude  tenuilfe?  Num- 
quid  pulfum  a  nobis  fencm  Italorum  deiituilTe  in  fi- 
nibus,  et  quod  tutus  fuilTet  a  filio,  nomen  Latio  im- 
pofnifTe  pro  munere?  Numquid  inceitas  nuptias  cum 
forore  Jovem  ipfum  dicjmus   fociffe  nos  ?  aut  invi- 
talum  ad  ejus  menfam  pro  fuillis  vifceribus  prolem 
nefcium  Lycaoniam  praniitaffe?      Numquid    altero 
claudum  pede  apud  infulam  Lemnum  fabrilia  opera 
exercuilfe  Vuhanum?  Numquid  cupidinis  atque  ava- 
ritiaecaufa,  licutcanit  BoeotiusPindarus,  Aefculapiuni 
fulminis  transfixum  f[[e  telo?  Numquid  y\pollineai 
ditem  factum,  eos  ipfos  reges,  quorum  gazis  fuerat 
locupletatus  et  donis,  ambiguitate  fefellilfe  refponli? 
Numquid  furem  Mercurium  publicavimus?  num  nos 
eile  Lavernam,  atque  cum  lioc  limul  fraudibus  prae- 
lidere  furtivis?     Numquid  ck  nobis  Myrtilus  elt  au- 
ctor,  quiMacari  filiae  Megalconis  ancillulas,  proEte- 
tur  fuilfe  Mufas? 

XXV.  Quis  rege  a  Cyprio,  cujus  nomen  Cinyras 
eft,  ditatam  meretriculam  Venerem  divorum  in  nu« 
mero  confecratam,  quis  ex  reliquiis  l*elopis  compa- 
ctum  e\^e  palladium,  prodidit?  non  vos?  Ouis  Spar- 
tanum  fuifle  Martem?  nonne  Epicliarmus  auctor  ve- 
Iter?  quis  in  Tinaciae  fmibus  procreatum?  non  So- 
phocles  Atticus  cunctis  confentientibus  theatris?  Quis 
in  Arcadia?  Non  vos?  Quh  nienfibus  tribus  etdecem 
vinctum?  NonMelae  fluuiinis  fiiius?  quisei  canes  ab 
Caribus,  quis  ab  Scythis  alinos  immolari?  non  prin- 
cipaliter  cum  caeteris  Apollodorus?  Quis  dumgenia- 


1 5  f  A  R  ^O  JJ 1  I    A  D  V  E  n  S  U  S    G  E  N  T  E  S 

libns  infultat  alieziis,  haefilTe  in  laqueis  involutum? 
non  commentarii  veltri,  non  fcenae?  Numquicl  ali- 
quando  a  nobis  confcriptum  eit  mercenariam  Deos 
fervitutem  ferviffe,  utHerculem  fordidi  amoris  et  pe- 
tulantiaecaufa,  utAdmeto  ApoUinem  Delium.utLao- 
inedontiTroico  Jovis  fratrem,  ut  eidem,  fed  cum  pa- 
truo  Pythium,  ut  conjugalia  fecreta  mifcentibusMi- 
nervam  luminis  ininiltram,  et  lucernarum  modera- 
tricem?  Nonne  ille  velter  clt  vates,  qui  JVlartem  fecit 
et  Venerem  mortalium  manibus  vulneratos?  Non 
ex  vobis  Panyailis  unus  eit,  qui  ab  Hercule  Ditem 
patrem,  et  reginam  memorat  fauciatam  effe  Juno»- 
nem?  Non  vira<:inem  ab  Ornyto  caelam,  cruenta- 
tam,  vexatam,  Polemonis  veltri  indicant  fcripta? 
Non  ab  Hippocoontis  liberis  ipfum  Solibius  Hercu- 
lcui  cruciatum  retuliffe  pronunciat,  et  illati  vidneris, 
etdoloris?  Apud  infulamCretam  fepuUviraeefleman- 
datum  Jovem  nobis  editum  tradilur?  In  Spartanis  et 
Lacedacmoniis  hnibus  nos  dicimus  conditos,  in  cu- 
nis  coalltos  fratres?  Nolter  ille  eft  auctor,  qui  Pa- 
trocles  Tlmrius  fcriptorum  in  titulis  indicatur,  qui 
tumulos  memorat,  reliquiasque  Saturnias  tellure  in 
Sicula  contineri?  Chaeroneus  Plutarchus  noftrarum 
eHe  partium  comprobatur,  qui  in  Oeteis  verticibus 
Herculem,  poft  morborum  comitialium  ruinas  dilTo- 
lutum  in  cinerem  prodidit? 

XXVI.  Nam  quid  de  illis  amoribus  dicam,  quibus 
in  foeminas  fanctos  incaluilfe  coeleltes,  veftris  prodi- 
ttim  literis,  atque  auctoribus  continetur?  Numquid 
enim  a  nobis  arguitur  rex  maris  Amphitritas,  Hippo- 
thoas,  Amymonas,  Menalippas,  Alopas,  per  furio- 
fae  cupiditatis  ardorem  caltimoniae  virginitate  pri- 
vaffe?  Numquid  Apollo  Latonius  immaculatus  ille, 
callinimus,  atque  purus,  Arlinoas,  Aethufas,  Hy- 
pfipylas,  Marpelfas,  Zeuxippas,  ctProthoas,  Daphnas, 
et  Steropas,  inconfulti  pectoris  appeiilfe  fervoribus? 


L  I  B  E  IV     IV.  15 


oo 


Numquid  renexSaturnus  jamdudam  obfitus  canis.at- 
que  annoruni  veLiiltate  jam  fri2,idus,  noltiis  carmini- 
bus  indicatur  ab  uxore  in  adulterio  comprehenriisin- 
duiffe  formam  feri,  et  fub  pecoris  fpecie  binnitibus 
evolavilfe  jactatis?  Jupiter  ipfe  rex  mundi,  nonne  a 
vobis  infamatus  eftilfe  per  innumerosfpecies,  etpetu- 
lantis  amoris  flammamfervilibus  obumbraviffefalla- 
ciis?  Nimiquid  a  nobis  aliquando  confcripLus  eft  li- 
bidinofa  ut  perficeret  furta,  modo  elfe  in  aurum  ver- 
fus,  modo  in  Luyrum  ludicrum,  in  draconem,  in 
alitem,  in  taurum,  et  quod  omnia  genera  contume- 
liarum  tranfiliat,  in  formiculam  parvulam,  ut  Clito- 
ris  videlicet  filiam,  Myrmidonis  redderet  apud  Thef- 
falos  matrem?  Ouis  ilhmi  in  Alcmena  novem  nocli- 
bus  fecit  pervigilafle  continuis?  non  vos?  (^uis  in 
amoribus  defidem  derelicta  coeli  Itatione  jacuiflc? 
non  vos?  Va  fane  adiungitis  beneficia  non  parva :  fi- 
quidem  vobis  Deus  Hercules  natus  efl;,  qui  in  rebus 
bujusmodi  patrisfui  transiret  exuperaretque  virtutes. 
Dle  noctibus  vix  novem  unam  potuit  prolem  extun- 
dere,  concinnare,  compingere:  at  Hercules  fanctus 
Deus  natas  quinquaginta  de  Theftio  nocte  una  per- 
dociiit,  et  nomen  viiginitatis  exponere,  et  genilricum 
pondera  fuftinere  Quid  quod  non  contenti  foeminei 
generis  attribuifle  Diis  curas,  etiam  fexus  adjuntjitis 
adamatos  ab  his  mares?  Hylam  nefcio  quis  diligit. 
Hyacintho  eft  alius  occupatus,  illePelopis  defideriis 
flagrat,  bic  iu  Chryfippum  fufpirat  ardentius,  Cata- 
mitus  rapitur  delicium  futurus,  et  poculorum  cu- 
ftos.  Et  ut  jovis  dicatur  pullus,  in  partibus  Fabiiis 
aduritur  moUibus,  obfignaturque  polticis. 

XXV 11.  Sed  foli  amant  apud  vos  mares,  et  foemi- 
neo  fexui  fua  confcrvata  eft  fanctitas.  Nonne  veftris 
cautum  eft  fiteris  adamatum  effe  ab  Aurora  Titho- 
num,  arfiffe  in  RndymionemLunam,  Ncreidemin  Ae- 
acum,  in  Aciullis  gcnitoiem  Thctim,  Proferpinam  iu 


156  AnNOlill    ADVERSUS    GENTES 

Adonem,  matrem  ejus  Cererem  in  Jafionem  nefcio 
quem  riilticanum,  et  polt  Vulcanum,  rhaethontem, 
Martem,  m  Anchifae  nuptias  ipfam  illam  Venerem 
Acneadum  matrem,  etRomanae  dominationis  aucto- 
rem?  Cum  talia  igitur  vos  probrn,  et  flagitiofa  prodi- 
gia,  non  inunumaliquem  nominatim,  fed  in  omnem 
pariter  fuperorumgentem,  quam  effe  vos  remini,  line 
iillius  excepiione  jaciatis,  audetis  falva  verecundia 
dicere,  aut  elfe  nos  impios,  aut  vos  pios,  cum  multo 
niajores  ferant  a  vobis  ollenfas  ex  omnibus  probris, 
quae  in  illorum  maledicta  conducitis,  quamamplitu- 
dinis  et  honoris  ex  ritu  atque  oHicio  cultionis?  Aut 
enim  falfa  iila  funt  cuncta,  quae  funt  prompta  de  lin- 
gulis,  exiftimationem  illorum  majeftatemque  laeden- 
tia:  et  res  digna  omnino  elt,  propter  quamDii  fundi- 
tus  genus  omne  debeant  abolore  mortalium :  aut  li 
explorata  et  vera  funt,  et  line  uUis  dubitationibus 
comprehenfa,  ad  eam  perducitur  res  fummam,  ut  in- 
vitiflimis  vobis  non  generis  fuperi,  fed  humani  eos 
fuifle  credamus. 

XXVIII.  Ubi  enlm  nuptiae,  matrimonia,  puerpe- 
ria,  nutrices,  artificia,  debilitates,  ubiftatus  capitis,  et 
ronditio  fervitiitis,  ubi  vulnera,  caedes,  cruor,  ubi 
amores,  delideria,  voluptates,  ubi  omnis  animo- 
rum  aflcctio  ab  inquietis  perturbationibus  veniens, 
necefle  elt  divinum  nihil  iftic  efle:  nec  quod  pro- 
prium  caduci  eft  generis,  et  terrenaefragilitatis,  prae- 
ftantiori  pofle  adhaerere  naturae.  Quis  eft  enim  qui 
credat,  li  modo  agnofcit  ac  percipit  vis  iftius  poten- 
tiae  quae  lit,  aut  genitales  habuiffe  partes  Deum,  et 
abfciflione  foedifiima  privatum  his  elCe:  aut  ex  fe 
proditas  aliquando  intercepifle  proles,  et  vinculo-  » 
rum  coercitum  poenis:  aut  cum  patre  quodammodo 
conferuifle  bella  civilia,  et  eum  jure  abltinuifle  re- 
gali:  aut  exterritum  minoris  metu  vertilfe  exupera- 
tum  tcrga,  ct  tamquam  fugitivum  et  exulem  in  fub- 


L  I  B  E  R    IV.  157 

motis  dclituifTe  fecretis?  Quis  eit,  inquam,  qui  cre- 
dat  ad  humanas  accubuilTc  Deum  merifas,  interem- 
ptum  avaritiae  caufa,  fefelliflc  fupplices  ambiguitate 
refponli,  praecellere  in  furtorum  dolis,  adulteralie, 
ferviffe,  vulneratum  effe,  et  adamafl^e,  et  per  omnes 
libidinum  formas  inceftarum  cupiditatum  circume- 
gifl^e  pellaciam?  Atquin  omnia  vos  ifta  et  fuifl^t;,  etin- 
eife  in  Diis  affeveratis  veftris :  neque  ullam  praeter- 
mittitis  fpeciem  vitiofitatis,  maleficii,  lapfus,  quani 
non  in  convitium  numinum  opinionum  petulantia 
conferalis.  Aut  igitur  vobis  quaerendi  funt  Dii  alii, 
in  quos  omnia  iita  non  cadant;  in  quos  enim  haec 
cadunt,  humani  funt  generis  atque  terreni:  aut  li  hi 
funt  tantummodo,  quorum  nomina  publicaitis  etmo- 
res,  opinionibus  tollitis  veftris.  Mortalia  funt  enim 
quaecumque  narratis. 

XXIX.  Et  poilumus  quidem  hoc  in  loco  omnes 
iitos  nobis  quos  inducitis,  atque  appellatis  Deos,  ho- 
mines  fuiffe  monitrare,  vel  Agragantino  Euhemero 
replicato,  cujus  libellosEnnius,  clarum  ut  fieret  cun- 
ctis,  fermonem  in  Italum  transtulit:  vel  Nicanora 
Cyprio,  vel  Pellaeo  Leonte,  vel  Cyrenenii  Tlieo" 
doro,  vel  Hippone  ac  Diairora  Meliis,  vel  auctoribus 
aliis  mllie,  qui  fcrupuloiac  dilige^liae  cura  in  lu- 
cem  res  abdilas  libertate  ingenua  protulerunt.  Pof- 
fumus,  inquam,  li  placet,  et  Jovis  res  geitas,  etMi- 
nervae  expromere  belia,  virginis  et  Dianae:  quibus 
dolis  Liber  Indorum  altectaverit  regnura,  cujus  fue- 
rit  conditionis  Vcnus,  cujus  operae,  cujus  quaeftus: 
matrimonium  magnacujus  tenuerit  mater:  quidnani 
fpei,  quid  voluptatis  fpeciofo  ab  Attide  conceperit. 
Unde  Serapis  Aegyptius,  unde  liis,  vel  ex  quibus 
cauiis  appellatio  ipia  concinnata  lit  nominum. 

XXX.  Sed  noii  iftam  fufcepimus  in  eo  fermone, 
quem  facimus,  vel  operulam,  vel  voluntatem,  ut 
oltendamus,  etpublicemus,quinamfuerinthi  omnes. 


158        Arnobii   adversus  gentes 

IlUid  nobis  propofitum  eit,  ut  quoniam  nos  impios 
et  irreliaiofos  vocalis,  vos  contra  pios  et  Deonim 
contenditis  efle  cultores,  demonltrare,  atque  in  me- 
dio  ponere  abhominibusmagis  nullis  ignominiofius 
eos  tractari,  quan)  a  vobis.  (^uod  fi  liabere  fe  ita 
ex  iplls  maledictionibus  promptum  elt,  fequitur  ut 
intellisi  debeat  vos  fuperis  Itimulos  indionationum 
furiahum  commovere,  qui  tam  foedas  de  illis  vel 
auditis.  vel  creditis,  vel  ignominiofas  ipli  compingi- 
tis  fabulas.  Non  enim  qui  follicite  relegit,  et  im- 
maculatas  hoftias  caedit,  qui  acervos  ihuris  dat  con- 
rremandos  igni,  numina  confentiendus  elt  colere,  aut 
oliicia  folus  religionis  implere.  Cultus  venis  in  pe- 
ctore  elt,  atque  opinatio  de  Diis  digr.a:  nec  quid- 
quom  prodelt  illatio  fanguinis  et  cruoris,  fi  credas  de 
his  ea  quae  non  modo  hnt  longe  ab  eorum  difiita 
diftantiaque  natura,  verum  etiam  labis  et  turpitudi- 
nis  aliquid,  et  majeltati  eorum  concilient,  et  de- 
cori. 

XXXI.  Interrogare  enim  vos  libet,  et  ad  fermonis 
exigui  refponlionem  vocare,  utrumne  gravius  exilti- 
metis  nullas  caedere  his  hoftias,  quia  putes  naturam 
tantam  neque  velle,  neque  appetere  ifias :  an  taJia 
de  his  probra  opinionum  foeditate  concipere,  quae 
cujusvis  animum  in  ultionis  poflint  rabiem  conci- 
tare?  Si  rerum  momenta  pendantur,  nullum  repe- 
rias  tam  invidum  judicem,  qui  non  criminofius  exi- 
ftimet  maledictis  infignibus  cujufpiam  famam  carpi, 
quam  a  quoquam  filentio  praeteriri.  Hos  enim  for- 
iitan  rationis  exiitimari  poflit  et  credi:  illud  facrile- 
gae  mentis  elt,  et  defperatae  in  fictionibus  caecitatis. 
In  caerimoniis  vefiris,  rebusque  divinis,  poftulioni- 
bus  locus  elt,  et  piaculi  dicitur  contracta  efle  com- 
mifiio,  li  per  imprudentiac  lapfum,  aut  in  verbo  quis* 
piam,  aut  fympuvio  deerrarit:  aut  ii  curfii  in  folenni- 


L  I  B  E  I\    IV.  159 

bus  ludis,  curriculisque  divinis,  commifTuni  omnes 
Itatim  in  religiones  clamalis  facras,  fi  ludius  confti- 
tit,  aut  tibicen  repente  conticuit:  aut  fi  patrimus 
ille  qui  vocitatur  puer,  omillt  per  ignorantiam  lo- 
rum,  aut  terram  tenere  non  poluit:  et  audetis  ab- 
nuere  in  delicds  tam  gravibus  violari  femper  a  vobis 
Deos,  cum  in  levioribus  caulis  irafci  eos  ipfi  cum 
pernicie  faepius  confiteamini  civitatis? 

XXXII.  Sed  poetarum,  inquiunt,  figmenta  funt 
haec  omnia ,  et  ad  voluptatem  compolitae  luliones. 
Non  efi:  quidem  credibile  homines  minus  brutos ,  et 
vetuftads  remotiffmiae  veftigatores,  aut  eas  inferuilfe 
fuis  carminibus  fabulas,  quae  in  notionibus  homi- 
num  fuperellent,  atque  in  auribus  collocatae:  aut 
ipfos  iibi  tantum  licentioli  voluilfe  juris  afcifcere,  ut 
confingerent  per  Itultitiam  res  eas,  quae  nec  ab  in- 
fariia  procul  effent  remotae,  et  quae  illis  a  Diis  me- 
tum,  et  pericukim  pollent  ab  hominibus  comparare. 
Sed  concedamus,  utdicitis,  deformitatum  tantarum 
concinnatores  elfe  atque  inventores  poetas  :  immu- 
nes  tamen  aDeorum  maletractatione  neclic  eltis,  qui 
aut  talia  celfatis  maleiicia  vindicare:  aut  non  lesjibus 
latis,  et  fcveritate  poenarum  tantae  iiftis  obviam  te- 
meritati,  conltitutumque  a  vobis  eft,  ne  quis  poft- 
hac  hominum  id  quod  elfet  turpitudini  proximum, 
autDeornm  indignum  majeftatibus  loqueretur.  Ouis- 
quis  enim  patitur  peccare  pcccantem,  is  vires  fubmi- 
niftrat  audaciae:  et  majoris  contumeliae  res  elt, falhs 
quemquam  notare  atque  infignire  criminibus,  quam 
vera  ingerere  atque  objectare  delicta.  Ouod  enim 
lis,  dici,  et  quod  elfe  te  fentias,  morfum  habet  mi- 
norem  teftimonio  tacitae  recognitionis  infractum.  II- 
lud  vero  acerbiHime  vulnerat,  quod  inurit  innoxios, 
et  quod  decus  nominis  atque  exiftimationis  infamat. 

XXXIII.  Scribuntur  Dii  veltri  in  tricliniis  coele- 
liibus,  atque  in  chalcidicis  aureis  coenitare,  potare,  et 


i6o         Arnobii  adversus  gentes 

atl  ullimnm  fidibus  et  vocum  modulatione  mulceiu 
"Vos  aures  patientinimas  commodatis:  nec  judicaiis 
indignum  vol  uptates  attribui  Diis  eas,  quibus  corpora 
terrena  fulcinnuir,  et  quas  aures  expetunt  enervati 
pectoris  diflbtulione  mollitae.  Inducuntur  ex  his  alii 
amatores,  adulteri  caftitatis,  nec  cum  foemini.s  tan- 
lum,  fed  cum  viris  etiam  propudiofos  flaptiofos- 
que  mifcere  concubitus.  Vobis  nufJa  eft  cura,  quid 
fupcr  rebus  dicatur  tantis,  neque  ullo  faltem  ca- 
ftioationis  nietu  luxunantium  literarum  coercetis 
audaciam.  Per  infanias,  per  furores  orbare  alii  fe, 
et  tanquam  hoftili  de  fanguine,  ita  fe  proprio  par- 
ricidio  cruentare.  Sacrilegia  vos  illa  niiramini 
elata  fublimiter,  et  quod  poenis  omnibus  conve- 
niebat  plecti,  ut  animolius  confur^iat  audacia,  in- 
centivo  extollitis  laudis.  Illi  vulnera  orbitatis  in- 
gemere,  et  cum  ejulatibus  indecoris  fata  incufare 
crudelia:  vos  ftupetis  eloquentiae  viribus,  et  quod 
penitus  oportebat  ex  humani  generis  coalitu  tolli, 
percenfetis,  edifcitis:  ac  ne  ulla  intercidat  oblivio- 
ne  curatis.  Vulnerari,  vexari,  bella  inter  fe  gerere 
furialium  memorantur  ardore  difcriminum:  vobis 
illa  eft  defcripiio  voluptati,  atque  ut  fcriptoruni 
tantam  defendatis  audaciam ,  allegorias  res  ilias, 
et  naturalis  fcientiae  mentimini  elfe  doctrinas. 

XXXIV  Sed  quid  ego  neglectas  aliorum  conque- 
ror  contumelias  numinum?  Ipfe  ille  Jupiter,  cujus 
vos  nomen  effari  non  iine  metu  decuit  et  totius  cor- 
poris  concufiione,  amalio  captus  ab  uxore  defcribitur 
conflteri  culpas  fuas,  etvelut  demens  ac  nefcius,  quas 
amiculas  conjugi,  quas  uxori  antepofuerit  pellices, 
obduratus  inverecundia  publicare:  vos  talia  qui  ex- 
tulere  prodigia,  poelarum  elle  principes  atque  reg.  s 
divinis  ingeniis  praeditos,  capita  effe  memoratis  fan- 
ctiflima ;  tantumque  ab  ofiicio  religionum,  quas  in- 
ducitis^  evolaltis,   ut  gravioris  ponderis  fmt  apud 


LiberIV.  161 

vos  verba  (]uam  coeliLum  violata  fublimitas.  Ita  ereo 
non  decuit,  ii  modo  uUus  Deorum  eflet  apud  vos 
metus,  aut  li  e\Te  ilios  ufpiam  praefumptionis  certao 
conFidentia  crederetis,  rogationibus,  plebifcitis,  con- 
fulLorum  fenatus  metu  intercedere,  prohibere,  fan- 
cire,  ne  quis  vellet  de  Diis  paflim  nili  quod  elTet  ple- 
num  religionis,  effari.  Nec  a  vobis  faltem  iltuin  me- 
ruerunt  lionorem,  ut  quibus  expellitis  a  vobis,  eis- 
dem  ab  his  legibus  propulfaretis  injurias.  Majeitatia 
funt  apud  vos  rei,  qui  de  veitris  fequius  obmurnmra- 
verint  aliquid  regibus.  Magiitratum  in  ordinem  re- 
digere,  Senatorem  aut  convitio  profequi,  fuis  eife 
decreftis  periculoiifiimum  poenis.  Carmen  maluni 
confcribere,  quo  fama  alterius  coinquinatur  et  vita, 
decemviralibus  fcltis  evadere  noluiitis  impune:  acne 
veftras  aures  convitio  aliquis  petulantiore  pulfaret,  de 
atrocibus  formulas  conllituiftis  injuriis.  Soli  funt 
apud  vos  fuperi  inhonorati,  contemptibiles,  viles: 
in  quos  jus  eit  a  vobis  datum,  quae  quisque  voluerit 
dicere:  turpitudinum  jacere,  quas  libido  coniixerit, 
atque  excogitaverit  foimas.  Et  incuriam  nobis  in- 
tendere  tam  infamium  non  erubefcitis  numinum,  cum 
lit  rectius  multo  Deos  e[[e  non  credere,  quam  eife 
illos  tales,   talique  exiitimatione  fentire.  ^' 

XXXV.  Sed  poetis  tantummodo  licere  voluiitis 
indignas  de  Diis  fabulas,  et  flagitiofa  ludibria  com- 
minifci?  Quid  pantomimi  veftri,  quidhiitriones, quid 
illa  mimorum,  atque  exoleti  generis  multitudo  ?Non- 
ne  ad  ufum  quaeitus  fui  abutuntur  Diis  vpitris,  et  le- 
nocinia  voluptatum  ex  injuriis  atlrahit  contumeliis- 
que  divinis?  Sedent  et  in  fpectaculis  publicis  facer- 
dotum  omnium,  magiltratuumque  collegia,  Pontifi- 
ces  maximi,  et  maximi  Curiones :  fedentQuindecim- 
viri  laureati,  et  Diales  cum  apicibus  flamines:  fedent 
Augures  interpretes  divinae  mentis  et  voluntatis: 
necnon  et  caiiae  virgines^  perpetui  nutrices  et  con- 

Tom,   I,  X» 


i6ft         Ai\ Nor.it  ADviiivsbs  oi:r);TES 

fervntrices  ignis  :  fodct  cunctus  populus  et  fenalus  : 
confulatibus  functi  patres,  Diis  ])roximi  atque  augu- 
ftifliuu  reges :  et  quod  nefarium  effet  auditu,  gentis 
illa  genitrixMartiae,  regnatoris  et  populi  procreatrix 
anians  fahatur  Venus,  et  per  aflectus  omnes  mere- 
tticiae  vilitatis  impudica  exprimitur  imitatione  bac- 
chari.  Saliatur  et  Magna  facris  compta  cum  infulis 
niater:  et  contra  decus  aetatis  illa  Pefiinuntia  Dindy- 
mene ,  in  bubulci  unius  amplexu  flagitiofa  fingi- 
tur  appetitione  geftire:  necnon  et  illa  prolesJovisSo- 
phoclis  in  Trachiniis  Hercules  peitiferi  tegminis  cir- 
cumretitus  indagine,  miferabiles  edere  inducitur  eju- 
latus,  violentia  doloris  frangi,  atque  in  ultimam  ta- 
Lem  difiluentium  vifcerum  maceratione  confumi. 
<^uin  et  ille  in  fabulis  maximus  ipfe  regnator  poli 
line  ulla  nominis  majeftatisque  formidine  adulte- 
roruni  agere  introducitur  partes ,  atque  ut  fallere 
caftitatem  alienariim  poffit  familias  matrum,  ora  ini- 
nmtare  pellacia,  et  in  fpecies  conjugum  fubdititii  cor- 
poris  flnmlatione  fnccedere. 

XXXVI.  Nec  falis  haec  culpa  eit,  etiam  mimis,  ct 
ibnrrilibus  ludicris  fanctiflimorum  perfonae  interpo- 
nuntur  Deorum.  Et  ut  fpectatoribus  vacuis  rifus 
poflit  atque  hilarilas  excitari,  jocularibus  feriuntur 
cavillationibus  numina,  conclamant,  et  aifurgun! 
theatra,  caveae  omnes  concrepant  fragorlbus  atque 
plaufibus.  Et  quod  nullis  pollit  fatisfactionibus  ex- 
piari,  exoletis,  atque  irriforibus  numinum  dona  in- 
itituuntur  et  munera,  ab  oiTiciis  ocium  publicis, 
immunitas,  et  vacatio  cum  coronis.  Et  audetis 
poft  ifta  mirari,  unde  Oriantur  liaec  mala,  quibus 
inundatur  et  premitur  flne  ulla  intermifiione  mor- 
t^litas:  cum  omnis  res  eas,  quibus  funt  involuta 
probra  numinum,  et  malediclionis  elogia,  et  quoti- 
die  referatis,  et  edifcatis  quotidie:  et  quando  animum 
delidem   ociofis  vultis   hallucinationibiis   occupari, 


L  }  E  E  R    IV»  163 

dies  vobls  pofratis  dari,  et  fine  ullls  intermjffionl- 
bus  exliiberi.  Quod  /i  haberet  vos  aliqua  veftris 
pro  relicionihus  indignatio,  has  potius  literas,  hos 
exurere  debuiiiis  olim  libros^  demoliri,  diflblvere 
theatra  haec  potius,  in  qnibus  infamiae  numinum 
propudiolis  quotidie  publw:antur  in  fabulis.  Nam 
noltra  quidern  fcripta  cur  ignibus  meruerunt  dari? 
cur  immaniter  convenlicula  dirui?  in  quibtis  funi- 
mus  oratur  Deus,  pax  cunctis  et  venia  poftulatur 
magiftratibus,  exercitibus,  regibus,  familiaribus, 
inimicis,  adhuc  vitam  degentibus,  et  refolutis  cor- 
porum  vinctione:  in  quibus  aliud  auditur  nihil,  nifi 
quod  humanos  faciat,  nili  quod  mites,  verecundos, 
pudicos ,  caftos,  familiaris  communicatores  rei,  et 
cuni  omnibus,  quos  folidet  germanitas,  neceflitu- 
dine  copulatos. 

XXXVII.  Verum  ita  fe  res  habet,  ut  quoniam  plu- 
rimum  gladiis,  et  poteftate  valetis  ferri,  anteire  vos 
etiam  veritatis  fcientia  judicetis:  et  elfe  pro  Diis 
pios,  quorum  potentias  primi  opinionum  obfcoeni- 
tate  foedafiis.  Hoc  in  loco,  fi  ferocitas  veltra  permit- 
tit,  et  rabies  patitur  illud  nobis  ut  refpondeatis, 
oramus:  utrumne  iras  cadere  in  naturam  exiltimetis 
Deorum,  an  ab  affectibus  his  longe  divinam  efle 
beatitudinem  disjugatam?  Nam  li  concipiunt  has  fa- 
ces,  et  motibus  exafperantur  irarum,  licut  veltrae 
opinationes  ferunt :  nam  faepe  illos  dicitis  et  propter 
ludos  minus  follicite  factos,  et  propter  praefules  non 
probatos,  et  propter  quaedam  fpatiola  defanata,  et 
propter  caerimonias  non  rite  perfectas ,  tremoribus 
infremuifle  terrarum,  et  contngione  peltilentiae  cor- 
rupiJfe  auras  temporum  luctuofa  cum  populi  valti- 
tate,  fequitur  ut  intelligi  debeat  iracundias  non  par- 
vas  cx  opinionibus  eos  continere  praedictis.  Quod 
ii  datur,  et  illud  necelTarid  confequens,  miferias  has 
onmes,  quibus  olim  genus  accumulatur  hirmanuni, 


164  ArTCOBII    ADVEllSUS    GENTES 

ab  huiusmodi  fluerp  fictionibus :  quod  li  ab  his  caufis 
indijinatio  piolicilcitur  numinuni,  miferiarum  tanta- 
rum  vos  eltis  auctores,  qui  animos  coelitum  non 
cefiatis  offendere,  et  ultionis  in  rabiem  concitare. 
Siu  autem  ab  hujusmodi  furiis  Deorum  eft  genus 
immune,  neque  quid  lit  irafci  Dii  omnino  nove- 
runt :  et  nobis  ergo  irafci  fine  ulla  ratione  dicun- 
tur,  qui  ira  quid  fit,  ignorant,  et  ab  ejus  comptu, 
et  permixtione  funt  abfoluti. 


LIBER    QUINTUS. 


-t-ilto:  ab  ludentibus  poetis  cuncta  illa  lint  pro- 
dita  de  immortalibus  Diis  probra.  Quid  illa,  quae 
hiltoriae  continent  graves,  feriae,  curiofae,  quae- 
que  in  arcanis  mylteriis  traditis,  poetarum  funt  ex- 
co^itata  lafcivia?  Guae  ii  vobis  viderentur  ineptia- 
'ruui  talium  fabulae,  neque  in  ufu  retineretis  quae- 
dam  fuo,  neque  per  curfus  annuos  laetitias  exercere- 
lis  ut  feftas,  neque  ut  rerum  limulacra  geltarum  fa- 
crorum  confervaretis  in  ritibus.  Ex  quibus  tam  mul- 
tis  unum  interim  ponam  moderaminis  temperamen- 
tum  fecutus,  in  quo  ftolidus  et  imprudens  ipfe  ille 
inducitur  Jupiter,  verborum  ambiguitatibus  lufus. 
In  fecuiido  Antiatis  libro,  ne  quis  forte  nos  exilti- , 
met  concinnare  per  calumnias  crimina ,  talis  per- 
fcripta  elt  fabula:  fsumam  ilJum  regem,  cum  procu- 
randi  fulminis  fcientiam  non  iiaberet,  elfetque  illi  cu- 
pido ^nofcendi ,  Egeriae  monitu  caltos  duodecim  ju- 
venes  apud  aquam  celaffe  cum  vinculis:  ut  cum 
Fauims,  et  Martius  Picus  ad  id  locorum  veniiTent 
hauftum,  nam  illis  aquandi  folenne  iter  huc  fuit,  in- 
vaderent,  conftringerent,  colligarent.  Sed  quo  res 
lit^ri  expediiius  poifet,  regem  pocula  non  parva 
xnero  vjuo,  nuilfoque  complelfe,  circaque  accelfus 
fontis  iniidiofam  ventuiis  oppofuilfe  fallaciam.     II- 


iCG         Aruobii  adversus  centes 

los  more  de  folito  bibendi  appetitione  correptos  ad 
hoipitia  nota  venifle.  Sed  cum  liqiioribus  odoratis 
oftendiflent  fragrantia  pocula ,  vetultioribus  antepo- 
fuifle  res  novas,  invalifle  aviditer,  dulcedine  potionis 
captos  hauliiVe  p!us  nimio,  obdorniivifre  factos  gra- 
ves:  tum  bij?  fenos  incubuifl^e  fopitis,  injecifl^e  ma* 
didatis  vincla,  expergitosque  illos  ftatim  perdo- 
cuifl^e  regem ,  quibus  ad  terras  modis  Jupiter  poflet 
et  facrificiis  elici:  et  accepta  regem  fcientia  rem  in 
Aventino  feciflo  divinam,  elexifle  ad  terras  Jovem, 
ab  eoque  quaefifle  ritum  procurationis.  Jovem  diu 
cunctatum  expiabis  dixe  capite  fulgurita :  regem 
refpondifl^e,  coepitio.  Jovem  rurfus,  humano:  retu- 
lifle  regem,  fed  capillo.  Deum  contra,  anima ;  pifcis, 
fubjecilfe  Pompilium.  Tunc  ambiguis  Jovem  pro- 
pofitionibus  captum  extulifle  hanc  vocem :  dece-- 
pifti  me  Numa;  naai  ego  humanis  capitibus  procu- 
rari  conftitueram  fulgurita,  non  capillo  coepilio; 
quoniam  me  tamen  tua  circumvenit  aftutia,  queni 
voluilti  habeto  morem:  et  liis  rebus,  quas  pactus 
cs,  procurationem  femper  fufcipies  fulguritorum. 

II.  Quid  primum,  quid  ultimum,  vel  exequatur 
animus,  vel  conticefcat,  nec  facile  dictu  elt,  neque 
ullis  confidcrationibus  expeditum.  Ita  enim  funt 
omnia  et  excogitata,  et  comparata  derifui:  ut  lit  vo- 
bis  connitendum,  falfa  ut  credantur  haec  efle,  etiam 
ii  lint  vera,  quam  obtinere  velle  pro  veris,  et  velut 
quiddam  mirabile  non  fine  ipfius  numinis  inflnuare 
contemptu.  Quid  enim  dicitis,  o  ifti,  credimusne 
illum  Faunum,  et  Martinm  Picum ,  li  ex  numero 
funt  Deorum,  et  ex  illa  perpetua  immortalique  na- 
tura,  fitis  aliquando  ariditate  ficcatos ,  atque  ut 
aeftum  pofl"ent  irrigare  venarum,  fluenta  ifle  per  fon- 
tium?  Credimusne  captos  mero,  et  dulcedine  il- 
lectos  mulli,  tamdiu  fe  poculis  ingurgitavifl^e  fallaci- 
bus,  ut  usque  ad  ebrietatis   periculum  veniretur? 


L  I  Eii  R  V.  i6y 

Credimusne  vinctos  fomno,  atque  alliflimi  foporis 
oblivione  demerfos,  vinciendi  copiani  fui  animali- 
bus  praebuifle  terrenis?  Ouibus  deinde  partibus  vin- 
culorum  illae  injectaefuntnexiones?  foliditatishabe- 
bant  quidquam,  aut  ex  duris  oflibus  informatae  fue- 
rant  eorum  manus,  quae  conftringi  laqueis,  et  nodo- 
rum  polient  illigationibus  coerceri?  Non  enim  re- 
quiro,  non  exigo,  an  aliquid  potuerint  fari  ebrietatis 
alienatione  nutantes:  nn  Jove  invito,  vel  potius  ne- 
fcio,  protrahendi  ad  terras  ejus  ritum  quisquam  potue- 
rit  publicare:  illud  folura  audire  deiidero,  cur  fiFau- 
nus  etPicus  funt  div-ini  generis  et  poteftatis,  non  ipfi 
potius  edidere  quaerenti  id,  quod  ab  ipfojove  pericu- 
iolius  Numa  cupiebat  audire?  An  numquid  Jupiter 
folus  hujus  rei  fcientiam  noverat,  ab  ipfo  enim  dcci- 
dunt  fulmina,  ut  imminentia  procuraro  alicujus  de- 
beat  fcientiae  difciplina?  An  cum  ipfe  jaculetur  hos 
ignes,  aliorum  lit  operis  fcire,  quibus  modis  conve- 
iiiat  iras  ejus,  atque  animos  temperare?  Etenim  rc- 
vera  ftultiffimum  credere  eft,  ipfum  remedia  fcire, 
quibus  averti  poflint,  quae  per  fulminis  jactum  inhu- 
nianis  fieri  conftituerit  rebus.  Hoc  eft  enim  dicere: 
illo  ritus  genere  iras  meas  placabitis:  ct  fiquando 
per  fulgura  ligniiicavero  aliquid  imminere,  facite 
hoc,  et  illud,  ut  quod  fieri  Itatui,  inane  fiat  et  va- 
cuum,  et  facrorum  vi  vanefcat. 

III.  Sed  concedamus,  ut  dicitur,  ipfum  adverfum 
fe  Jovem  remedia  fcifle,  atqueartes,  quibus  iri  ob- 
viam  fuis  fjgniticationibus  convcniret :  etiamne  cre- 
demusDeum  numinis  tanti  tractum  elfe  ad  terras,  et 
in  verrucula  collis  unius  cum  horaunculo  Itantem, 
altercabilem  conferuilfe  fermonem?  Et  quaenam  iHa 
quaefo  divina  res  fuit,  quae  ab  imperio  rerum  tanto 
Jovem  compulit  avocari,  et  mortalium  fefe  denun- 
ciationibus  liftcre?  molafalfa,  tlms,  fanguis ,  ver- 
benaium  fuflltio,  et  nominum  terribilium  fremores? 


l68  AHNOBII    ADVERSUS    GENTES 

et  potentiora  quam  Jupiter  fuerunt  haec  omnia :  ut 
euui  conipellerent  invitum  parere  praeceptis,  aut 
vohuitaviuai  ft;fe  circumvcntionibus  tradere?  C^uid? 
quod  fequitur,  fidem  fumet,  tam  improvidum  fuilfe 
SaUirnium:  ut  aut  eaproponeret,  quorum  ambaiiibus 
ipfri  capeietur,  aut  nefdiet  fuLurum  quibus  lufura 
fe  modis  altuiia  elfet  caliiditasque  niorialis?  Ji-xpia- 
bis,  inquir,  caplie  fulgurita.  Impcrfecta  adhuc  vox 
cft,  neque  plcua  proloquii,  circumfcriplaque  fenten- 
tia.  Scire  enini  neccHario  convenit,  utrumne  ca- 
pite  vervecino,  an  fuillo,  an  bubulo,  an  quolibet 
alio,  expiationem  iliam  fcifcat  Diefpiter  perptlrari. 
Quod  cum  nondum  fpecialiter  ftatuilfet,  eifetque  ad- 
huc  pendens,  et  nondum  fententia  terminata,  qui  po- 
tuit  Numa  fcire  liouiinis  Jovem  dicturum  caput,  ut 
anteverteret,  anteiret,  et  in  caput  coepitium  ambi- 
guitatis  illius  incerta  traduceret? 

IV.  Niii  forte  dicetis  regem  fuilfe  divinum :  num- 
quid  ipfo  poterat  elfe  Jove  divinior?  Nili  homo 
praefumens,  quid  dicturus  effet  Jupiter,  circunifcri- 
plit:  Deus  fcire  non  poterat,  quibus  modis  para- 
ret  circumfcribere  fe  homo.  Ita  non  in  promptu 
elt,  et  apparet  puerilium  effe  ingeniola  hctionum: 
quibus  cum  acquiritur  cordis  Numae  vivacitas,  im- 
prudentia  maxima  importatur  Jovi:  Quid  enim  tani 
imprudens,  quam  confiteri  te  captum  argutia  cordis 
liumani,  et  cam  deceptum  te  doleas,  in  victoris 
concedere  voluntatem,  et  medicinam  quam  obtule- 
ras,  poncre?  Nam  ii  fuit  ratio,  et  quaedam  conve- 
nientia  naturalis,  cur  humano  capite  procuratio  de- 
buerit  fufcipi  fulguriti,  non  video  cur  ab  rege  rela- 
tio  lit  facia  coepitii:  lin  autem  poterat  et  coepitio 
tranligi,  libidinofc  hominis  inhiatum  eft  cruori.  At- 
que  ita  in  contrarium  pars  utraque  traducitur,  ut 
nec  Nuuiam  uionftretur  voluilfe  fcire,  quod  voluit, 
et  crudelis  Jupiter  fuilfe  doceatur,  qui  quod  a  Numa 


L  I  B  E  II     V.  169 

potuit  et  coepltio  fufcipi,  voluilTe  dixerit  humanis 
capitibus  expiari. 

V.  Apiid  Timotheum  non  ignobilem  theologo- 
rum  virum,  nec  non  apud  alios  aeque  doctos  fuper 
magna  Deorum  matre,  fuperque  facris  ejus,  origo 
haec  fita  elt,  ex  reconditis  antiquitatum  libris,  et  ex 
intimis  eruta,  (quemadmodum  ipfe  fcribit,  infinu- 
atque,)  mylteriis.  In  Phrygiae  finibus  inauditae 
per  ojnnia  vaititalis  petra,  inquit,  eft  quaedam,  cui 
nomen  eft  Agdus,  regionis  ejus  ab  indigenis  lic  vo» 
catae.  Ex  ea  lapides  fumptos,  ficut  Tliemis  man- 
daverat  praecinens,  in  orbem  mortalibus  vacuum 
Deucalion  jactavit  et  Pyrrha:  ex  quibus  cum  caeteris 
et  haec,  Magna  quae  dicitur,  informata  elt  Mater, 
atque  animata  divinitus.  Hanc  in  vertice  ipfo  petrae 
datam  quieti  et  fomno,  nequam  inceltis  Jupiter  cupi- 
ditaiibus  appetivit.  Sed  cum  obiuctatus  diu  id,  quod 
libi  promiferat,  obtinere  nequiifet,  voluptatem  in 
lapidem  fudit  victus.  Hinc  petra  concepit,  et  niu£;i- 
tibus  editis  multis  prius,  menfe  nafcitur  dedmo 
materno  ab  nomine  cognominatus  Acdeltis.  Huic 
robur  invictum,  et  ferocitas  animi  fuerat  intractabi- 
lis,  infana  et  furialis  libido,  et  ex  utroque  fexu,  vi 
rapta  divaftare,  difperdere,  immanitas  quo  animi  du« 
xerat,  non  Deos  curare,  non  homines,  nec  praeter 
fe  quidquam  potentius  credere:  terras,  coelum,  et 
fydera  contemnere. 

VI.  Cujus  cum  audacia  quibusnam  modis  pof- 
fet  vel  debilitari,  vel  comprimi,  faepenumeio  eifet 
Deorumin  deliberatione  quaelitum,  haeiitantibuscae- 
teris  liujus  muneris  curam  Liber  in  fe  fufcipit:  fami- 
liarem  illi  fontem,  quo  ardorem  fuerat  fuetus  et  li- 
tiendilenire  flagrantiam,  ludo  et  venationibus  excita- 
tam,  validifiima  fuccendit  vi  meri:  neceflitatisin  tem- 
pore  hauftum  accurrit  Acdeftis ,  immoderatius  potio- 
nem  hiantibus  venis  rapit:  fit  ut  infjjiita  re  victus  fu- 


lyo         Arnobii  Auvjijv5>uji  (;e:ntes 

porem  in  altiflinmm  deprimatur.  AdeftadinfidlasLi" 
ber,  ex  fetis  fcientillime  compUcatis  unum  plantae 
injicit  laqueum :  parte  altera  proles  cum  iplis  genita- 
libus  occupat;  cKlialata  ille  vi  meri  corripit  fe  im- 
pelu,  et  adducente  nexus  planta,  fuis  ipfe  fe  viribus, 
eo  quo  fuerat,  privat  fexu:  cum  difcidio  partium 
fanguis  fluit  immenfus:  rapiuntur,  et  combibun- 
lur  haec  terra:  malus  repente  cum  pomis  ex  his 
punica  nafcitur,  cujus  Nana  fpeciem  contemplata 
regisSangarii  vel  fluminis  filia  carpit  mirans,  atquein 
linu  reponit:  fit  ex  eo  praegnans;  tamquam  vitiatam 
rlaudit  pater,  et  curat  ut  inedia  moriatur,  pomis, 
atque  aliis  bacculis  Deum  fuftentatur  a  matre,  eniti- 
lur  parvulum:  fed  exponiSangarius  praecipit:  reper- 
lum  nefcio  quis  fumit  Phorf)as,  lacte  alit  hirquino: 
et  quoniam  Lydia  fcitulos  lic  vocat,  vel  quia  hircos 
rhryges  fuis  Atagos  elocutionibus  nuncupant,  inde 
Attis  nomen  ut  fortiretur,  efTluxit:  hunc  unice  ma- 
ter  Deum,  ore  fuerat  quod  excellentiffimo ,  dilige- 
bat,  et  Acdeftis  blandus  adulto  comes,  et  qua  folum 
poterat,  minus  rectis  alfentationibus  vinctus,  fal- 
tuofa  ducens  per  nemora,  et  ferarum  multis  mu- 
neribus  donans,  quae  puer  Attis  primo  fui  effe  di- 
cebat  laboris,  atque  operis  glorians :  per  vinum 
deinde  conhtetur,  et  ab  Acdelti  fe  diligi,  et  ab  eo 
donis  fylveftribus  honorari;  unde  vino,  quod  fi- 
lentium  prodidit,  in  ejus  nefas  cfl  fanctum  fefe  in- 
ferre  pollutis. 

VII.  TuncPeffinuntius  rexMidasalienare  cupiens 
tam  infami  puerum  conjunctione,  matrimonio  ei 
fuam  filiam  deltinat:  ac  ne  fcaevus  aliquis  nuptialia 
interrumperet  gaudia,  fecit  oppidum  claudi.  Verum 
Deum  mater  adolefcentuli  fatum  fciens,  interque 
homines  illum  tamdiu  futurumfalvum,  quamdiu  ef- 
fet  folutus  a  matrimonii  foedere,  ne  quid  accideret 
jnoeiti,  civitalem  ingredilur  claufam,  muris  ejus  ca- 


LiberV.  171 

pite  fublevatis:     quod  e^^e  tiirritum  ralione  ab  hac 
coepit.     Accieftis  fcatens  ira   convuUi  a  fe  pueri,  ct 
uxoris  ad  ftudiam  derivati,    convivantibus   ciinciis 
furorem  et  infaniam  fuggerit:    conclamant  exterrili 
ad  horam  Phryges:  mammas  fibi  demetit  Galli  fi- 
Jia  pellicis:    rapit  Atlis  fiftulam,    quam  inftigator 
ipfe  geftitabat  infaniae:  furiarum  et  ipfe  jam  plenus, 
perbacchatus,.  jactatus  projicit  fe  tandem,  et  fub  pini 
arbore  genitalia  fibi  defecat,   dicens:     Tibi  Acdefli 
haec  habe,  propter  quae  motus  tantos  furialium  di^- 
criminum  concitafti,   Evoiat  cumprofluvio  fanguinis 
vita:  fed  abfcifTa  quae  fuerant,  Magna  legit  mater 
Deum,   et  injicit  iiis  tcrram,  vefte  prius  tectis,  at- 
que  involutis  defuncti.     Fluore   de  fanguinis  viol^ 
flos  nafcitur,  et  redimitur  ex  hoc  arbos.  Inde  natum 
et  ortum  eft,    nunc  etiam  facras  velarier  et  coro- 
narier  pinos.    Virgo  fponfa  quae  fuerat,  quam  Vale- 
rius  pontifexlam  noniine  fuiffe  confcribit,  exanimati 
pectus  lanis  moUioribus  velat,  dat  lachrymas  cam 
Acdeiti,  interficitque  fe  ipfam,  purpurantes  in  violas 
cruor  vertitur  interemptae.     Mater  fuffudit  et  bas 
Deum,unde  4^.ygdalus  nafcitur,  amaritudinemhgru» 
ficans  fnneris.     Tunc  arborem  pinum,  fub  qua  Attis 
nomine  fpoliaverat  fe  viri,  in  antrum  fuum  defert,  et 
fociatis   planctibus    cum  Acdefti   tundjt   et   fauciat 
pectus  paufatae  circum  arboris  robur.     Jupiter  roga- 
tus  ab  Acdefti,.  ut  Attis  revivifceret,  non  finit:  quod 
tamen  fieri  per  fatum  pofTet,  fine  uUa  difficultate 
condonat,  ne  corpus  ejus  putefcat,  crefcant   ut  co-. 
mae  femper,  digitorum  ut  minimifhmus  vivat,   pcr- 
petuo  folus  agitetur  et  motu,  quibus  contentum  be- 
nefiiciis  Acdeftim   confecrafTe  corpus  in  Pcffinunte; 
caerimoniis  annuis,  et  facerdotum  inteliibus  Iiono» 
rafle. 

VIII.  Si  contemptor  aliquis  numinum,  etfacrilegi 
pectoris  imraanitate  furioius,intendiilet  animumma- 


172  AnNOBII   ADVERSUS    CENTE3 

lediccre  Diis  veftris:  auderet  in  eos  quidquani  gra- 
vius  dicere,  Cjuam  ilta  prodit  hiltoria ,  quam  velut 
qiiiddam  mirabile  commentarii  contuliOis  in  formu- 
lam,  ac  ne  illam  vis  temporis,  et  vetuitatis  obfole- 
faceret  longitudo,  perpetuitatis  honore  mactaltis? 
Quid  eft  enim  de  Diis  in  ea  politui,ii,  quidve  confcri- 
plnm,  quod  non  li  in  hominem  dixcriii  pudibun- 
dis  moribus  et  difciplinis  hoiridioribu^  educatum,  et 
contumeliae  reus  lis,  etinjuriae,  et  oflenhonis  odmm 
Iimultatibus  fubeas  inexpiabilibus  comparatum?  Ex 
lapidibus,  inquitis,  quosDeucalion  jactavit  etPyrrha, 
Deum  procreata  eft  mater.  Quid  o  Theologi  di(itis? 
quid  fupernarum  antiltites  poteftatum?  Ergone 
Deum  mater  diluvii  caufa  nuUa  fuit  in  parte  na- 
turae?  et  nifi  omne  mortalium  genus  interemiflet  vis 
imbrium,  procreationis  illius  caufa  atque  on^o  cef- 
faret?  Humanum  eft  ergo  munus  quod  eHe  fe  fentit: 
ct  beneficiis  debet  Pyrrhae,  quod  orari  fe  copfpicit  in 
alicujus  fubftantiae  qualitate:  quodquidem,  fi  verum 
eft,  et  illud  erit  neceffario  non  falfum,  hominem 
illam  fuifTe,  non  divam.  fSlam  fi  cerium  eit  iiomi- 
nes  ex  illo  lapidum  jactunativitatisfuaeorij^inemdu- 
cere,  et  hanc  necefle  cft  credi  unam  fuifle  de  no- 
bis ,  confimilium  caufiirum  rationibus  procreatam. 
Neque  enim  fieri  rerum  per  repugnantiam  cjuit,  ut 
ex  uno  lapidum  gcnere,  et  ex  eadem  ratione  jaciendi, 
immortalium  quidam  fortis,  conditionis  alii  fublti- 
tuerentur  humnnae.  Varro  ille  llomanus  multifor- 
mibus  eminens  difciplinis,  et  in  vetuftatis  indaga- 
tione  rimator,  in  librorum  quatuor  primo,  quos  de 
gente  confcriptos  Romani  populi  dereliquit,  curiofis 
computationibus  edocet,  ab  diluvii  tempore,  cujus 
fupra  fecimus  mentionem,  ad  usque  Hirtii  confula- 
tum  et  Panfae,  annorum  effe  millia  nondum  duo: 
.cumquo  liftatfides,  Mater  quoqur'  dicenda  eftMagna 
iatra  hujus  numeri  fines  aevitatem  fuam  Iiabere  con- 


L  I  B  E  R     V.  173. 

clufam:  atque  ila  perducitur  res  eo,  ut  quaeomniuni 
nuniiuum  i^enitrix  elle  narratur,  non  lit  mater,  fed 
filia:  quinimmo  infans  et  parvula,  liquidem  Deos 
conc!edimus  neque  initia  neque  fines  feculorum 
perpetua  in  continuatione    fortitos. 

IX.     Sed  quid  terrenis  obfoleviife  vos  fordibus 
Deum  loquimur  matrem,  cum  ab  Jovis  ipiius  maledi- 
ctis  nullam  paufam  facere  vel  exigui  temporis  inter- 
capedine  quiveritis?     Cum  in  fummo  Agdi  vertice 
Deum  dormiret  tum  genitrix,  obrepere  conquiefcen- 
tis  pudori  iilius,  inquitis,  inlidiator  enixus  eit.      Poft 
innumeras  virgines,  et  fpoliatas  caititate  matronas, 
etiamne  in  matrem  cupiditatis  infandae  fpem  Jupiter 
cepit ,   nec  ab  illius  appetitionis  ardore  iiorror  eum 
quivit  avertere,  quem  non  hominibus  folis ,  fed  ani- 
malibus  quoque  nonnullis  natura  ipfa,  fubjecit,  et  in- 
generatus  ille  coramuniter  fenfus  ?  An  refpectus  pie- 
tatis  et  honefti  Capiloliorum  defuit  praeiidi,  nec  quid 
fceleris  cuperet  conturbatis  per  infaniam  raentibus, 
aut  retractare  poterat,  aut  pervidere?     Sed  ut  res  elt 
ponderis  et  majeftatis  oblitus,  ad  furta  illa  fiagitiofa 
correpens  ibat,   pavens  ac  trepidus  anlielitu  oris  pref- 
fo,   fufpenlis  pcr  formidinem  greilibus,  et  inter  me- 
dia  conftitutus  follicitudinis   fpeique    conhnia  pal- 
pabat  res  intimas,  altitudinem  dormienlis  et  matris 
patientiam  tentans.      O  rerum  imaginatio  indecora! 
o  habitus  foedu?  Jovis  ad  obfcoenicertaminis  expedi- 
tionem  parati!  Ergo  ille  rex  mundi  cum  incautus,  et 
properus  obreptionis  eifet  rejectus  a  furto ,  in  impe- 
tum  fe  vertit,  et  quum  rapere  voluptatem  inlidiofa 
fraude  non  quivit,  vi  matrem  aggreifus  eft,  et  aper- 
tilKme  coepit  venerabilem  fubruere  caltitatem?  Col- 
luctatus  ergo  diutiilime  cum  invita  eft,  victus,  fra- 
ctus,  fuperatusque  defecit:  et  quem  pietas  dijugare 
ab  infando  matris  non  valuit  appetitu,  eJBiufa  libido 
dijunxit? 


174  Arnojbiiadvlksusgk^ttes 

X.  Nlfi  forte  diceiis,     conventionis  hu)Usniodi 

coetum  ^enus  vitat  atque  execiatur  hunianum:  apud 

Deos  incelta  fimt  nulla.  £t  cur  mater  acerrime  repu- 

gnabat  inferenti  vim  filio?  cur  ab  illius  amplexi- 

bus  tamquam    illlcitos  vitans  refugichat   attactus? 

r\'am  li  nihil  eflet  in  re  rnali,  tam  gerere  illa  morem 

fme  ulla  retractalione  debuerat,  quam  volebat  hic 

cupide  appetitionis  fuae  irritanienia  complere.     Et 

f.me  hoc  loco  frugalitatis  magnae  viri,  et  cir<  a  res 

etiam  flagitioli  operis  parciores,  ne  fancta  ilJa  femina 

fruftra  videantur  efiufa,  filex,  inquit,  ebibit  Jovialis 

incontinentiae  foeditatem..     (^Juid  deindc  quaefocon- 

fecutum  elt?  dicite.     In  finu  medio  lapidis,  atque 

in  ill.i  cotis  diuiiie  informatus  atque  animatus  eft  in- 

lans,  Jovis  magni  futura  progenies.     Non  eft  facile 

r.oatradicere  tam  prodigiolis  conceptionibus ,    tam- 

que  miris.    Cum  enim  genus  humanum  ex  lapidibus 

apud  vos  ortum,  procreatumque  dicatur,}neceire  elt 

credere,  et  receptacula   hipides  habuilfe  genitalia,  et 

iacul.Ttam  combibilTe  femente.li,  et  conipletis  tem- 

poribus  fuftulilTe  alvos  graves,  et  ad  poltremum  pe- 

perilfe  foeminei  moris  diflicultate  connixos.     Illud 

noltram  fubigit  curiolitatem  requirere,  cum  poft  de- 

cem  menfes  redditum  elfe  dicatis  partum :     illo  tem- 

pore  quo  in  utero  lapidis  fuit  claufus,  quibus  alimo- 

niis  irrigatus  elt,  quibus  fuccis :    vel  ex  rigorc  quae 

faxeo  nutricia  potuit  ducere,  ut  eft  foetibus  folenne 

de  matribus.     Nondum,  inquit,  coniigerat  lucem, 

et  tonitrus  patrios  jam  mugiens,  imitatusque  refere- 

bat?  Et  poftquam  illi  datum  eft  coelum  diemquc 

confpicere,  obvia  quaeque  vaftabat  incurfans,  atque 

jpfos  fibi  fpondebatDeos  cOeli  poiTe  a  regione  detru- 

dere.     O  cauta  et  provi^a  Deum  mater,    quae  ne 

nati  invidiam  tam  infolentis  fubiret,  aut  mugiens 

foetus  fomnis  fuis  ofiiceret,  aut  interpellaret  quie- 

tem,  fubtraxit  fe  ipfam,  et  feminis  illud  nocentiifH 


L  I  E  £  R     V.  175 

mum  virus  transmifit  ab  fe  longe,   et  faxorum  afpe- 
ritatibus  propinavit. 

XI.  Aeftuatum  eft  in  conciliis  Deorum,  quibus- 
nam  modis  efifet  intractabilis  illa  vis  feritatis  edomi- 
nari :  et  cum  via  nulla  fuperelTet,  ad  opem  concurfum 
eft  unicam,  ut  mero  madidaretur  mullo,  et  viribus 
fpoliaretur  abfcilTjs.  Quafi  vcro  affecti  corporalibus 
his  damnis,  fiant  languidioris  audaciae,  et  non  quoti- 
die  videamus  eos  qui  iibidemeiTuerint  lias  partesma- 
joris  petulantiae  fieri,  atque  omnibus  poftpolitis  pu- 
doris  et  verecundiae  frenis,  in  obfcoenam  prorum- 
pere  vilitatem,  flagitiorum  confeflione  vulgata.  Yel- 
lem  tamen  videre,  £1  eflet  mihi  iis  nafci  temporibus 
datum,  patrem  iUum  Liberum  debellatorem  feroci- 
tatis  Acdeitiae,  poftDeorum  auguftiflimas  curias  coeli 
ab  culminibus  lapfum ,  peniculamenta  dernrtantem 
cantheriorum,  innectentem  laqueos  mobiles,  aqua- 
rum  innoxias  puritates  multa  fauciantem  vi  meri :  et 
poftquam  ebrietas  potu  emerftt,  inferuilfe  caute  ma- 
nus,  contrectaviffe  virilia  dormientis,  atqueut  omnia 
cingerent  circumpofiti  laqueorum  morfus,  artiftcii 
curas  tum  rebus  adhibuiffe  perituris. 

XII,  Hoccine  de  Diis  quisquam  vel  exigua  dixe- 
rit  eorum  opinione  polluctus?  aut  fi  talibus  occupati 
funt  negotiis,  cogitationibus,  curis,  quisquam  eos 
fapiens  aut  Deos  effe  crediderit,  aut  mortalium  fal- 
tem  in  numero  computaverit?  Acdeftis  iftc,  oro, 
cujusobfcoenitas  amputata  fecuritatemfuerat  illatura 
coeleftibus,  ex  terrenis  animanlibus  unus  fuit,  an 
Deorum  aliquis,  et  immortalitatis  praeditus  honoi'e? 
Si  enim  noitrae  fortis ,  et  conditionis  habebatur  hu- 
manae,  cur  terrorem  tahtum  numinibus  iiiferebat? 
Deus  autem  fi  fuerat,  qui  potuit  decipi,  aut  divi- 
no  aliquid  ex  corpore  defecari?  Sed  quaeftionem 
movemus  parte  in  liac  nullam,  fuerit  licet  de  divino 
geiiere,  vel  ex  nobis  aliquis,  ii  hoc  rectius  exiitima- 


176  Arnoeti  adveusus  gentes 

bilis  dici;  ctiamne  fluore  de  fanguinis,  et  ex  geni- 
talibus  amputatis  aibor  mali  enata  e(t  punici?  an 
tum  cum  vis  illa  telluvis  cooperta  eft  gremio,  ibluni 
ratlice  compltxa  elt,  in  ftipitis  exilivit  robur,  onera* 
tos  fudit  balauftiis  ramos,  et  in  punctiliiuo  pomaex- 
tulit  mitia  perfectionis  propriae  maturilate  completa  ? 
et  quia  de  rubro  exorta  funt  liaec  fangiiine,  idcirco 
illis  color  eft  purpurei  luminls  fuiiectione  fubluteus: 
addite  huc  etiam  idcirco  elTe  uvid.i,  idcirco  vinofa, 
<juod  ex  fanguine  faburrato  genus  ducant,  et  fabu- 
lam  convenienter  impletis.  O  Abdera  Abdera  ,  dares 
quantas  viasmortalibus  irridendi,  talis  ii  apud  te  eifet 
fabula  ita  conilata?  Dicunt  eam  cuncti  patres,  et  fu- 
perciliofae  perlegunt  civitates,  et  eiXa  tu  fatua,  et  fto- 
liditalis  fi  igidiilimae  judicavis. 

,  XIII.  Per  iinum,  inquit,  Nana  filium  concepit  ex 
pomo:  fequitur  fe  ratio:  ubi  enim  cautes,  et  faxa 
pariunt  dura,  poma  ibi  neceife  eft  furiant.  Glandi- 
bus,  atque  iicis  alebat  Berecyntia  religatam,  conve- 
nienter  et  recte:  pomis  enim  debuerat  vivere,  quae 
mater  fuerat  facta  de  pomo.  Poftquam  foetus  emif- 
fuseft,  longe  juifus  eit  ab  Sangario  projici:  quem 
cop^^eptum  divinitus  credidit  eile  jamdudum,  dedi- 
gnatas  eR  fobolem  fui  pignoris  nuncupavi.  Lactc  in- 
fans  educatus  hirquino  eit.  O  fabulam  fexui  inimi- 
cam  femper  atque  infeitifiimam  mafculino:  in  qua 
fexus  viriles  non  folum  iiomines  ponunt,  fed  pecu- 
des  etiam  fiunt  ex  rnaiibus  niatves.  Pulcliritudine  in- 
clyta,  et  praedicabili  fuit  infignitus  decorc.  Admira- 
bilis  res  fatis,  quod  non  illum  foetor  vitabilem  red- 
didit  fugiendumquecaprinus.  Mater  eum  dilexitma- 
gna,  fi  nepotem  ut  avia,  res  iimplex :  iin  theatra  ut 
percrepant,  infamis  et  ilagiliofa  dilectioeit.  Diligebat 
etAcdeitis  venatoriis  eurn  muneribus  locupletans:  a 
femiviro  quidem  nullum  elTe  poterat  periculum  cafd- 
tatis:  fed  quidMidas  houuerit,  non  eit  facile  fufpj-     | 


LIBEIVV.  177 

cantibusexiftlmaie.  Iplis  mater  ell  ingiefla  cuni  moe- 
nibus.  Admiramur  quidem  in  hac  parte  vires,  et  for- 
titudinem  numinis :  fed  culpamus  negligentiam  re- 
gis,  quod  cum  legis  meminiflet  et  fati  patefecerit  Iio- 
iiibus  minus  providamcivitatem.  Nuptialia  celebran- 
tibus  vota  furias  Acdeltis,  infaniamque  fubjicit,  fiMi- 
das  rex  offenderat,  qui  uxore  adulefcentulum  vincie- 
bat:  quid  admiferat  Gallus,  quid  pellicis  lilia,  ut  ille 
fe  viro,  haec  mammarum  honeltate  privaret?  Tibi 
habe  haec  inquit,  propter  quae  res  tantas  animorum 
fubverfionibus  concitafti.  Nefciremus  adhuc  omnes 
quid  in  adulti  corporefuror  delideraflTetAcdeftius,  iiili 
puer  abfcifla  focietati  objeciflet  offenfae. 

XIV.  Quid  dicitis  o  gentes :  quid  hujusmodi  dedi- 
tae  opinionibus  nationes  ?  Nonne  cum  ifta  promun- 
tur,  arripit  vos  pudor,  et  tantarum  verecundia  foedi- 
tatum  ?  Nos  avemus  a  vobis  quid  de  Diis  dignum  vel 
audire,  vel  difcere :  at  vero  vos  nobis  mammarum 
expromitis  exectiones,  amputationes  virilium  vere- 
trorum,  iras,  fanguinem,  furias,  interitus  virginum 
voluntarios,  et  ex  fanguine  mortuorum  flores,  at- 
que  arbores  procreatas.  Dicite  o  iterum,  ergoiie 
Deum  mater  genitalia  illa  disjecta,  cumfluoribus  ipfa 
per  fe  moerens  ofliciofa  fcdulitate  collegit,  ipfa  fanctis 
manibus,  ipfa  divinis  contrectavit  ac  fultulit  flagi- 
tiofi  operis  inltrumenta  foedique,  abfcondenda  et- 
iaro  mandavit  terrae,  ac  ne  nuda  in  gremio  difllue- 
rent  lic  foli,  priusquam  vefle  velaret,  ac  tegeret, 
lavit  utique  balfamis,  atqueunxit?  Unde  enimviolae 
nafci  potuiffent  odorae,  nili  putorem  membri  un- 
guentorum  illa  fuffectio  temperaret?  Cum  hiftorias 
quaefo  perlegitis  tales,  nonne  vobis  videminiauttex- 
triculas  puellas  audire  taedioii  operis  circumfcriben- 
tes  moras:  aut  infantibus  credulis  avocamenta  quae- 
ritantes  anus  longaevas,  et  varias  flctiones  fub  ima- 
gine  veritatis  expromere?  €um  Jove  locutus  eft  Ac- 

Tom.   I.  M 


178        Arnobii    advbrsus  gektes 

deftis,  iit  amato  reftitueret  vitam:  anmiere  Jupiter 
recufavit,  quia  falis  potentioribus  prohibebatur:  ac 
ne  ellet  omnino  durillimus,  unam  largitus  eft  gra- 
tiam,  ne  pudore  corpus  dillolveretur  ullo,  fuccre- 
fcerent  comae  femper,  minimiflimus  digitorum  folus 
ut  in  corpore  viveret,  folus  motus  perpetuos  exhibe- 
ret.  Hoccine  quisquam  admiferit,  aut  credulitatis 
alTenfione  firmarit,  pilum  in  mortuo  crefcere,  par- 
tem  interifle,  et  fejunctum  a  lege  putredinis  im- 
morlale  corpus  adhuc  usque  durare? 

XV.  Urgere  vos  jamdudum  ad  ifiius  rei  compa- 
rationem  polfemus,  nifi  fiultitiae  pars  eflet,  et  talia 
difcere,  et  hujusmodi  rerum  indicia  pofiulare.  Sed 
hifioria  haec  falfa  efi,  neque  ullam  continet  veri- 
tatis  in  fe  partem.  Nofira  quideni  nihil  interefi, 
quorum  caufa  contenditis  exterminatos  efle  a  terris 
Deos :  utrumne  fit  confians,  et  fidei  firmitate  con- 
nixa:  an  contra  mendaciter,  et  falfitatis  alicujus 
fictione  compofita.  Nobis  enim  fatis  eft,  quibus  ho- 
die  manifeftare  propofitum  eft:  numina  ifta,  quae 
promitis,  fi  funt  ufpiam  gentium,  atque  irarum  fer- 
voribus  incalefcurit,  non  magis  a  nobis,  quam  a  vo- 
bis  accipere  offenfionum  furialium  caufas :  et  efle  il- 
larn  in  rebus,  et  a  vobis  in  commentariosrelatam,  et 
a  volentibus  quotidie  perlegi,  et  futuri  temporis 
pro  infiructione,  per  ordinem  fuccedentium  tradi. 
Quae  4  utique  vera  e[t,  nuUam  videmus  fubelfe  ratio- 
nem ,  cur  nobis  irafci  perhibeantur  Dii  coelites, 
cnm  turpiludines  illorum  tantas  neque  prodiderinms, 
neque  in  literas  contulerimus  ullas,  neque  in  publi- 
cam  teftificationem  facrorum  celebritatibus  miferi- 
mus.  Sin  autem,  ut  remini,  falfa  eft,  et  mendaciis 
interpolata  fallacibus,  ambigere  hominum  nullus 
poteft,  quin  caufa  vos  fitis  offenfae ,  qui  vel  talia 
quosdam  confcribere  fiveritis,  aut  confcripta  durare 
feculorum  in  memoria  fitis  pafii. 


L  I  B  E  n  V.    '  179 

XVI.  Et  tamen  qul  poteftis  fairitatls  arguere  con- 
fcriptionem  iftam,  cum  ipfa  facra  fmtteflimonio,  quae 
per  curfus  annuos  facdtatis,  et  credi  avobis  effevera, 
et  exploratae  fidei  judicari?  (^uid  enim  fi bi  vult  illa 
pinus,  quam  femper  ftatis  diebus  inDeum  matris  in- 
Iromittilis  fanctuario?  Nonne  illius  limilitudo  eftar- 
boris,  fub  qua  fibi  furens  manus  et  infelix  adolefcen- 
tulus  intulit,  et  genitrix  Divum  in  folatium  fui  vul- 
neris  confecravit?  Ouid  lanarum  vellern,  quibus  ar- 
boris  colligatis  et  circumvolvitis  ftipitem?  Nonneil- 
larum  repetitio  lanarum  eft,  quibus  la  deficientem 
contexit,  et  teporis  aliquid  rata  eit  fe  pofle  membris 
conciliare  frigentibus?  Quid  conipti  violaceis  coro- 
nis,  et  redimiti  arboris  ramuli?  Nonne  illud  indi- 
cant,  uti  mater  primigeniis  floribus  adornaVerit  pi- 
rium,  miferabilis  indicem  teltimoniumque  fortunae? 
Ouid  pectoribus  applodentes  palmas  pailis  cumcrini- 
bus  Galli?  Nonne  illos  referunt  in  memoriam  lu- 
ctus,  quibus  mater  turrita  cum  Acdefd  lachrymabili 
puerum  profecuta  eft  ejulatu?  Ouid  temperatus  ab 
alimonio  panis,  cui  rei  dediftis  nomen  Caftus?  Non- 
ne  illius  temporis  imitatio  eft,  quo  fe  numen  ab  Ce- 
reris  fruge  violentia  moeroris  abftinuit? 

XVII.  Aut  fi  ea,  quae  dicimus,  non  funt  ita,  vos 
ediflertate,  vos  dicite:  evirati  ifli,  mollesque,  quos 
interefle  vobifcum  in  ifiius  numinis  videmus  facris, 
quidnam  iftic  habeant  negotii,  follicitudinis,  curae? 
et  cur  more  lugentium  caedant  cumpectoribuslacer- 
tos,  et  fortunam  imitentur  in  lameni.abili  conltituto- 
rum  forte?  Quid  coronae?  quid  violae?  quidvoluere 
2nollium  velamenta  lanarum?  Cur  ad  ultimum  pi- 
nus  ipfa  paulo  ante  in  dumis  inertiflimum  nutans  li- 
gnum,  mox  ut  aliquod  praefens  atque  augufliflimum 
numen,  Deum  matris  conftituatur  in  fedibus?  Aut 
enim  haec  caufa  elt,  quam  in  veltris  fcriptis  et  com» 
mentariis  invenimus :  et  manifeltum  efl:  vos  non  di- 

M2 


l[^0  A n :n  o B  n  ad\  i  r.  s  u  s  *j  £.1^  r i: .s 

vinascoiiricerecerlmonias,  fed  iniagincni  Irirtiumred- 
integrare  gertorum:  aut  li  alia  ralio  elt,  cjuam  niy- 
Tterii  nobis  abnegavit  obfcuritas,  et  ipfa  quoque  ne- 
ce^c  elt  turpitudinis  alicujus  participetur  infamia. 
(^uis  eit  enim,  qui  credat,  honeltatis  aliquid  in  ea  rc 
elTe,  quam  initiarrt  vilesGalli,  efioeminati  conficiant 
exoleti? 

XVIII.  Poftulat  quidem  magnitudo  matcriae,  ntque 
iplius  defenfionis  oificium,  ut  fimiliter  cacteras  turpi- 
ludinum  fpecies  perfequamur:  vel  quas  produntanti- 
quitatis  hiitoriae,  vel  myfteria  illa  continent  fancta, 
quibus  initiis  nomen  elt,  et  quae  non  omnibus  vulgo, 
fed  paucorum  taciturnitatibus  traditis:  fed  facrorum 
innunuri  ritus,  atque  afiixa  deformitas  fmgulis, 
corporaiiter  proliibet  univerfa  nos  exequi:  quinimo, 
iit  verum  exprimamus,  a  quibusdam  nos  ipiiconfilio, 
et  ratione  deilectimus :  ne  dum  explicare  contendimus 
cuncta,  expofitionis  ipfms  contaminationibus  pollua- 
mur.  Faunam  igitur  Fatuam,  Bona  quae  diciturDea, 
transeamus:  quani  myrteis  cacfam  virgis,  quod  ma- 
rito  neiciente  feriam  meri  ebiberit  plenam,  Sextus 
Clodius  indicat  Sexto  de  Diis  Graeco :  iignumque  mon- 
ftrari,  quod  cum  ei  divinam  remmulieres  faciunt,  vi 
ni  amphora  conltituatur  obtecta:  nec  myrteas  fas  fit 
inferre  verbenas :  ficut  fuis  fcdbit  in  caufalibusButas. 
Scd  et  Deos  Conferenteis  pari  more  ac  diifimuiatione 
taceamus,  quos  cum  caetcris  fcribitFiaccus  in  huma- 
ni  penis  fimilitudiiiem  verfos  obruiile  fe  cineri,  qui 
fubollulafueratfactus  extorum:  quemcumTanaquil 
dimoveretEtruriae  difcipiinarum  perita,  furrexiife  fe 
Deos,  etnervis  obduruiife  divinis.  Corniculanae  inde 
imperaviife  captivae,  iit  intelligeret,  et  agnofceret, 
qui  iibi  res  vellent:  Ocriiiam  prudenliffimam  foemi- 
nam  divinos  inferuiifegenitali:  explicuiife  motus  cer- 
tos.  Tunc  fancta,  et  ferventia  numina  vim  vomuiife 
Lucilii,  ac  regem  Servium  natum  eife  Romanum. 


LieerV.         V  igi 

XIX.  Bacchanalia  etiam  praetermittannis  imma- 
nia,  quil^us  nomen  Omophagiis  Graecum  elt:  in  qui- 
bus  furore  mentito,  et  fequeftrata  pectoris  fanitate, 
<;ircumplicatis  vos  anguibus,  atque  iit  vos  plcnosDei 
iiumine  ac  majeftate  doceatis,  caprorum  reclaman- 
tium  vifcera,  cruentatis  oribus  difiipatis.  Nec  non  et 
Cypriae  Veneris  cibftrufa  i]la  initia  praetereamus :  quo- 
rum  conditor  indicatur  Cinyras  rex  fuiffe:  in  quibus 
fumentes  ea  certas  flipes  inferunt  ut  meretrici,  et  re- 
ferunt  pliallos  propitii  numinis  figna  donatos.  Obli- 
vioni  etiam  Corybantia  facra  donentur,  in  quibus 
fanctum  illud  myJteriimi  traditur,  frater  trucidatusa 
fratribus,  intereuipti  ex  fanguine  apium  natum,  pro- 
liibitum  menfis  olus  illud  apponi,nea  manibus  mor* 
l.ui  inexpiabilis  contraheretur  oflenHo.  Sed  et  illade- 
jiftimus  Bacchanalia  altera  praedicare :  in  quibus  arca- 
na  et  tacenda  res  proditur  inhnuaturque  facratis:  ut 
occupatus  puerilibus  ludicris,  diftractus  ahTilanibus 
I.iber  fit:  ut  ab  iisdem  membratim  fectus,  atquein  -• 
ollulas  conjectus  ut  coqueretur:  quemadmodum  Ju- 
piter  fnavitate  odoris  illectus,  invocatus  advolaverit 
ad  prandium:  compertaque  re  gravi  graflatores  ob- 
rnerit  fulminc,  atque  in  imas  Tartari  praecipitaverit 
fedes.  Cujus  rei  teflimonium,  argumentumque  fortu- 
nae,  fuis  prodiditin  carminibusVatesThracius:  talos, 
ipeculum,  turbines,  volubiles  rotulas,  et  teretes  pi- 
las,  et  virginibus  aurea  fumpta  ab  Hefperidibus  mala. 
XX.  Ea  erat  nobis  coniilium  praeterire,  prae- 
tervehi  illa  etiam  myiteria,  quibus  Phrygia  initia- 
tur,  atque  omnis  gens  illa,  nili  nomen  interpolitum 
hisjovis  prohiberet  nos  Itrictim  injurias  ejusignomi- 
niasque  transire:  non  quo  nobis  dulce  lit  tam  foedis 
inequitare  myfteriis,  fed  ut  ipfis  vobis  promptum  et- 
iam  atque  etiam  fiat,  quid  in  eos  congeratis  injuriae, 
quorum  profitemini  vos  elfe  cuitodes,  vindices,  vene- 
ratores.     Quondam  Diefpitcr,  inquinnt,  cam  in  Ce- 


i8fl         Arnobiiadversusgentes 

rerem  rnatrem  libidinibns  improbis  atque  inconceffis 
ciipidit.itibus  aeJtuaret,  nam  genitrix  haecjovisregio- 
nis  ejus  ab  accolis  traditur,  neque  tamen  auderet  id, 
quod  procaci  appetitione  conceperat,  apertiffmia  vi 
petere,  ingeniofas  comminifcitur  captiones:  quibus 
nilii]  taleuieiuentemcaltitateimminueretgenitricem: 
fit  ex  Deo  taurus,  et  fub  pecoris  fpecie  fubfeiloris 
animnin  atque  audaciam  celans,  in  fecuram  et  nefci- 
ani  repentina  immitlitur  vi  furens,  agit  inceftijns  res 
fuas,  et  prodita  per  libidinem  fraude,  intellectus  et 
cognitus  evolat;  ardefcit  furiis,  atque  indignationi- 
bus  mater,  fpumat,  anhelat,  exaeltuat,  nec  fremi- 
tum  continere  tempeftatemque  irarumvalens,  excon- 
tinua  paflione  Brimo  deinceps  ut  appelletur,  allum- 
plit:  neqne  alia  cordi  elt  res  ei,  quam  ut  audaciam 
filii  poenis,  quibus  potis  eft,   perfequatur. 

XXI.  Jupiter  fatagit  fractus  metu:  nec  quibus  re- 
iriediis  leniat  violatae  animos,  reperit:  fundit  preces, 
et  fupplicat:  obltructaefunt  dolentis  aures:  alltgatur 
DKOrnm  univerfus  ordo,  nullius  auctoritas  tanta  elt, 
iit  audiatur:  ad  poftremum  filius  vias  fatisfactionis 
inquirens,  comminifcitur  remedium  tale.  Arietem  no- 
bilem  bene  grandibus  cum  tcfticulis  deligit,  execat 
hos  ipfe,  et  lanato  exuit  ex  foUiculi  tegmine.  Acce- 
dens  moerens,  et  fummiffus  ad  matrem,  et  tamquam 
ipfe  fententia  condemnalfet  fe  fua,  in  gremium  pioji- 
cit,  et  jacit  hos  ejus :  virilitate  pignoris  vifa  fumit  ani- 
mum  mitiorem,  et  concepti  foetus  revocatur  ad  cu- 
ram,  parit  menfem  poft  decimum  luculenti  filiam  cor- 
poris,  quarn  aetas  morialium  confequens  modoLibe- 
ram,  modo  Proferpinam  nuncupavit:  quam  cum  ver- 
veceus  Jupiter  bene  validam,  floridam,  et  fucci  efle 
confpiceret  plenioris,  oblitus  paulo  ante  quid  malo- 
rum  et  fceleris  effet  aggrelfus,  et  temeritatis  quantum, 
redit  ad  priorcs  actus  :  et  quia  nefarium  videbatur  fa- 
tis,  patrem  cum  filia  comminus  uxoria  conjugationc 


L  I  B  E  R    V.  105 

niifceri,  in  draconis  terribilem  forniani  iuigiat :  in- 
gentibus  fpiris  pavefactam  colligat  virijinen),  et  liib 
obtentu  fero  molliffimis  ludit  atqne  adulatur  aniple- 
xibus  ;  fit  ut  et  ipfa  de  femine  forliriimi  compleatur 
Jovis,  fed  non  eadem  conditionc  qtia  matcr:  nam  illa 
filiam  reddiditliniamentis  defcrijitam  fuis,  atexpartu 
vir£:inis  tauri  fpecies  fufi  Jovialis  monumenta  pella- 
ciae.  Auctorem  aliquis  defiderabit  rei,  tum  illum  ci- 
tabimus  Tarentinum,  notumque  fenarium,  quem  an- 
tiquitas  canit  dicens:  Taurits  draconeiii  ^enuib ,  et 
taurmii  draco.  Ipfa  noviflime  facra,  et  ritus  initia- 
tionis  ipiius,  quibus  Sebadiis  nomen  eft,  teftimonio 
cfle  poterunt  veritati:  in  quibus  aureus  coluber  in  ii- 
num  dimittitur  confecratis,  et  eximitiir  rurfus  ab  in- 
ferioribus  partibus,  atque  imis. 

XXil.  Noa  ellearbitror  neceflarium  fermone  fjuo- 
quehicmulto,  membia  ire  per  lingula  ,  quantaeque 
inlint  in  partibuspravis  turpitudinumfcatebrae  flagi- 
tiorumque  monftrare.  Quis  eft  enim  mortalium  vel 
exiguae  humanitatis  fenfum  fercns,  qui  non  ipfe  per- 
videat,  qualia  iint  haec  omnia,  quam  fcelerata,  quam 
foeda,  quantasque  ignominias  Dii  fcrant  ex  ipfis  niy- 
fteriorum  facris,  et  ex  facrorum  originibus  indecoris? 
Jupiter,  inquit,  exarfit  in  Cererem.  Quid  tantum 
quaefo  de  vobis  Jupiter  ifte,  quicunque  eft,  meruit, 
quod  genus' eft  nuUum  probri  infame,  adulterium 
nullum,quodin  ejus  noncaputvelut  in  aliquam  con- 
geratis  vilem  luteamque  pprfonam?  Matrimoniipro- 
didit  jusLeda:  Jupiter  efl^e  dicitur  auctor  culpae.  Vir- 
ginitateniDanae  cuftodire  nequivit:  furtum  elfe  nar- 
ratur  Jovis.  Ad  rnulieris  nomen  properavit  Europa^ 
expugnator  pudicitiae  idem  efle  jactatur.  Alcmena, 
Electra,  Latona,  Laodamia,  mille  aliae  virgines,  ac 
mille  matres,  cumquc  illis  Catamitus  puer  pudoris 
fpoliatus  eft  honeftate:  eadem  ubique  eft  Jupiter  fa- 
bula,  neque  ullum  turpitudinis  genus  elt,  inquoejus 


184-         Ar^^obii  adveivsus  gentes 

non  nonien  confociatis  libidinibus  conferatis :  ut  vi- 
deatur  miferabilis  prorfus  niillam  non  efle  caufam  ob 
aliam  natus,  nifi  ut  eflet  criminura  feges,  maledicto- 
rum  matcria,  locus  quidam  expolitus,  in  quem  fpur- 
citiae  fe  omnes  fcenaruni  colluvionibus  derivarent. 
Quem  tamen  ii  diceretis  cum  extraneis  habuifle  com- 
mercium  foeminis,  impia  res  quidem,  fed  lolerabilis 
efletmalcactionis  injuria.  Etiamne  in  matrem,  etiam- 
ne  in  filiam  effcrati  pectoris  appelitionibus  adhinni- 
vit?  neque  illum  fanctitas,  aut  reverentia  genitricis, 
horror  etiam  pignoris  ex  fe  fati,  ab  imagine  potuit 
tam  foedae  cogitationis  abducere? 

XXIII.  Vellem  itaque  videre  patrem  illum  Deorum 
Jovem,  aeicrnam  rerum  atque  hominurn  poteftatem, 
bubulis  tHc  cohoneltatum  cornibus:  hirfutas  agitaji- 
teni  aures,  contractis  in  ungulam  greflibus  ruminan- 
tem  pallentes  herbas,  et  ex  parte  poftica  caudam,  fuf- 
fragines,  talos  molli  fimo  perlitum,  atque  inteltina 
proluvie  delibutum.  \  ellem  inquam  videre,  dicen- 
dum  eft  enim  faepius,  torquentemillum  fydera,  et  qui 
pallidas  nationes  fragore  perterret  et  profternit:  con- 
feclantem  vervecum  greges,  infpicientem  teiticulos 
arietinos,  arripientem  hos  manu  cenforia  illa  atque 
divina,  qua  vibrare  corufcos  ignes,  et  faevire  fulmini- 
bus  fuetus  eft:  tum  deinde  fecreta  rimantem  ferventi 
frnila,  fummotisque  arbitris  circumjectas  prolibus 
diripientem  membranulas,  ferventique  adhuc  matri 
velut  quasdam  infulas  eliciendae  miferalionis  ofle- 
rentem :  deductum,  pallidum,  faucium,  fimulantem 
doloris  cruces,  et  ad  fidem  facto  faciendam,  arieuno 
fanguine  coinquinatum,  et  mendacia  vulneris  laneis 
fafceis,  linteolisque  contectum.  Hoccine  audiri,  et 
perlegi  fub  mundi  hoc  axe?  et  eos,  qui  haec  tractant, 
exiftimari  fe  velle  pios,  fanctos,  religionumque  cu- 
ftodes?  Eftnealiquod  facrilegium  hocmajus:  autidhi 
gens  inveniri  tam  irreligioiispoteftopinionibusprae- 


L  I  B  E  R    V.  1  85 

dlta,  quam  quae  lalia  credit,  aut  accipit,  aut  facromm 
intimis  in  mylteriis  prodit?  Jupiter  ille,  quicun- 
qvie  eft,  li  fenliret  fe  elle,  aut  fi  ullo  fenfu  africerciur 
injuriae:  nonne  digna  res  eilet,  propter  quam  iratus, 
et  percitus  terram  noflris  fubduceret  greifibus :  folis 
kmiina  extingueret,  atque  lunae,  quinimo  res  omnes 
in   antiquae  fpeciem  confunderet  unitatis? 

XXIV.  Sed  non  funt,  inquit,  reipublicae  noftrae 

haecfacra.  Quisnamiltud  dicit,  autquis  reponit?  Ro- 

manus,  Gallus,  Hifpanus,  Afer,  Germanus,  aut  Si- 

culus?  Et  quid  adjuvat  caufam^  fi  veitra  fiaec  rion 

funt,  cum  qui  ea  conficinnt,  fmt  veftrarum  partium? 

aut  quid  refert,  utrumne  ea  probetis,  nec  ne :  cum 

quae  veftra  fint  propria,  aut  fimili  foeditate,  aut  tur- 

pitudinis  genere  reperiantur  eflemajore?  Vultisenim 

ronlideremus  myfteria  et  illa  divina,  quae  Thefmo- 

phoria  nominantur  aGraecis:  quibus  gente  abAltica 

lancta  illa  pervigilia  confecrata  funt,  et  pannychifmi 

graves?  Yultis  inquam  videamus,  quas  origines  ha- 

beant,  quasve  caufas,  ut  Athenas  etiam  piobemus, 

ipfas  humanitatis  artibus,  itudiisque  pollentes,  tam 

inDeos  dicere  contumeliofa,  quam  dictitent  alii:  nec 

minora  ab  his  probra,  quam  caeteris  objiciantur  a  vo- 

bis,  religionis  fub  fpecie  publicari?     Quodam,  in- 

quiunt,  tempore  cum  in  Siciliae  pratulis  purpureos 

legeret  nonduni  mulier  flores,  et  adlmc  virgo  Pro- 

ferpina :  cumque  illam  per  Iloream  meffem  huc  atque 

illuc  pallim  lectionis  cupiditas  avoraret,  per  profun- 

dae  altitudinis  fpecum  rex  proliliens  Manium,  ra- 

ptam  virginem  fecum  vehit,  et  terrarum  abfconditur 

fucceflibus  rui  fus.    Quod  cum  factum  nefciret  Ceres, 

nec  iilia  eflet  ubinam  gentium,  fufpicaretur,  intendit 

aninium  pcrditam  toto  in  orbe  conquirere:  fumit  fa- 

ces  geminas  flammis  comprehenfas  Aetneis,  quibus 

fibi  praelucens,  pergit  ire  quaefitum  terrarum  in  re- 

^ionibus  cunctis. 

o 


136         Arnolii  adversus  cektes 

XXV.  In  iltius  conquililionis  errore  Eleufinoset- 
iam  perveliitur  fines;  pagi  iftud  elt  nomen  regionein 
Attica  conftituli:  qui  illud  temporis  has  partes  inco- 
lebant  terrigenae,  quibus  nomina  haec  fuerant:  Bau- 
bo,  Triptolemus,  Eubuleus,  Dyfaules,  Eumolpus, 
boum  jugator  Triptolemus,  capellarum  Dyfaules  cu- 
ftos,  Eubolcus  porcorum,  gregis  lanitii  Eumolpus: 
a  quo  et  gens  fluit  Eumolpidarum,  et  ducitur  cla- 
rum  illnd  apud  Cecropios  nomen,  et  qui  poltea 
floruerunt  Caduceatores,  Hierophantae,  atque  Prae- 
cones.  Igitur  Baubo  illa,  quam  incolam  dixinms 
Eleufmi  fuilfe  pagi,  malis  multiformibus  fatigatam 
accipit  hofpilio  Cererem:  adulatur  obfequiis  miti- 
bus:  reficiendi  corporis  rogat  curam  ut  habeat: 
litienti  adoris  oggerit  potionem  cinnum,  cyceo- 
nem  quam  nuncupat  Graecia:  averfatur,  et  refpuit 
humanitatis  oflicia  moerens  Dea,  nec  eam  fortuna 
perpetitur  valetudinis  .  mxeminilTe  communis.  Ro- 
gat  illa,  atque  hortatur  contra,  flcut  mos  elt'  in 
hujusmodi  cafibus,  ne  faftidium  fuae  humanitatis 
alfumat:  obftinatifiime  durat  Ceres,  et  rigoris  in- 
domiti  pertinaciam  retinet.  Ouod  cum  faepius  fie- 
ret,  neque  ullis  quiret  obfequiis  ineluctabile  pro- 
poiitum  fatigari,  vertit  Baubo  artes,  et  quam  ferio 
non  quibat  allicere,  ludibriorum  Itatuit  exhilarare 
miraculis:  partem  illam  corporis,  per  quam  fecus 
foemineum  et  fobolem  prodere,  et  nomen  folet  ac- 
quirere  generi,  eam  longiore  ab  incuria  liberat,  fa- 
cit  fumere  habitum  puriorem,  et  in  fpeciem  levi- 
gari  nondum  duri  atque  flriculi  puQonis:  redit  ad 
Deam  triltem,  et  inter  illa  communia,  quibus  mo- 
ris  eft  frangere  ac  temperare  moerores,  retegit  fe 
ipfam :  atque  omnia  illa  pudoris  loca  revelatis  mon- 
ftrat  inguinibus:  aique  pubi  affigit  oculos  diva,  et 
inauditi  fpecie  folaminis  pafcitur.  Tum  diffulior 
facta  per  rifum,  afpernatam  fumit  atque  ebibit  potio- 


L  1  B  E  R  V.  187 

nem:  et  qiiod  <3iu  nequivit  verecundia  Baubonis  ex- 
primere,  propudioii  facirioris  extorlit  obfcoenitas. 

XXVI.  Calumnjari  nos  improbe  fiquis  forte  ho- 
minum  fnfpicalur,  libros  fumat  Threicii  vatis,  quos 
antiquitatis  memoratis  e[[e  divinae:  et  inveniet  nos 
nihil  nequecallide  fmgere,  nequequo  lint  rifuiDcuni 
quaerere  atque  efiicere  fanrlitales:  ipfos  namque  in 
medio  ponamus  verfus,  quos  Calliopes  f^lius  ore  edi- 
dit  graeco,  et  cantando  per  fecula  juri  publicavit  hu- 
mano : 

Sic  ejfata,  finu  vejtem  contraxib  ah  iino, 
Ohjccitque  oculis  fonnatas  inguinibuS  res^ 
Quas  cava  fuccutiens  Baubo  inanu,  narn  puerilis, 
Ollis  vultus  erat,  plaudit,  contrectat  amice. 
Tmn  Dea  defigens  augufti  luminis  orheSy 
Triftitias  animi  paulum  mollita  rcponit : 
Inde  iimim  pocluin  fuiiut,  rifuque  fequenti 
Perducit  totum  cyceonis  laeta  liquorem. 

Ouid  Erichtheo  fati,  quid  cives  Minervii  dicitis? 
Avet  animus  fiire,  quibus  fitis  eloquiistampericulofa 
negotia  defcnfuri,  vel  arlibus  habeatis,  quibus  tani 
confoflis  falutem  dare  perlonis,  vulneribus,  atque 
cauhs.  Non  elt  ilia  falfa  fufpectio,  nec  delatione  ap- 
petimini  calumniofa :  Eleuliniorum  veftrorum  notas 
et  origines  producunt  turpes,  et  antiquarum  elogia 
literarum :  ipfa  denique  fymbola,  quae  rogati  facro- 
rum  in  acceptionibus  refpondetis:  Jejunavi,  atque 
ehihi  cyceonem :  ex  cifta  fumpfi,  et  in  calathum  mifi: 
accepi  rurfus,  in  ciftulam  transtuli. 

XXVII.  Ergone,  ut  promunt  fancta  illa  atque  ar- 
cana  myfteria,  rapiuntur,  et  rapiunt  Dii  veltri?  ma- 
trimonia  copulant  fraudibus  appetita  furtivis?  a  re- 
pugnantibus,  et  invitis  decus  virginitatis  eripitur? 
jmminentes  nefciuntur  injuriae?  quidnam  raptis  ac- 
ciderit,  ignoratur?  aniifli  quaeruntur  ut  homines:  et 


188  ARNOBIIADVEriSUSGENTES 

fub  fole  clariflimo  cum  lucernis  et  facibusorbis  pera- 
giant  valtitatem?  afFiciuntur,  aegrefcunt,  lugentium 
fumunt  fordes,  ct  miferiarum  inlignia,  atque  ut  ani- 
mum  commodare  alimoniis  pofiint,  victuique  fumen- 
do,  non  ratio,  non  tenipus,  non  fermo  aliquis  adhibe- 
lur  gravis,  aut  affabilitas  feria,  fed  propudiofa  corpo- 
rum  monftratur  obfcoenitas,  objectanturque  partes 
illae,  quas  pudor  communis  abfcondere,  qua^natura- 
lis  verecundiae  lcx  jubet:  quas  interaures  caftas  fine 
venia  nefas  eft,  ac  fine  honoribus  appellare  praefatis. 
Quidnam  quaefo  fpectu  in  tali,  quid  in  pudendis  fu- 
rit  verendisque  Baubonis,  quod  foeminei  fexus  Deam, 
etconfimili  formatammembro  in  admirationem  con- 
verteret,  atque  rifum,  quod  objectum  lumini  confpe- 
ctuique  divmo ,  et  oblivionem  miferiarum  daret,  et 
habitum  in  laetiorem  repentina  hilaritatetraduceret? 
O  qualja,  o  quanta  irridentes  potuimus,  cavillantes- 
que  depromere,  fi  non  religionos  gentis,  etliterarum 
prohiberet  auctoritas ! 

XXV III.  Ja-m  dudum  me  fateor  haelitare,  circum- 
hifcere,  tergiverfari ,  tricas,  quemadmodum  dlcitur, 
condup]icareTellenas,  dum  pudor  me  habet  Alimon- 
tia  illa  proferre  myfteria,  quibus  in  Liberi  honorem 
patris  ilhyphallos  fubrigitGraecia,  et  fioiulacris  viri- 
lium  fafcinoruDi  territoria  cuncta  florefcunt  Quid 
lit  iftud,  obfcurum  eft  forlitan,  etqua  fiat  ratione  dis- 
quiritur:  quisquis  iftud  ignoras,  difce:  atque  admira- 
tus  res  tantas,  puris  femper  in  feniibus  meticulofaob- 
fervatione  cuftodi.  Cum  inter  homines,  inquiunt,  ef- 
fet  adhucNyfius  etSemeleiusLiber,  noire  inferos  ex- 
petivit,  et  fub  Tartari  fedibus  quidnam  rerum  agere- 
tur,  inquirere:  fed  cupiditas  haec  ejus  nonnullis  dif- 
ficultatibus  impediebatur,  quod  qua  iret  ac  pergeret, 
infcitia  itineris  nefciebat.  Profumnus  quidam  exori- 
tur  ignominiofus  amator  Dei,  atque  in  nefarias  libi- 
dines  fatis  pronus,  qui  fe  januamDitis,  atqueAcheru- 


L  I  B  E  R    V.  I89 

fios  aditus  pollicetur  indicaturum,  11  iibi  gereret  mo- 
rem  Deus,  atque  uxorias  voluptates  pateretur  ex  fe 
carpi.  Deus  facilis  jurat  poteftatis  futurum  ac  volun- 
tatis  fe  ejus,  fed  cumprinium  ab  inferis  compos  voti 
atque  expeditionis  rediffet.  A^^iam  comiter  Profumnus 
ediflerit,  atque  in  limine  ipfo  proftituit  inferorum. 
Interea  dum  Liber  Stygem,  Cerberum,  Furias,  atque 
alias  res  omnes  curiofa  inquilitione  colluftrat,  ex  vi- 
ventium  numero  index  ilie  decedit,  atque  ex  more 
fepelitur  humano :  emcrgit  ab  inferis  Evius,  et  reco- 
gnofcitextinctum  duccm.  Qui  ut  fidemcompleretpa- 
cti,  et  jurandi  folveret  religione  fe  juris,  locum  pergit 
ad  funeris,  et  ficorum  ex  arbore  ramum  validiflimum 
praefecans,  dolat,  runcinat,  levigat,  et  humani  fpe- 
ciem  fabricatur  in  penis :  figit  fuper  aggerem  tumuli, 
et  poftica  ex  parte  nudatus,  accedit,  fubdit,  inhdit. 
Lafcivia  deinde  fnrientis  ailumpta,  huc  atque  illuc 
clunes  torquet,  et  mediiatur  ab  ligno  pati,  quod  jam 
dudum  in  veritate  promiferat. 

XXIX.  At  ne  quis  forte  a  nobis  tam  impias  ar])i~ 
tretur  confictas  res  effe,  Heraclito  tefti  non  poftula- 
mus  ut  credat,  nec  myfteriis  volumus,  quid  fuper  ta- 
libus  fenferit,  ex  iplius  accipiat  lectione :  totam  in- 
terrogatGraeciam,  quid  hbi  velint  hi  uhalli,  quos  per 
rura,  per  oppida  mos  fubrigit  et  veneratur  antiquus, 
inveniet  caufas  eas  efle  quas  dicimus :  aut  li  fuerit  pu- 
ditum  veritatem  iimpliciterexplicare,  quid  obfcurare, 
quid  tegcre  caufam  ritus,  atque  originem  proderit, 
cum  criminatio  ipfa  religionis  in  re  fit?  Quid  dicitis 
o  gentes,  quid  occupatac,  quid  deditaetemplorum  ve- 
nerationibus  nationes  ?  Ad  liaecne  nos  facra ,  flam- 
mis,  exiliis,  caedibus,  atque  reliquo  genere  fuppli- 
ciorum  compellitiSj  et  crudelitatis  metu?  hofcine  no- 
bis  Deos  importatis,  infinuatis,  infligitis :  quorura 
limiles  nec  vos  e/fe,  neque  alium  velitis  quemquam 
fanguinis  vobis  gradu,  et  jure  faniiliaritatis  adjun- 


190  AnNOBIl    ADVERSUS    GE^TTKS 

ctum?  roteftisne  impiibibus,  el;  praetextatis  vefiris, 
quas  Liber  induxerit,  partiones  fuis  cum  amatoribus 
indicare?  Poteltis  veltras  nurus,  quinimo  vobis  ma- 
trimonio  conjugatas  ad  verecundiamBaubonisimpel- 
lere,  atque  ad  pudicas  Cereris  voluptates?  Yultis 
veltri  juvenes  fciant,  audiant,  difcant,  Jupiter  ipfe 
qualis  in  unam  extiterit  atque  alteram  matrem?  Viil* 
tis  adultae  virgines ,  robuftique  adhuc  patres,  ideni 
ifte  in  filiam  qua  luferit  arte  cognofcant?  Vultis  ger- 
mani  jam  fervidi,  atque  ex  iisdem  feminibiis  fratres, 
eundem  rurfus  accipianf ,  concubitus  lectulos  non  efTe 
afpernatum  fororis?  Ita  ergo  non  protinus  ab  hujus- 
modi  fugiendum  Diis  longe,  ac  ne  irrepat  in  animum 
tam  impurae  religionis  obfcoenitas,  audientia  tota 
claudenda  eft?  Quis  eft  enim  mortalium  tam  pudicis 
inoribus  inftitutus,  qnem  non  ad  hujusmodi  furias 
Deorum  documenta  proritent?  Aut  quis  fuas  com- 
primere  cupiditates  a  cognatis  valeat  reverendisque 
perfonis,  cum  apud  fuperos  fanctum  nihil  in  libidi- 
lium  videat  confufione  fervatum?  Ubi  enim  primam 
perfectamqiie  naturam  intra  fines  conftiterit  juftos 
cupidinem  fuam  non  valuiffe  frenare,  cur  non  in  pro- 
mifcuos  appetitus  effundat  fe  homo,  et  ingenita  fragi- 
litate  praeceps  datus,  et  magifterio  fanctae  divinitatis 
adjutus? 

XXX.  Jam  dudum  me  fateor  reputantem  mecuni 
in  animo  rerum  hujuscemodi  monftra,  folitum  e/fe 
mirari,  audere  vos  dicere  quemquam  ex  his  atheum, 
arrelif^iofum,  facrilegum,  qui  Deos  elfe  omnino  aut, 
negent,  aut  dubitent;  aut  qui  eoshomines  fuiflecon- 
tendant,  et  poteftatis  alicujus  et  meriti  caufaDeorum 
in  numerum  relatos:  cum  fi  verum  fiat  atque  habea- 
tur  examen,  nullos  quam  vos  magis  hujusmodi  par 
iit  appellationibus  nuncupari,  qui  fub  fpecie  cultionis 
plus  in  eo  ingeratis  malediciionum  et  criminum,  quam 
a  aperte  hoc  facere  confeihi)  maledictionibus  combi 


L  I  li  E  II  T.  191 

bifleds?  Deos  ef\'e  qiii  diibitat,  aut  e(Te  omnino.  qui 
negat,  quamvis  fequi  fententias  imnianes  opinionum 
videatur  aildacia,  iine  uUius  tamen  infectatione  per- 
fonae  fidem  rebus  non  acconmiodat  involutis:  et  qui 
generis  alfeverat  eos  fuifle  terreni,  quamvis  eos  pri- 
vet  fublimitate  coelitum,  fubiicivis  tamen  accumulat 
laudibus :  fiquidem  illos  divinitatis  ad  meritum  bene- 
ficiis  autumat,  et  virtutum  admirationibus  fuble- 
vatos. 

XXXI.  Vos  vero,  qui  vindices,  et  eorum  conten- 

ditis  immortalitatis  efle  propagatores ,  unum  ex  his 

quempiam  praeteriftis,  tranfiftis  veltris  maledictioni- 

bus  invulneratum?     aut  genus  ullum  eft  probri  tam 

communi  exifiimatione  damnabile,  quod  in  eos  con- 

ferre  metueritis,  vel  nominis  faltem  auctoritate  tar- 

dati?     Quis  caduca  et  mortalia  corpora  Deos  edidit 

amafTe?  nonvos?  Quis  illa  furta  dulciflima  in  alienis 

genialibus  perpetrafl^e?  non.  vos?  Ouis  cum  matribus 

liberos,  quis  cum  fuis  virginibus  rurfus  patres  in- 

faultos   mifcuifle  concabitus?  non  vos?  Quis  fcitu- 

los  pufiones,  atque  adultos  venuftiffimis  lineis  ap- 

petitos  elfe  inhonefte?  non  vos?  Quis  abftiflbs,  quis 

exoletos,  quis  verfipelles,  quis  furcs,  quis  in  vincu- 

lis  habitos,  quis  in  catenis,  quis  denique  fulminibus 

appttitos,    quis  vulneratos,    quis  obiifle  fupremos 

dies,  fepulturas  etiam  meruifle  terrenas?  non  vos? 

Cum  igitur  a  vobis  tot  et  tanta  conflata  lint  Deorum 

in  contumelias  crimina,  audetis  objicere  noltrinomi- 

nis  caufa  numinum  elfe  offenfas  mentes,cum  jamdu- 

dum  vos  liqueat  irarum  efle  tantarum  reos,  et  divi- 

nae  indignationis  auctores? 

XXXII.  Sed  erras,  inquit,  et  laberis,  fatisque  te 
efle  imperitum,  indoctum,  ac  rufi:icum,  ipfa  rerum  in 
fectatione  demonftras.  Nam  iftae  omnes  hiltoriae, 
quae  tibi  turpes  videntur ,  atque  ad  labem  pertinere 
divinam,  mylteria  in  fe  continent  fancto,raliones  mi- 


192         Arnobiiadvehsus  ce.ntes 

I1IS,  atque  altas:  nec  quas  f;icile  quivis  poffit  ingeiiii 
vivacitate  pernofcere.  Neque  enim  quod  fcriptum  elt, 
aique  in  prima  elt  poliruni  verborum  fronte,  id  ligni- 
ficatur,  et  dicitur,  fed  allegoricis  fenfibus,  et  fubdi- 
tivis  intelliguntur  omnia  illa  fecrelis.  Itaque  qui 
dicit,  cum  fua  concubuit  Jupiter  matre,  non  inceftas 
lignificat  aut  propudiofas  Veneris  complexiones ,  fed 
Jovcni  pro  pluvia,  pro  tellure  Cererem  nominat. 
l^^.t  qui  rurfus  perhibet  lafcivias  eum  exercuiffe  cum 
lilia,  nihil  de  foedis  voluptatibus  loquitur,  fed  pro 
imbrisnoinineponit  Jovem,  in  filiae  lignificatione  fe- 
mentem.  Sic  et  ille,  qui  raptam  Dite  a  palre  Pro- 
ferpinam  dicit,  non  ut  reris,  in  turpiffmios  appetitus 
viraginem  dicit  raptam :  fed  quia  glebis  occulimus  fe- 
mina,  ifle  fub  terras  Deam,  et  cum  Orco  fignificat 
foedera  genitalis  conciliare  foeturae.  Confimili  raiio- 
ne  et  in  hilioriis  caetetis  aliud  quidem  dicitur,  fed 
intelligitui  aliud,  et  fub  vulgari fimplicitate  fermonis 
latet  ratio  fecreta,  et  altitudo  involuta  myfierii. 

XXXIII.  Argutiae  funt,  utapparet,  alque  acumina 
haec  omnia,  quibus  fulcire  folemne  eft  rualas  in  judi- 
ciis  caufas.  Ouinimo ,  ut  verius  dicam ,  fophiftica- 
rum  disputationum  colores,  non  quibus  verum,  fed 
imago  et  fpecies  veri  femper,  atque  umbra  conquiri- 
tur.  Nam  quoniara  rectas  accipere  lectiones  pudet, 
dedecet,  decurfum  eft  in  has  partes,  ut  alia  fubjice- 
retur  res  alii,  et  in  fpeciem  decoris ,  turpitudinis  in- 
terpretatio  cogeretur.  Sed  quid  ad  nos  iftud,  an  alii 
fenfus,  aliaeque  fententiae  confcriptionibus  vanis  fub- 
iint?  Nobis  enim  fatis  eft,  qui  Deos  a  vobis  fcele- 
rate  contendimus  impieque  tractari,  quod  fcriptum 
efi,  quod  auditur  accipere,  nec  curare  in  abdito  quid 
lit,  cum  contumelia  numinum  non  in  obfcura  fen- 
fuum  mente,  fed  in  verborum  eminentium  fignifica- 
tione  teneatur.  Ac  ne  tamen  videamur  infpicere,  quale 
lit  iltud  quod  dicitur,  nolle:  primum  illud  a  vobis, 


L  I  B  E  R     V. 


195 


11  modo  commodare  patienllam  vultis ,  exquirimus 
primuiu,  allegorico  geuere  vel  fcripta  haec  e^fef  vel 
eodem  modo  intelligi  oportere,  unde  elt  vobis  cof^ni- 
tum,  vel  unde  intimatum?  in  confilium  fcriptores 
advocare  vos  fcilicet?  aut  tum  in  eorum  pectori- 
bus  latitabatis,  cum  pro  aliis  res  alias  inter  veri- 
tate  c.apta  fubdebant?  Deinde  li  illi  rationis  alicu- 
jus,  et  religionis  metu  mylteria  illa  convolvere  te- 
nebrofa  obfcuritate  voluerunt,  quantum  vobis  au- 
daciae  elt,  ut  quod  illi  noluerunt,  vos  velitis  in- 
telligere:  vos  fcire  et  cunclorum  fublternere  no- 
tioni,  quod  illi  frufira  verbis  minus  verum  ligni- 
ficantibus  occulerunt? 

XXXIV.  Sed  ut  vobls  afTentiamur',  in  fabulis  his 
omnibus  cervas  pro  Iphigeniis  dici,  unde  tamen  vo- 
bis  liquet,  cum  allegorias  iitas  vel  explanatis,  vel 
panditis,  eadem  vos  interpretari,  eademque  fentire, 
quaefub  tacitis  cogitationibus  iplis  ab  hiftoricis  fenfa 
funt,  nec  per  voces  proprias,  iignifirationibus  fed 
aliis  explicata?  Vos  Jovi>,  et  Cereris  coitum  imbrem 
dicitis  dictum  telluris  in  gremium  lapfum ;  poteft 
alius  aliud  ct  argutius  fingere,  et  veri  cum  fimilitu- 
dine  fufpicari :  poteft  aliud  tertius,  potefi  aliud  quar- 
tus,  atque  utfe  tuleruritingeniorumopinantiumqua- 
litates,  ita  fingulae  res  polfunt  infinitis  interpreta- 
tionibus  explicari.  Cum  enim  e  rebus  ocrlufis 
omnis  ifia  quae  diciiur  allegoria  fumatur,  nec  ha- 
beat  finem  certum,  in  quo  rei,  quae  dicitur,  fit  fixa 
atque  immota  fententia,  uniruique  liberum  eft,  in  id 
quod  velit  attrahere  leciionem,  et  alTirmare  id  pofi- 
tum,  in  quod  eum  fua  fufpicio  et  opinabilis  conie- 
ctuia  duxerit.  Quod  cum  ita  fe  habeat,  qui  poteftis 
res  certas  rt^bu.s  a  dubiis  fumere,  atque  unam  adjun- 
gere  fignifir  ationem  dirto,  quod  per  modos  videatis 
innumeros  expoiiiionuai  vanetate  deduci? 

Tom.   L  N 


19'^i-  APtKOBTl    ADVERSUS    GEKTKS 

XXXV.  Dcnique  li  adcommodiim  ducilis,  etiam 
illud  a  vobis  rt:petita  interrooatione  conquirimus, 
omnes  de  Diis  fabulas  fxiltimetis,  id  elt  lingulas  to- 
tas  ambifarias  ac  bilingucs,  et  verfipellibus  eJlc  fcri- 
ptas  modis;  an  alias  earum  partes  nihil  ambiguum 
dicere,  alias  vero  miillifidas  atque  allegorici  tegminis 
fuperjectione  velalas?  Si  enim  ad  finem  a  capite  tex- 
lus  omnis  expolitionis  et  feries  obtentionibus  allego- 
ricis  claufa  funt,  edillertate,  monftrale,  quid  pro  re« 
bus  fmgulis,  quas  unaquaeque  eloquitur  fabula,  fup- 
ponere  debeamus,  et  promere,  quasque  in  res  alias 
atque  intelligentias  vocare.  Ut  enim  Jovem  pro  plu- 
via,  Cererem,  verbi  caufa,  pro  terra  vultis  audire ,  et 
pro  Libera  ac  patre  Dite  fubmerfionem  feminis  at- 
queiactum:  ita  dicere  vos  convenit,  quid  pro  tauro 
debeamus  accipere,  quid  pro  indignalione  Cere;ris 
atque  irae?  quid  libi  velit  Brimo  verbum,  quid  Jovis 
foUiciti  fuppiicatio?  quid  allegati  coelitesnecauditi? 
quid  exectus  aries?  quid  execti  arietis  proles?  quid 
fatisfactio  his  facta?  quid  quae  rurfus  gefta  funt  libi- 
dine  obfcoeniore  cum  filia  ?  confimililer  et  in  altera 
fabulaEnnaeae  nemus,  et  flores  quid  lint?  quid  fum- 
ptus  ignis  exAetna,  comprehenfaequeilto  faces?quid 
peragratio  cum  his  orbis?  quid  Attica  regio?  quid 
Eleulinius  pagus?  quid  Baubonis  tugurium  atquc  ho- 
fpitium  rulticanum?  quid  cyceonis  figmficel  potio? 
quid  afpernatio  potionis?  quid  novatio  et  revelatio 
pudendorum?  quid  fpectaculi  flagitiofa  dulcedo,  et 
ex  remodiis  talibus  orbitatis  obiivio  comparata? 
Quod  fi  pro  his  omnibus ,  quod  oporteat  fubjici  re- 
Tum  imrautatione  monftratis,  erit  ut  vobis  aflenfuni 
fuper  tali  alTeveratione  tribuamus:  lin  autem  lingula 
in  lingulis  neque  poteftis  fupponere,  nec  alterum  re- 
rum  vocare  contextum:  quidallegoriisobfcuratis  ho- 
neitis  id,  quod  fimpliciter  dictum  eft,  et  communem 
ad  intelligentiam  publicatuiu? 


L  1  E  E  R    V,  195 

XXXVI.  Ni(i  forte  dicetis,  non  toto  In  hlftoriae 
corpore  olleeorias  has  eiXe^  caeterum  partes  alias  efle 
communiter  fcriptas,  alias  vero  dupliciter,  et  ambi- 
faria  oblentione  velatas.  Urbana  eft  illa  fubtil.tas, 
et  quibuslibet  brutis  patens.  Nam  quia  cuncla,  quae 
fcripta  fiint,  inexpeditiflimum  vobis  elt  traducere, 
invertere,  derivare,  eligitis  quaedam  veftrae  conve- 
nientla  voluntati,  et  ex  iplis  obtinere  contenditis  no- 
thas  atque  adulteras  lectiones  interiorieire  fuperpoli- 
tas  veritati.  Ouod  tamen  ut  vobis  ita  fefe  habere, 
quemadmodum  dicitis,  annuamus,  qui  fcitis,  aut 
unde  cognofcitis,  utra  pars  fit  fententiishiitoriae  fcri- 
pta  fuTiplicibus,  utra  vero  lit  dilTonis  atque  alienis  li- 
gnihcationibus  lecta?  Polelt  enim  fieri,  ut  quod  vos 
exiltimatis  lic  efle,  alitcr  fe  habeat:  aut  quod  aliter 
creditis,  concepiicnibus  aliis  contrariisque  prolatum 
iit.  Ubi  enim  dicitur  in  unius  materiae  corpore  pars 
efle  allegorice  frripta,  indubitabili  altera  fermone,  re- 
ctoque,  nec  ineft  m  re  figi)'mi,  quo  difleritas  judicari 
ambiguorum  poflit  Iimpliciterque  dictorum,  tam  po- 
teft  quod  limplex  eft,  ambiformiter  dietum  exiltimari, 
quam  quod  ambigue  fcriptum  eft,  reclulis  efle  obten» 
tionibus  credi.  (^uod  quidem  quo  genere  aut  fiat,  aut 
fieri  pofle  credatur,  intelligere  confitemiir  niinime 
nos  pofle. 

XXXVII.  Infpiciamus  enim  quoddicitur  hoc  mo- 
do.  In  neniore,  inquit,  Ennenli  quondam  flores  Pro- 
ferpina  virago  lectit^ibat.  Integrum  adhuc  iitud  eft, 
ct  recta  pronuntiatione  prolatum:  nam  et  nemus 
ct  flores  quid  flnt,  quid  Proferpina,  quid  virago, 
cunctis  indubitabiliter  notum  eft.  Emicuit  Sum- 
nianus  e  terris  ciirru  quadrijugo  vectitatiis:  lim- 
plex  et  hoc  aeque  elt:  nam  quadrigae,  currus,  at- 
que  Summanus  interpretationem  deliderant  nullam. 
Improvilus  Proferpinam  rapuit,  et  fub  terras  fecum 
avexit:  feminis,  inquit,  abltrulio  raptione  in  Pro- 

Ns 


i()G  Aris'Obijadvebsusgentes 

ferpinae  nnncupatur.  Quid  accidit  quaefo,  ut  in 
aliud  fubito  converteretur  hiftoria,  ac  femen  Pro- 
ferpina  diceretur?  ut  quae  virago  jamdudum  flo- 
rum  in  lertionibus  habebatur,  poftquam  fublata  et 
rapta  eft,  fignificationem  coeperit  habere  fementis? 
Jupiter,  inquit,  in  taurum  verfus,  concubitum  ma- 
tris  fuae  Cereris  cxpetivit:  ut  expolitum  fupra  eft, 
nominibus  his  tellus  et  labens  pluvic  nuncupatur. 
Legem  allegoric^m  video  tenebrolis  ambiguitatibus 
explicatam.  Irata  Ceres  eft,  et  exarftt,  et  arietis 
proles  pro  poena  atque  ultione  fufcepit.  Hoc  ite- 
rum  video  communibus  in  proloquiis  promptum: 
nam  et  ira,  et  teftes,  fatisfactio,  fuis  hic  moribus, 
et  conditionibus  dicta  funt.  Ouid  ereo  hic  accidit, 
ut  ab  Jove,  qui  pluvia,  et  ab  Cerere,  quae  appellata 
cft  terra,  res  tranliret  ad  verum  Jovem ,  atque  ad 
rerum  fmipliciflimam  dictionem? 

XXXVIII.  Aut  igitur  debent  allegorico  genere 
omnia  elfe  fcripta,  et  polita,  demonftrandaque  uni- 
verfa  nobis:  aut  genere  ifto  confcriptum  eft  nihil: 
quoniam  effe  quod  creditur,  quaft  parte  ex  hiftoriae 
iion  videtur.  Allegorico  genere  fcripta  funthaec  omnia. 
Minime  iftud  videtur  certum.  Quaeritis  qua  ratione, 
qua  caufa?  quia  omne  quod  geftum  eft,  et  in  alicujus 
operis  evidentia  conftitutum,  converftonem  non  po- 
teft  in  allegoricam  duci :  neque  enim  poteft  infectum 
elfe,  quod  factum  eft :  aut  rei  geftae  natura  in  alienam 
poleft  degenerare  naturam.  Numquidbellumlliacum 
in  Socraticam  verti  condemnationem  poteft?  aut 
pugna  illa  Cannenfis  profcriptio  fleri  crudelitasque 
Syllana?  Poteft  quidem  profcriptio,  quemadmodum 
Tuilius  ludit,  pugna  dici,  appellarique  Cannenfis. 
Sed  quae  gefta  eft  dudum,  pugna  efle  non  poteft  ea- 
dem,  eademque  profcriptio;  neque  enimquod  geftum 
eft,  poteft  aliud,  ut  dixi,  quam  id  efle,  quod  geftum 
elt;  aut  in  alienam  migrare  fubftantiam  id,  quod  in 


L  I  B  E  R    V.  197 

vi   propria,     atque   in   fui   generis   qualitate   defi- 
xum  eft. 

XXXIX.  Unde  igitur  probamus,  hiftorias  has 
omnes  rerum  ef^e  geftarum  confcriptiones  ?  Ex  foie- 
mnibus  fcilicet  facris  atqae  initi«rum  myfteriis :  vel 
quae  ftatis  fiunt  temporibus,  ac  diebus:  vel  quae  in 
abdito  tradunt  gentes,  moris  proprii  perpetuitate  fer- 
vata.  Neque  enim  credendum  eft,  ftne  fuis  originibus 
haec  efle,fruftra  atque  inania  fieri,  nec  habere  conjun- 
ctasprimis  inftitutionibus  caulas.  Pinusilla,  folemni- 
ter  quae  in  matris  infertur  fanctum  Deae,  nonne  illius 
imago  eft  arboris,  fub  qua  fibi  Attis  virum  demeftis 
genitalibus  abftulit,  et  quam  niemorant  divam  in  fo- 
latium  fui  confecraviffe  moeroris?  Phalloruin  illa  fa- 
fcinorumque  fubrectio,  quos  ritibus  annuis  adorat 
et  concelebrat  Graecia ,  nonne  illius  facinoris  fimili- 
tudinem  refert,  quo  fe  adebitoLiber  liberavit?  Eleu- 
linia  ilJa  myfteria,  et  facrorum  reconditi  ritus,  cu- 
jus  memoriam  continent?  nonne  illius  erroris,  quo 
in  filiae  conquifttione  Ceres  felfa,  oras  ut  venit  ad 
Atticas ,  triticcas  attulit  fruges ,  Nebridarum  fami- 
liam  pellicula  cohoneftavit  hinnulae,  et  illud  fpecta* 
culum  maximuniRaubonis  in  inguinibus  riftt?  autli 
aliacaufaeft,  nihil  ad  nos  iftud,  duramodo  caufa  cun- 
cta  ifta  confiant.  Neque  enim  credibile  eft,  nullis  an- 
tecedentibus  caufts  fufcepta  haec  efle:  autinfanire  ju- 
dicandum  eft  Atticos,  qui  ftbi  ritum  reiigionis  aflixe- 
rint  conflatum  rationibus  nuUis.  Quod  ft  liquet,  et 
conftat,  id  eft,  ft  rebus  actis  myfteriorum  caufae  at- 
que  origines  eflluunt,  in  allegoricas  fpecies  nulla  pof- 
funt  converfione  traduci.  Quod  enim  factum,  ge- 
ftum  eft,  infectum  non  poteft  fieri  rerum  prohi- 
bente  natura. 

XL.  Et  tamen  ut  vobis  ita  fe  habere  affentiamur, 
res  iftas,  id  eft,  ut  hiftoriae  aliud  verbis  fonent,  ne- 
fcio  quid  aliud  more  hariolantium  dicant,  ita  non 


198  AnirOBII    ADVERSUS   gentes 

animadvcrtitis,  non  vJdeLis,  quanta  iftud  dicatiir  et 
cum  ignominia  lieri,  contumeliaque  divorum?  an  in- 
juxia  {iravior  iilla  potis  eft  rcperiri,  quam  terram,  et 
pluviam,  vel  quodlibet  aliud,  nihil  enim  refert  quae 
fiat  interpretalione  tonverfio,  Jovis  et  Cereris  dicere 
atque  appellare  concubitum?  et  cum  Deorum  crimi- 
nibus  labem  imbris  e  coelo,  et  telluris  liirnificare 
madorem?  Poteft  irrelio^iolius  quidpiam  vel  exifti- 
niari,  vt-l  credi,  quam  femina  terris  merfa,  vel  quod- 
libet  aliud,  nihil  enim  limiliter  refert,  raplum  Pro- 
ferpinae  direre,  et  curn  nota  Ditis  patris  rei  rufiicae 
de  optre  proloqui?  Nonnemillies  optatius  fuit,  elin- 
guem  fieri  atque  mutum,  atque  fcaturi2;inem  iftani 
voois.  et  itrepltum  foedae  loquaritatis  amiitere,  quam 
Deorijm  nominibuti  res  appellare  turpillimas?  quin- 
imo  turpibus  Deorum  factis  negotia  lignificare  vul- 
garia  ? 

XLI.  Antea  mos  fuerat,  allegoricas  dictiones  lio- 
neftifiimis  fenfibus  obumbrare,  res  turpes ,  et  foedas 
prolaiu,  honeftorum  conveflirier  dignitate.  At  vero 
vobis  auctoribus  per  turpitudinem  dicuntur  res  gra- 
ves,  et  caftitate  poUentia  obfcoenis  commemorantur 
in  vocibus  :  ut  quod  olim  pravitas  foedae  rci  verecun- 
dia  contegebatur,  nunc  fcurriliter,  turpiterque  dica- 
tur,  dignorum  elocutione  mutata.  Quod  in  adulterio 
dicimus  Martem,  inquit,  et  Venerem  Vulcani  effe  cir- 
cumretitos  arte,  cupiditatem  dicimus  atque  iram,  vi 
preflas  confilioque  rationis.  Quid  enim  prohibebat, 
quid  obftabat,  fuis  unamquamque  rem  verbis,  et  fuis 
Jfignificationibus  promere?  imo  quid  urgebat,  cum 
nefcio  quid  indicare  per  commentarios  et  fcripta  vo- 
luilfes,  nolle  illud  intelligi  quod  indicarisj  fed  con- 
trarias  res  fimul  una  expofitione  fufciperc,  ftudium 
docere  cupientis,  etnolentisoftendere  malignitatem? 
An  Deos  adulteros  dicere  periculum  habuitullum? 
prolatio  cupidinis  atque  irae  linguam  et  os  fuerant 


f? 


L  I  B  F.  1\     V.  199 

obfcoeno  coinquinatura  contactu?  Quod  fi  utique  fie- 
ret,  et  allegoricae  coecitatis  obumbratio  tolleretur,  et 
facilis  ad  difcendum  res  elTet,  etDeorum  diiinitas  con- 
fervaretur  illaefa.  Nunc  vero  cum  dicitur  in  Martis 
et  in  Veneris  vinctione  vitiorum  efle  lignificata  com- 
preflio,  perverliflimae  res  duae  limul  iisdem  tem- 
poribus  fiunt,  ut  et  foedae  rei  fpecies  intellectum 
fubjiciat  honeitatis,  et  prius  animum  turpitudo, 
quam  religionis  alicujus  perftringat  auctoritas. 

XLII.  Nifi  forte  dicetis,  lioc  enim  folum  reftat, 
quod  a  vobis  poITe  videatur  opponi,  Deos  fua  my- 
Iteria  nolle  ab  fiominibus  fciri;  et  idcirco  hiftorias 
ambagibus  efle  allegoricis  fcriptas.  Et  unde  vobis 
eft  liquidum,  quod  hominibus  fuperi  nolint  fua 
mylteria  publicari?  Unde  illa  vos  fcitis,  aut  cur  ea 
(difl^olvere  in  allegoriarnm  explanationem  curatis? 
Ad  extremum  et  ultimum,  quid  fibi  Dii  volunt, 
ut  honefta  cum  nolint,  turpiflima  de  fe  dici  atque 
indecora  patiantur?  Attidem  cum  nominamus,  fo- 
lem,  inquit,  fignificamus,  et  dicimus :  fed  fi  Attis 
fol  eft,  quemadmodum  connumeratis,  et  dicitis, 
quis  erit  Attis  iiie,  quem  in  Phrygia  genitum  ve- 
Itrae  produnt  atque  indicant  literae?  quem  palTum 
efle  res  certas,  fecilTe  item  res  cet-ras?  quem  in  fpe- 
otaculis  ludicris  theatra  imiverfa  noverunt?  cui 
inter  facros  Vultus  res  videmus  fieri  fpecialiter  an- 
nuas,  nominatimque  divinas?  utrumne  ab  fole  ad 
hominem,  an  ab  homine  ad  folem  vocabuli  hujus 
facta  translatio  eft?  Si  enim  nomen  iltud  princi- 
paliter  habet  originera  folis,  quid  tandem  de  vobis 
fol  aureus  meruit,  ut  ei  cum  femiviro  faceretis  vo- 
cabulum  iftud  effe  commune?  fm  hirquinum,  et 
rhrygium  eft,  quid  Phaetontis  genitor,  pater  hu- 
jus  luminis  et  claritatis  admifit,  ut  abfcilfo  ab  ho- 
mine  dignus  videretur  vocari,  et  augultior  fieret 
evxrati  corporis  nuncupatioue  fignatus? 


SOd  ArKODII   ADVtRSU  S    CE NTES 

XLIII.  Sed  quid  Ht  iltud,  jam  promptum  eft  omni- 
bus :  namquia  talium  fcriptorum,  hiftoriarumque  vos 
pudet,  nec  abolere  videtis  pofie  ea,  quae  funt  foede 
lemel  in  commentarios  relata,  nitimini  cohoneltare 
res  turpes,  atque  omnibus  argutiarum  modis  pro  re- 
bus  fubditis,  verborum  invertitis  corrumpitisque  na- 
turas;  atque  ut  ohm  accidere  male  fanis  alfolet,  quo- 
rum  turbida  vis,  morbi  fenfum  atque  inLelligentiam 
depulit,  confufa  atque  incerta  jactatis,  et  inanium 
per  rerum  ligmenta  bacchamini.  Efto  in  Jovis  et 
Cereris  coetu  irrigatio  lit  fignificata  teiluris:  oc» 
cultatio  feminis  patris  in  Ditis  raptu,  vina  per  ter- 
ras  fparfa  diflractis  in  vifceribus  Liberi:  cupidita- 
tis  et  temeritatis  comprelfio,  colligatio  dicta  lit 
adulteriorum  Veneris  atque  Martis. 

XLIV.  Sed  li  fabuias  has  vultis  more  allego- 
riro  fcriptas,  quid  caeteris  fiet,  quas  non  videmus 
poflfe  verfuras  in  hujusmodi  cogi?  Quid  enim  fub- 
jiciemus  pro  illis  fuftibus,  quos  fuper  aggerem  tu- 
muli  Semeleiae  fobolis  urigo  contorftt?  Et  quid 
pro  illis  Ganymedibus  raptis,  atque  in  libidinum 
jnagilleria  fubltitutis?  (^uid  pro  illa  converlione 
formiculae,  in  quam  Jupiter  maximus  vaftitatis 
fuae  liniamenta  contraxit?  (^uid  pro  cycnis,  et  fa- 
tyris?  quid  pro  aureis  imbribus,  in  quos  idem  fe 
peliax  fraude  induit  perfida  formarum  varietatibus 
iudens?  Ac  ne  de  Jove  folo  loqui  videamur  vo- 
luille,  in  amoribus  numinum  reliquorum  elfe  alle- 
goriae  quae  poITunt?  quae  in  mercenariis  conditio- 
nibus,  ac  fervitutibus?  quae  in  vinculis,  orbitati- 
bus,  planctibus?  quae  in  cruciatibus,  vulneribus, 
fepulchris?  in  quo  cum  unam  contrahere  pofTetis 
culpam  confcriptione  de  fuperis  tali,  addidiftis,  ut 
dicitur,  garo  gerrem,  cum  Deorum  nominibus  ap- 
pellaviftis  res  turpes,  et  vocabulis  rurfus  Deos  re- 
rnm  conquinaftis  infamium.  Quod  li  adefle  hic  eos. 


L.  I  B  B  n  V".  fioi 

aut  efle  lllos  uspiam  cognitione  inclubitabili  crede-» 
retis :  in  mentione  illorum  facienda  praeftringeret 
vos  metus:  et  tamquam  vos  audirent,  veltrasque 
acciperent  voces,  ita  credi  oportuit,  et  haberi  in 
co^itatione  defixum.  Apud  enim  homines  officio- 
lis  religionibus  deditos  non  ipli  Dii  tantum,  ve- 
rum  etiam  nomina  deberent  efle  Deorum  reveren- 
da :  quantnmquc  elt  in  iplis,  qui  cenfentur  his  no- 
minibus,  tantum  efle  par  eft  in  eorum  appellatio- 
nibus  dignitatis. 

XLV.  Da  veram  judicii  formam,  et  in  illa  eftis 
reprehenfionis  parte,  quod  in  ufu  fermonis  veftri 
Martem  pro  pugna  appellatisj  pro  aquis  Neptu- 
iium,  Libecum  patrem  pro  vino,  Cererem  pro  pane, 
Minervam  pro  Itamine,  pro  obfcoenis  libidinibus 
Venerem.  Quae  enim  eft  ratio,  ut  cum  fuis  cen- 
feri  appellationibus  res  poffint,  nominibus  cogno- 
minentur  Deorum,  et  ea  fiat  numinibus  contume- 
lia,  quam  nec  homines  fuftinemus,  li  noftra  quis 
nomina  res  ducat  atque  invertat  in  frivolas?  Sed 
oratio  fordida  eft,  verbis  fuerit  polluta  fi  talibus. 
Verecundia  laude  condigna,  erubefcitis  panem  et 
vinum  nominare,  et  pro  coitu  Venereni  non  me- 
tuitis  dicere. 


LIBER    SEXTUS. 


l^  imc  qiioniam  fummatim  oftendimus,  quam  im- 
pias  de  Diis  veftris  opinionum  conftitueritis  infa- 
niias;  fequitur  ut  de  templis,  de  fimulacris  etiam,fa- 
crificiisque  dicamus :  deque  alia  ferie,  quae  liis  rebus 
annexa  elt,  et  vicina  copulatione  conjuncta.  In  hac 
enim  confueltis  parte  crimen  nobis  maximum  impie- 
tatis  aflingere :  quod  neque  aedes  facras  venerationis 
ad  officia  conltruamus,  non  Deorum  alicujus  fiinula- 
crum  conltituamus,aut  formam:  non  altaria  fabrice- 
mus,  non  aras^  non  caeforum  fanguinem  animantium 
demus,  non  thura,  neque  fruges  falfas,  non  denique 
vinum  liquens  paterarum  eifulionibus  inferamus: 
quae  quidem  nos  ceifamus  non  id^o  vel  exaedificare, 
vel  facere,  tamquam  impias  geramus  ac  fcelerofas 
mentes,  aut  aliquem  fumpferimus  temeraria  in  Deos 
defpuratione  contemptum:  fed  quod  eos  arbitramur, 
et  crcdimus,  li  modoDii  certi  funt,  et  nominis  hujus 
eminentia  praediti,  honorum  haec  genera  aut  rifui 
habere,  fi  rideant,  aut  indigne  perpeti,  li  motibus 
cxafperentur  irarum. 

II.  Ut  enim  nofcatis ,  quid  de  ifto  nomine  fentia- 
mus,  judiciique  fimus  cujus,  exifiimamus  nos  eos,  fi 
modo  Dii  certi  funt,  ut  eadem  rurfus  fatiateque  di- 
cantur,  cunctarum  effe  debere  perfectarumque  virlu- 


L  I  BE  Ti  VI.  io3 

tum,  fapientes,  jultos,  graves,  fi  mo(3o  nulla  eft  culpa, 
quod  eos  laudibus  accumiilamus  humanis,  inteftinis 
pollentes  bonis,  nec  extraneis  adminiculis  fe  addicere, 
quod  illis  integritas  inoffenfae  beatitudinis  complea- 
tur:  ab  affectibus  cunctis,  et  cunctis  perturbationi- 
bus  liberos,  non  ira  offervere,  non  ullis  cupiditati- 
bus  excitari,  calamitatem  irrogare  nullis,  non  ex  ma- 
lis  hominum  crudelem  accipere  voluntatem,  non  ter- 
rere  portentis,  non  prodigiofas  oftentare  formidines, 
non  votorum  debitis  liabere  obnoxios  et  obligatos, 
nec  piaculares  hoftias  figniiJ  minacibus  poltulare,  non 
peltilenlias,  non  morbos  corruptione  aeris  inducere, 
non  adurereliccitatibus  fruges,  non  caedibus  intereffe 
bellorum,  non  urbium  Itragibus,  non  adverfa  hisvel- 
le,  non  illorum  commoditatibus  fuffragari:  fed  quod 
magnarum  eft  mentium  pari  pendere  cunctos  lance, 
et  individuas  cunctis  benevolentias  exhibere.  Caduci 
enim  generis,  et  infirmitatis  humanae  eft,  contrariis 
egere,  eosqne,  quos  tfingat  affectio,  pati,  dolere, 
diminui,  fapientium  fcita  et  pronuntiata  dehniunt: 
nec  poffe  aliter  tieri,  quin  legibusmortalitatis  aftricti 
iint,  qui  fint  ullis  perturbationibus  mancipati.  Quod 
cum  iia  fe  habeat,  qui  poffamus  judicariDeos  habere 
contemptui,  quos,  nifi  funt  recti,  et  magnarum  men- 
lium  admiratione  laudabiles,  Deos  negamus  exiftere, 
nec  poteftatibus  poffe  coelitibus  applicari? 

III.  Sed  tempLi  illis  exftruimus  nulla,  nec  eorum 
effigies  adoramus,  non  mactamus  hoftias,  non  thura 
ac  vina  libamus.  Et  quid  amplius  poifumus  vel  ho- 
noris  eis  attribuere  vel  dignitatis,  qiiam  quod  eos  in 
ea  ponamus  parte,  qua  rerum  caput,  ac  dominum, 
fummumque  ipfum  regem,  cuidebent  Dii  una  nobis- 
cum,  quod  effe  fe  fentiunt,  et  vitali  in  fubftantia  con- 
tineii?  Numquid  enim  delubris  aut  templorum  eum 
conftructionibus  honoramus?  Numquid  et  hoftias 
caedimus?  rslumquidalias  resdamus,  quaslibare,pro- 


204-  AnNOBII    ADVERSUS    CENTES 

fundeie,  non  elt  rationis  expenfae,  fed  tracti  per  con- 
fueuidiriemmoris?  Etenim  plena  dementiaeA,  necef- 
iitatibiis  tiiis  potentiora  metiri,et  quae  tibi  funlufui, 
datoribnsDiis  dare,  ethonorem  iltum,  non  contume- 
liam  ducere  Templa  igilur  quaerimus  in  Deorum 
quos  ufus?  aut  in  rei  cujus  neGeflitatem,  aut  dicitis 
efTe  conltructa,  aut  efle  rurfus  aedificanda  cenfetis? 
Hyemalia  fentiunt  frigora,  aut  folibus  torrentur  aelti- 
vis,  pluvialibus  nimbis  perfluunt,  ventorum  eos  aut 
lurbines  vexant?  incurhonem  patipericlitanturholti- 
lem,  ferarum  aut  rabidos  appetitiis,  ut  merito  illos 
conveniat  tectorum  munitionibus  claudere,  faxorum 
auE  objectione  tutari?  Templa  enim  haec  quid  funt? 
Si  humanam  iniirmitatem  roties,  nefcio  quid  immane 
atque  amplum:  fiDeorumpoientiam  metiaris,  fuccef- 
fus  quidam  parvi,  atque,  utverius  eloquar,  genus  an- 
guftifflmum  cavernarum  paupertini  cordis  excogita- 
tione  fufpenfum.  Quorum  ii  qnaeris  audircquis  prior 
fuerit  fabricator,  aut  Phoronsus,  Aegyptius  aut  Me- 
rops  tibi  fuifle  monftrabitur;  aut,  ut  tradit  in  admi- 
randis  Varro,  Jovis  progenies  Aeacus.  Sint  ergo  haec 
licet  aut  ex  molibus  marmoreis  Itructa,  laquearibus 
aut  renideant  aureis,  fplendeant  hic  gemmae,  et  fyde- 
reos  evomant  variata  interltitione  fulgores:  terra  funt 
haec  omnia,  et  ex  faece  ultima  vilioris  materiae  con- 
creta.  Neque  enim,  li  vos  ea  pretiis  carioribus  pendi- 
tis,  delectari  credendum  eft  his  Deos :  nec  recufare, 
nec  fpernere  quo  minus  fe  fepiant,  et  eorum  objecti- 
bus  coerceantur  incluli. Templum,  inquit,  hocMartis 
eft,  hoc  Junonis,  etVeneris,  hoc  Herculis,  Apollinis, 
Ditis:  quid  eft  aliud  dicere,  quam  domushaecMartis 
elt,  haecJunonisetVeneris,  Apollo  hic  habitat,in  hac 
manetHercules,  illaSummanus.  Ita  non  prima  etma- 
xima  contumelia  eft,  habitationibus  Deos  habere  di- 
ftrictos?  tuguriola  his  dare,  conclavia,  et  cellulas  fa- 
bricari,  el  eis  exiltimari  neceflarias  res  elfe ,  quae  ho- 


L  I  B  E  R    VI.  S05 

minibus,  felibus,  quae  fiint  formiculls,  et  lacertis, 
quae  fugacibus,  pavidis,  atque  exiguis  muribus  ? 

IV.  Sed  non,  inquit,  idcirco  attribuimusDiis  tem- 
pla,  tamquam  humidos  ab  his  imbres,  ventos,  plu- 
vias  arceamus,  autfoles:  fed  ut  eos  poffmius  coram 
etcomminus  contueri,  aliaride  proximo,  et  cum  prae- 
fentibus  quodammodo  venerationum  colloquia  mi- 
fcere.  Sub  axe  enim  nudo,  et  fub  aetherio  tegminein- 
vocati  Hfuerint,  nihil  audiunt:  et  nili  de  proximoad- 
moveantur  his  preces,  tamquam  nihil  dicatur,  obftru- 
cti  atque  immobiles  ftabunt.  Atquin  nos  arbitramur, 
omnemDeumomnino,  limodo  nominis  hujus  vipol- 
let,  ex  quacumque  mundi  parte,  quod  quisque  fuerit 
locutus,  tamquam  Jfi.  lit  praefens,  audire  debere  :  imo 
quod  quisque  conceperit  fub  obfcuris  fenlibus  cosni- 
tione  anticipata  praefumere.  Atque  ut  .«iltra,  fol,  luna, 
cum  fupra  terras  meant,  omnibus  omnino  cernenti- 
bus  ftatim  funt  et  ubique  praefentes,  ita  quoque  con- 
venit  audientiam  numinum  nuUi  elfe  claufam  linguae, 
femperque  elfe  praefentem;  quamvis  ad  eam  vocesre- 
gionibus  ex  diltantibus  conlluant.  Hoc  elt  enim  pro- 
priumDeorum,  complere  omnia  vi  fua,  non  partili- 
ter  ufpiam,  fed  ubique  elfe  totos:  non  adelfe,  noii 
abelle,  non  coenatum  ad  Aethiopas  pergere,  et  polt 
dies  biffenos  privatum  ad  domicilium  redire. 

V,  (^uod  li  ita  non  erit,  tollitur  omnis  fpes  opls, 
et  erit  in  dubio,  audlamini  ab  Diis,  nec  nc:  liquando 
res  facras  ceremoniarum  conficitis  debitis.  Conititua- 
mus  enim  nofcendae  rei  caufa,  templum  numinis  ali- 
cujus  effe  apud  Canarias  infulas,  ejusdem  apud  ulti- 
mamThylem:  ejusdem  apud  Seras  eife,  apud  furvos 
Garamantas,  et  liqui  funt  alii,  quos  ab  fui  notitiama- 
ria,  montes,  fylvae,  etquadrlni  diftcrminant  cardines. 
Si  omnes  uno  in  tempore  rebus  divinis  factis,  quod 
fua  quosque  neceflitas  cogitare  compellit,  pofcant  de 
numine,  referendi  benelicii  quaenam  omnibus  fpes 


COC  ArNOBII    ADVEnSUS    GENTES 

crit,  fi  non  undique  ad  fe  RiifTam  vocem  Deus  exaii- 
diet,  et  eiil  ullalonainquitfts,  quo  penetrare  non  pof- 
iit  auxilium  pofcenlis  oratio?  aut  eniui  nuUis  erit  in 
partibus  pracfens,fi  ufpiam  poteritaliquando  non  efle, 
aut  ccierit  unis  tantum,  quoniam  praebere  communi- 
ter  fuum  non  poteft  atque  indifcretus  auditum.  At- 
que  ita  perficitur,  ut  aut  nullisDeus  opituletur  omni- 
no,  11  oocupatus  re  aliqua  ad  audiendas  voces  non  qui- 
verit  advolare:  aut  exauditi  tantummodo  uni  abeant 
foli,.  nihil  egerint  caeteri. 

VI.  (^uid  quod  multa  ex  liis  tenipla,  quae  tholis 
funt  .mreis,  et  fublimibiis  elata  faltigiis,  auctorum 
confcriptionibus  comprobatur  contegere  cineies  at- 
que  olfa,  et  functorum  efle  corporum  fepulturas? 
Konne  patet  et  promptum  eft,  aut  pro  Diis  immorta- 
libus  mortuos  vos  cole/re,  aut  inexpiabilem  fieri  nu- 
minibus  contumeliarh,  quorum  delubra  et  templa 
mortuorum  fuperlata  funt  buftis?  In  hiftoriarum  An- 
tiochus  nono  Athenis  in  Minervio  memorat  Cecropem 
cfTe  mandatum  terrae:  in  templo  rurfus  ejusdem, 
quod  in  arceLariffae  eft,  conditus  fcribitur  atque  in- 
dicatur  Acrifius :  ErichthoniusPoliadis  in  fano:  Dai- 
ras  etlmmarus  fraires  inEleufino  confepto,  quod  ci- 
vitati  fubjectum  eft.  QuidCelei  virgines,  non  in  Cere- 
risEleuiinae  humationis  habuifle  perhibenturofHcia? 
non  in  Dianae  delubro,  quod  in  Apollinis  conftitutum 
eftDelii,  Hyperocha,  Laodiceque,  quas  advectas  illuc 
efle  finibus  ex  Hyperboreis  indicatur?  in  Didymaeo 
Mileiio  Clearchum  dicit  habuiffe  fuprema  Leandrius 
funeris.  Leucoplirynae  ruonumentum  in  fano  apud 
Ma^nefiamDianaeeffe,  Myndius  profiteturac  memo- 
rat  Zeno.  Sub  Apollinis  arula,  quae  Telniefli  apud 
oppidum  viiitur,  TelmefTum  effe  conditum  vatem, 
non  fcriptis  conltantibus  indicatur?  Agefarciii  Ptolc- 
maeus,  de  Thilopaire  quem  edidit  primo,  Cinyram 
regem  Paphi  cum  famiiia  omni  fua,  imo  cum  omni 


L  I  B  E  R    VI.  207 

profapla  in  Veneris  tcmplo  Htiim  efTe,  literarnm 
auctoritate  declarat.  Infinitiim  elt  et  immenfum, 
quibus  quique  in  fanis  toto  lint  in  orbe  defcri- 
bere:  nec  exactam  deliderat  curam ,  quam  is  poe- 
nam  conltituerit  Aegyptus  in  eum,  qui  publicaf- 
fet,  quibus  Apis  jaceret  abfconditus,  polyandria 
illa  Varronis  quibus  templis  contegantur,  quasque 
in  fe  habeant  fuperlati  ponderis  moles. 

VII.  Sed  quid  ego  haec  parva?  regnatoris  in 
populi  Capitolio  quis  eft  hominum,  qui  ignoret, 
Oli  elTe  fepulchrum  Vulccntani?  Quis  eft,  inquam, 
qui  non  fciat  ex  fundaminum  fedibus  caput  homi- 
iiis  evolutum  non  ante  plurimum  temporis,  aut 
foluni  five  partibus  caeteris,  hoc  enim  quidam  fe- 
runt,  aut  cum  membris  omnibus  humationis  offi- 
cia  fortitum?  Quod  li  planum  fieri  teftimoniis  po- 
lUilatis  auctorum ,  Sammonicus,  Granius,  Valeria- 
nus  vobis,  et  Fabius  indicabunt,  cujus  Olus  fuerit 
filius ,  gentis  et  nationis  cujus,  ut  a  germani  fer- 
vulis  vita  fuerit  fpoliatus  et  lumine:  quid  de  fuis 
commeruerit  civibus,  ut  ei  fit  abnegata  tellnris  pa- 
triae  fepultura.  Condifcetis  etiam,  quamvis  nolle 
iftud  pubiicare  fe  fingant,  quid  fit  capite  refecto  fa- 
ctum,  vel  in  parte  qua  rei  curiofa  fuerit  obfcuritate 
conclufum  :  ut  immobilis  videlicet  atque  fixa  cbfigna- 
ti  ominis  perpetuitas  ftaret.  Quod  cum  opprimi  par 
effet,  et  vetuftatis  obliteratione  celari,  compohtio 
nominis  jecit  in  medium,  et  cum  fuis  caufis  per  data 
iibi  tempora  inextinguibili  fecit  teflificatione  proce- 
dere:  nec  erubuit  civitas  maxima,  et  numinum  cun- 
ctorum  cultrix,  cum  vocabulum  templo  daret  ex  Oli 
capiteCapitolium,quam  ex  nomincjovio  nuncupare. 

VIII.  Satis  igitur,  ut  opinor,  oftendimus  templa 
Diis  immortalibus  aut  inaniter  iis  elfe  conftructa,  aut 
contra  decusetpotentiamcreditamcontumeliofis  opi- 
niitionibus  fabricata.  Sequitur,  ut  de  fignis  aliquid  fi- 


208         Arnobii  adversus  gkntes 


nmlarrlsque  dicamus,  quae  mulca  arte  componitis,  et 
reliiiiofa  obfervatione  curatis.  Qua  in  parte  li  fides  eit 
uUa,  conltiiuere  apud  nos  ipfos  nuUis  conlideratio- 
nibus  pofTumus,  utriimne  ifiud  ferio  et  cum  propoli- 
to  fdciatis  g;ravi,  an  ridendo  res  ipfas  piierili  halluci- 
natione  ludatis.  Si  enim  certum  eJt,  apud  vos  Deos 
efle,  quos  remini,  atque  in  fummis  coeli  reponibus 
deeere,  quae  caufa,  quae  ratio  eit,  ut  iimulacra  iita 
fingantur  a  vobis,  cum  habeatis  res  certas,  quibus  pre- 
ces  poflitis  cffundere,  et  auxilium  rebus  in  exigenti- 
bus  poftulare?  6in  autem  non  creditis,  aut,  ut  me- 
diocriter  dicatur,  ambigitis :  etiam  lic,  ratio  quaenam 
eft  dubiorum  fingere  atque  inftituere  iimulacra,  ct 
quod  eKe  non  credas,  ventofa  imitatione  formare? 
An  numquid  dicitis  forte,praefentiamvobisquandam 
his  numinum  fub  exhiberi  iimulacris,  et  quia  Deos 
videre  non  datum  eft,  eos  iic  coli,  et  iis  munia  offi- 
ciofa  praeitari?  Hoc  qui  dicit  et  aiferit,  Deos  effe  non 
credit:  nec  habere  convincitur  fuis  religionibus  fi- 
dem,  cui  opus  eft  videre,  quod  teneat :  ne  inane  forte 
lit,  quod  obfcurum  non  videtur. 

IX.  Deos,  inquitis,  per  limulacra  veneramur.  Quid 
crgo?  ii  haec  non  iint,  coli  fe  Dii  neiciunt^nec  im- 
pertiri  a  vobis  ullum  iibiexiitimabunt  honorem?Per 
tramites  ergo  quosdam,  et  per  quaedam  fidei  com- 
niiifa,  ut  dicilur,  veitras  fumunt  atque  accipiunt  cul- 
tiones:  et  antequam  hi  fentiant,  quibus  illud  debetur 
obfequium,  fimulacris  litatis  prius,  et  velut  reliquias 
quasdam  aliena  ad  illos  ex  auctoritate  transmittilis. 
Kt  quid  iieri  potis  eft  injurioiius,  contumelioiius,  du- 
rius,  quam  Deum  alterum  icire,  et  rei  alteri  fuppli- 
cafe?  opem  fperare  de  numine,  et  nullius  fenfus  ad 
efligiem  deprecari?  Nonne  illud  elt  quaefo,  quod  in 
vulgaribus  proverbiis  dicitur,  fabrum  caedere  cum 
ferias  fullonem?  et  cum  hominis  cowAUium  quaerajj, 


1 


L  I  B  E  R    VI.  209 

ab  afellis  et  porculis  agendarum  rerum   fententias 
poftulare? 

X  Et  unde  novifTlniefcitis,  /innilacra  haecomnia, 
c[uae  Diis  inimorlalibus  vicaria  fubftituliono  fornia- 
|is,  fimilitudinem  referant,  habeantque.  divinam? 
Poieft  enim  fieri,  ut  barbatus  in  coelo  fit,  qui  efle  a 
vobis  efrHiH,itur  levis:  potcfl  ut  fene<:tute  prove<  lior, 
cui  puerilem  commodatis  aetatem:  poteft  ut  fiic  fla- 
vus  fit,  qui  in  veritate  habeat  oculos  caefios:  difplofas 
ut  gefiitet  narfs,  quem  tffe  vo.-i  facitisfigurati.-quena* 
iicam.  Neque  enim  rectum  efl  dicere,  aut  appellarefi- 
mulacrum,  quod  non  pariles  lineas  prin<ipali  abore 
traducat :  quod  effe  pJanum  et  certum,  manifeftis  po- 
terit  a  rebus  agnofri.  Nam  cum  onmts  homines  tere- 
tem  effe  folem  indubitabililuminum  contemplatione 
videamus:  os  illi  vos  hominis,  et  mortalium  corpo- 
rum  liniamenta  donatis.  Luna  femper  in  motu  eft,  et 
ter  denas  facies  in  reftitutione  accipit  menftrua:  vo- 
bis  ducibus,  et  figuratoribus  foemina  eft,  vultuque  eft 
uno,  quae  per  habitus  mille  quoiidiana  inftabilitate 
miitatur.  Intelligimus  omnes  ventos  aeris  effe  fiuo- 
rem  pulfi,  et  mundanis  rationibus  concitati:  per  vos 
hominum  formae  funt  buccinarum  animantes  tortus 
inteflinis  et  domeftiris  flaiibus.  Inter  Deos  viderijus 
veftros  leonis  tdrviffim  im  faciem,  mcro  oblitam  mi- 
nio,  et  nomine  Fruiiiferi  nuncupari.  Si  fimulacra 
haec  omnid  fuperorura  funt  imaginesnuminunj,ergo 
et  in  coelo  Iiabirare  dicendus  eft  Deus  talis,  ad  cujus 
formam  et  fpeciem  finiulacrifmjusfhnilitudo  directa 
eft:  et  videlicet  ut  hic  ifte,  ita  illic  illc,  fme  reliquo 
corpore  peifona  eft,  et  facies  fola,  fremebundus  hiati- 
bus  torvidis,  dirus,  fanguineo  de  ceroto,  malum  den- 
tibus  fuis  comprimens,  atque  ut  fefR  canes  linguam 
ore  de  patuJo  potus  aviditate  projiciens.  Qiiod  fi  uti- 
que  non  eft,  ita  ut  omnes  exiltimamus  non  effe,  quae- 
nam  tantaaudacia  elt,  forniam  tibi  quam  volucrisfm« 

Tom.   I.  O 


CIO  Al\]\'OBII   ADVERSUS    CENTES 

gere,  ac  dicere  efTe  (imnlacrum  Dei,  quem  probare 
iion  pofiis  ulla  elTe  in  parte  naturae? 

XI.  Ridetis,  temporibus  prifcis  Perfas  fluvios  co- 
luilTe,  memoralia  ut  indicant  fcripta,  informem  Ara- 
bas  lapidem,  acinacem  Scylhiae  nationes,  ramumpro 
Cinxia  Thefpios :    lignum  Icarios  pro  Diana  indo- 
latum;  Peflinuntios  fllicem  pro  Deum  matre:     pro 
MarteRomanos  hafl^am,  Varronis  ut  indicantMufae: 
a»que,  ut  Aethlins  memorat,  ante  ufum  difciplinam- 
que  fictorum  pluteumSamios  projunone:  et  abltine- 
tis  a  rifu,  cumpro  Diis  immortalil)us  figilliolis  homi- 
num.  et  fornn.-  fuppli(  atis  humanis      (^uinimo  Deos 
efl^e  iiiiillaria  ipfa  cenfetis,  nec  praetet  haec  quidquam 
vim  creditis  habere  divinam.    (^uid  dicitis  o  ilti!   er- 
goneDii  coelites  habent  aures,  et  tenipora,  cervices, 
occipitium,  fpinam,  lumbos,  latera,  poplites,  n«tes, 
fuffragines,  talos,  membraque  alia  caetera,  quibiis  con- 
Itrncti  nos  funins,  et  quae  prima  in  parte  paulo  ple- 
nius  dicta  funt,  et  fcripto  uberiore  prolata?  Utinam 
liceret  introfpicere  fenfus  vellros,    recelTusque  ipfos 
mentis,  quibus  varias  volvitis,  alqne  ioitis  obfcurifli- 
nias  cogitationcs:  reperiremusetvos  ipfos  eadem  fen- 
tire,  quae  nos:  neque  alias  gerere  fuper  numinum  fi- 
guratione  fententias,    Sed  ftudiis  facere  quid  pervica- 
cibuspofl^unuis,  quid  intentantibus  gladios,  novasque 
excogitantibus  poenas?     Animantis  afferitis  malam 
fcientifrimi  caufam,et  quod  femel  iine  ratione  feciliis, 
ne  videamini  aliquando  nefciffe,  defenditis;    melius- 
que  putatis,  non  vinci,  quam  confeffae  cedere  atque 
annuere  veritati. 

XII.  Ex  hujusmodi  caufis  illud  etiam  vobis  con- 
niventibus  confecutum  eft,  ut  inDeorum  rorporibus 
lafciviae  artificum  luderent,  darentque  his  formas, 
quae  cuilibet  trilti  poffent  effe  derifui.  ItaqueHam- 
mon  cum  cornibusjain  formatur  etfmgilur  arietinis: 
Saturnuscum  obunca  falce,  cultos  ruris  ut  aliquis,ra- 


n 


LiEEivVt.  ail 

l^iorum  luxuriahtinm  tonfor:  cum  petafo^natusMa* 
jae,  tamquani  vias  asgredi  praeparet,  et  folem,  pulve- 
remque  declinet:  Liber  membris  cum  mollibus,  etli- 
qtioris  foeminei  diflblutillimus  laxitatezVenus  nuda, 
et  aperta,  tamquam  (i  illam  dicas  pliblicare,  divendere 
Ineritorii  corporis  formam:  cum  pileo  Vulranus.  et 
malleO,  manu  librans  dexteta,  et  fabrili  expeditione 
fuccinctus:  cum  plectrO  et  fidibus  Delius  cithariftae 
geltus  fervans,  cantaturi  et  naenias  hiftrionis :  cum 
fufcina  rex  maris,  tamquam  illi  pugna  fit  gladiatorii 
obelmda  certaniinis:  neque  ullumeft  rt-perirefiomen- 
timi  alicujus  nuniinis,  quod  non  habitus  certos  ferat 
fabrorum  liberalitate  donatoSi  EcCe  li  aliquis,  vobis 
tiefcieniibus  et  iatiaris,  rex  urbanus  et  callidus  fex  fo- 
jribus  fuis  Solem  tollat,  et  in  Mcrcurii  transferat  fe- 
deiii :  Mercurium  rurfus  arripiat,  atque  in  Solis  faciat 
commigrare  delubrum,  utcrque  enim  a  vobi.s  glaber^ 
iatque  ore  cohipingitur  levi,  dttque  huic  radios,  Solis 
capiti  petafunculum  fuperpohat:  quibus  modis  inter- 
nofcere  poteritis,  ntrumne  Solifte  lit,  an  ille  Mercu- 
rius,  Clim  habitus  vobisDeos,  non  oris  foleat  proprie- 
tas  indicare?  Cohfimili  rurfus  translatione  Ci  nudo 
Jovi  corhua  detrahat,  et  Martis  temporibns  afH^at, 
Martem  atmisfpoliet,  ethis  rurfus  circumcludatHam- 
jnonem^  interftitio  quae  fieri  poteritfingulorum.cum 
qui  Jupiter  fuerat,  idem  poflit  exiftimariMars  effe,  et 
qui  Mavors  fuerat,  fubintroire  fpeciem  Jovis  poffit 
Hammonis?  Usque  adeo  ludus  eftfimulacra  ilta  con- 
fingere,  nomina  illis  tamquam  proptia  dedicare,  qui- 
bus  fi  habiturn  detrahas,  tollatur  cognitio  fingulo- 
tum:  Deus  pro  Deo  credij  alter  videri  pro  altero, 
imo  pro  utroque  uterque  poffit  exifiimari? 

X[II.  Sed  quid  egoDiisdatas  falces  et  fufcinas  ri- 
deo?  quid  cornua,  malleos,  et  galeros,  cum  fimulacra 
quaedam  fciam  certorum  cIk^  hominum  formas,  et 
infamiiunlimamenta  meretricum?  (^uis  eltenim,  qui 

03 


2ii2        Arnoeii  adversus  cextes 

ignoret  Allienienfes  illosHermas  Alcibiadis  ad  corpo- 
ris  iiniilitudinem  fabriratosV  Quis  Praxilelem  nefcit, 
rolidippum  fi  relei:;at, ad  formamCratinaemeretricis, 
quam  iufelix  perdite  diligebat,  os  VenevisGnidiae  fo- 
lertiarum  coegllle  certamine?  Sed  fola  elt  liaec  Venus, 
cui  de  fcorti  vultu  translaticium  decus  auctum  eit? 
Pbryne  illa  Thefpiaca,  licut  illi  referunt,  qui  negotia 
Tliefpiaca  fcriptitarunt,  cum  in  acumine  ipfo  elTet 
pul<  hritudinis,  venuftatis,  et  floris,  exemplarium 
fuilTe  perhibetur  cunctarum ,  quae  in  opinione  Amt 
Venerum:  iive  per  urbes  Grajas,  live  iliic  quo  fluxit 
amor  talium  cupiditasque  fig^norum.  Itaque  artifices 
omnes,  ipfis  iisdem  qui  temporibus  extiterimt,  qui- 
busque  primas  dabat  exprimendaium  fimilitudinum 
veritas,  omni  cura  Itudioque  certabant,  filum  capitis 
proltituti  cythereia  in  fimulacra  traducere;  ardebant 
artificum  fcita:  alterque  alterum  vincere  contentiofa 
aemulatione  quaerebant,  non  Venus  ut  augufi:ior  fie- 
ret,  fed  utPhryne  pro  V^enere  Itaret.  Atque  ita  perdu- 
cta  eit  res  eo,  ut  proDiis  immortalihus  lacra  meretri- 
cibus  fierent,  et  infelix  regio  Iignorum  fabricationi- 
bus  falleretur.  Inter  lignifices  ille  mtmoratusPhidias 
elt  ptimus,  cum  Olympii  formam  Jovis  molimineope- 
ris  extulilTet  immenfi,  fuper  Dei  digito  Pantarces  in- 
fcnpiit  pulclier :  nomen  autem  fuerat  amati  ab  fe 
pueri,  atque  obfcoena  cupiditate  dilecti:  neque  ullo 
metu  eft  aut  religione  commotus,  Deum  nominepro- 
ftibuli  nunrupare;  quinimo  exoleto  Jovis  numen  fi- 
mulacrumque  facrare.  Usqueadeo  ludus  eft,  et  pueri- 
lis  aflfectio,  ligillaria  ifla  formare,  adorare  proDiisea, 
fanctitatibus  accumulare  divinis ;  cum  ipfos  videa- 
mus  artifices  in  efTmgendis  his  ludere,  etlibidinum 
propriarum  monumenta  fancire.  Quid  elt  enim,  G. 
quaeras,  cur  Phidias  ludere  ac  lafcivire  dubitaret, 
cum  ante  paululum  temporis  Jovem  ipfum,  quem 
fecerat,  fciret  aurum  fuilfe,  lapides,  atque  olfa  in- 


L  I  B  E  II    VI.  213 

formia',  difparata,  confufa,  feque  horum  omninm 
congregatorem,  atque  vinctorem,  liabitus  eis  per  fe 
datos  iri  membrorum  fimilitudine  fabricata,  et,  quod 
inter  omnia  pr:mum  eft,  fui  elfe  beneficium  nm- 
neris,  quod  natus  per  fe  eflet,  atque  in  rebus  ad- 
oraretur  humanis  ? 

XIV.  Libet  in  hoc  loco,  tamquam  ii  omnes  adlint 
terrarurn  ex  orbe  nationes,  unam  facere  concionem, 
aique  in  aures  haec  omnium  communiter  audienda 
depromere.  Ouidnam  eft  iltud  homines,  quod  ipli  vos 
ultio  in  tam  pioniptis  ac  perfpicuis  rebus  voluntaria 
failitis  et  circumfcribitis  caecitate?  Difcutite  aliquan- 
do  caliginem,  regreilique  ad  lumen  menlisintuemini 
propius,  et  videte  iftud,  quod  agitur,  quale  lit:  li 
iiiodo  retinetis  jus  veftrum,  atque  in  finibus  his  datae 
rationis  conliliique  verfamini.     Sinuilacra  ifta,  quae 
vos  terrent,  quaeque  tcmplis  in  omnibus  proltrati  at« 
que  humiles  adoratis,  olfa,  lapides,  aera  funt,  argen- 
tum,  aurum,  teiia,  lignum  iumptum  ex  arbore,  aut 
commixtum  glutinum  gypfo:   ex  ornatibus  fortaife 
nieretriciis,  aut  ex  muliebri  mundo,  camelinis  ex  of- 
fibus,  aut  exlndici  animalis  dente,  ex  eaccabulis,  oi- 
lulis,  ex  candelabris,  et  lucernis,  aut  ex  aliis  oblcoe- 
nioribusvafculis  congelta,  conflata,  in  has  fpeciesdu- 
cta  fimt,  atque  in  formas,   quas  cernitis,  exierunt: 
fornacibus  incocta  figulinis,  ex  incudibus  et  malleis 
nata,  grosfis  rafa,  defcobinata  de  limis,  ferris,  furfura- 
culis,  afciis,  fecta,  dolata,  effoifa,  terebrarum  excavata 
vertigine,  runcinarum  levigata  de  planis.  Ita  ifie  non 
error  eft?  non,  ut  proprie  dicatur,  amenlia,  Deum 
credere,  quem  lute  ipfe  formaris?  fuppiicare  treme- 
bundum  fabricatae  abs  te  rei;  et  cum  icias,  et  certus 
iis  tui  eife  operis,  et  digitorum  artem,  pronum  in  fa- 
ciemruere,  opem  rogare  fuppliciter,  adveriisque  in 
retjus,  atque  in  temporibus  afperis  propitii  numinis 
favore  fuccurrere? 


fli^-         Arnoihj  ADVEnsus  gentes 

XV.  Ecce  n  aliquis  ponat  iji  medio  aes  rude,  ati 
que  in  cperfi  ^ulla  conjertum,  arg<  nii  maiTas  indor 
nijii,  infecium  aurum,  lifinum,  lapides,  atque  ofla, 
rexjue  aJia^  caeieras,  quibus  iigna  confueta  funt  et 
numinum  limulacra  conltare:  imo  li  aliquis  ponat  ir^ 
medio  coJliforumPt^Qrun^  vultus,  conflata  atque  im- 
minuta  limuJacra;  jubeatque  vos  idem  frultis  lioltias 
et  fragminibus  caedere,  informibus  rnalTis  facra  et 
fiiiunia  impertire  diyina:  audire  a  vobis  expofcimus, 
facturine  iitud  fitis,  an  contra  quam  imperabitur  re- 
cufaturi?  Fortaffe  dicetis,  qua  caufa*?  quia  nemo  eft 
in  rebus  humanis  lam  ftolide  caecus,  qui  argt^nium, 
aes,  aiuum,  gypfum,  ebur,  argillam,  Deorum  in  nu- 
mei  um  referat,  ipfaque  per  fe  dicat  vim  Iiabere  atque 
obtinere  divinam,  Quaenam  elt  ergo  ralio,  ut  f^ 
omnia  liaec  corpora  intacta  atque  infe(  ta  permanfe:' 
liiit,  Crireant  vi  numinis,  atque  auotoriiate  coeJeRi: 
ea  formas  fi  accipiant  Iiominum,  li  auricuJas,  nafos, 
buccas,  labra,  ocuJos,  cilia ,  cpniinuo  Dii  fiant,  et 
in  ordinem  coelituni  referantur,  et  cenfum?  NovIt 
tatis  aliquid  fictio  corporibus  his  addit,  ut  adjeclione 
ipfa  cQgamini  aliquid  eis  credere  divipitatis  majefta- 
tisque  colJatnm?  In  aurum  aes  mutat,  aut  teftulae  vi- 
litatem  in  argenteam  cogit  degenevarp  materiam'? 
quae  infenfilia  fuerunt  paulo  ante,  facit,  ut  fmt  viva, 
et  fpiritali  agitatione  moveantur?  Si  quas  foris  ha- 
buere  naturas ,  eas  omnes  yetineant;  limulacroruni 
in  corporibus  conftituta;  ftupiditas  quae  tanta  elt, 
detrecto  enim  dicere  caecitatem,  rerum  exiftimare 
paturas  formarum  qualitate  mutari,  et  accipere  nu-! 
nien  ex  habitu,  quod  in  primigenio  cprpore  iners 
fuerit  et  brutum,  et  fenfus  mobilitate  privatum. 

XVI.  Itaque  immemores  et  obliti  iimulacrorum 
fubftantiae  atque  originis,  quae  fit,  rationale  homines 
animal,  et  fapientiae munere  confiliique  donatum  co- 
ctilibiis  teftis  fuccumbitis,  aeris  laminas  adoratis,  ele- 


L  I  E  K  II  VI.  fii5 

|)han,toriim  a  dentibus  fecundas  pofcitis  valetudines, 
magiftratus,  imperia,  poteftates,  victorias,  acquifitio- 
nes,  lucra,  mefles  opimas,  feracillimasque  vindemias; 
et  ciim  pateat,  luceat,  rebus  fieri  verba  cum  brutis, 
exaudiri  vos  remini,  ipfiquevos  ultro  credulitatis  va- 
cuae  circumfcriptione  traducitis?  O  utinam  liceretin 
limulacri  alicujus  medias  introire  pendigines!  ;imo 
utinam  liceret,  Olympiacos  illos  etCapitolinos  Joves 
jdiducere  iq  membra  refolutos,  omnesque  illas  par- 
tes,  quibus  fumma  concluditur  corporum ,  difcretas 
^c  lingulas  contueri-  Jamdudum  iltos  videretisDeos, 
quos  exterior  levitas  lenocinio  fulgoris  auguftat,  la- 
miilarum  flatilium  eiie  crates,  particularum  coagmen- 
ta  deformium,  a  ruinarum  cafibus,  et  dillolutionis 
jnetu  fubfcudibus,  et  catenis,  uncis,  atque  anfulis  re- 
tentari;  interqueomnes  fmus,  commillurarumque  jun- 
Cturas  plumbum  ire  fuffufum,  et  falutares  moras  fi- 
gnorum  diuturnitatibus  commodare.  Videretis,  in- 
quam,  iam  dudum  folas  fine  occipitiis  facies,  manus 
line  brachiis  femiplenas,  ventres  cum  lateribus  dimi- 
diatos,  plantarum  imperfecta  veftigia,  et  quod  maxi- 
ine  rifum  ferat,  parte  ligneos  ex  una,  at  ex  altera  fa- 
xeos  inaequabili  corporum  conftructione  contractos. 
Quae  fi  utique  perfpici  obfcuritatis  arte  non  quirent, 
vel  ipfa  vosfaltem,  quae  in  medio  fitafunt,  docere, 
atque  monere  debuerunt,  agere  vos  iiiliilj  et  circa  res 
caffas  officiorum  impendere  vanitates,  Ita  enim  non 
videtis  fpirantia  haec  figna,  quorum  plantas  et  genua 
contingitis,  et  contrectatis  orantes,  niodocafibus  ftil* 
licidiorumlabi,  pulredinis  modo  carie  relaxari,  utni- 
doribus,  atque  fumo  fuflita  ac  decolorata  nigrefcajit, 
quemadmodum  faecli  longioris  incuria  perdant  fitu 
fpeciem,  et  rubigine  convulnerentur  exefa?  Ita,  in- 
quam,  non  videtis  fub  iftprum  fimulacrorum  cavis 
ftelliones,  forices,  blattasque  lucifugas  nidamenta 
ponere,  atque  habitare?  fpurcitias  huc  omnes,  atque 


fii6        Arnobii   adverstts  gentes 

alia  ufibns  accommoclata  conducere,  femirofi'dnritias 
panis,  olla  in  fepeni  tracta,  pannos,  lanugineni,  char- 
tulas  nidulorum  in  mollilitm  fcilicet  ct  miferorum 
fouifnta  pullorum?  ISon  in  ore  aliquando  fimulacri 
ab  araneis  ordiri  retia,  atque  inlidiofos  calfes,  quibus 
volaius  innectere  ftridularum  poflint,  impudentum- 
que  mijfcarum?  N^on  hirundinfs  denique  intra  ipfos 
acdiuni  circunivolantostliolos,  jr.culaner  ''ercoris  ple- 
nas,  et  modo  ipfos  vultus,  modo  vuminiun  ora  de- 
pinjere,  barbam.  oculos,  nafos,  aiiasque  omn»'S  par- 
tes,  m  quascunque  fe  detulerit  deonerati  proluvies 
podicis?  Erubefcite  ergo  vel  fero,  atque  ab  ani- 
maniibus  lautis  vias,  rationes  accipite,  doceantque 
vos  eadem  nihil  numiiiis  inefle  ii<iiulacris;  in  quae 
obfnoena  dejicere  lieque  metuunt,  neque  vitant,  le- 
ges  fuas  fequentia,  et  inftincta  veritale  naturae. 

XVII.  Sed  err.^s,  inquit,  et  laberis,  nam  neque 
iios  aera,  iieque  auri  argentique  materias,  neque 
alias,  quibus  figna  confiunt,  eas  ef  ;  pcr  fe  Deos, 
€t  religiofa  decerninius  numina :  fed  eos  in  his  co- 
limus,  eosque  vcneramur,  quos  dedicatio  infert  fa- 
cra,  et  fabrilibus  eliicit  inhabitaie  fimulacris.  ISon 
improba,  neque  afpernabilis  ratio,  qua  poffit  qui- 
vis  tardus,  necnon  et  prudenti/Timus  credere,  Deos 
relictis  fedibus  propriis,  id  eft  coelo,  non  recufare, 
nec  fugere  habitacula  inire  terrena :  quinimo  jure 
dcdicationis  impulfos  fimulacrormn  coalefcere  jun- 
ctioni.  In  gypfo  ergo  manfitant,  atque  in  teftulis 
Dii  veftri?  quinimo  teftularum  et  gypfi  mentes, 
fpiritus,  atque  animae  Dii  funt?  atque  ut  fieri  au- 
gultiores  viliflimae  res  poffmt,  concludi  fe  patiun- 
tur,  et  in  fedis  obfcurae  coercitione  latitare?  Ergo 
illud  a  vobis  parte  in  hac  primum  defideramus  et 
poftulamus  audire,  invitine  hoc  faciunt,  id  eft,  jurc 
dedicationis  attracti  fimulacrorum  ineunt  manfio- 
nes  ?  an  proni  et  faciles,  neque  ullis  neceffitatibus 


lii  B  E  n  VI.  1217 

irro2;atis?  Si  inviti  hoc  faciunt,  et  qui  fleri  potis  eft, 
utinaliquam  neceflitatemimminuta  majeitate  coejan- 
tur?  li  voluntariae  obrecutionis  aflenfu,  et  quid  in  te- 
ftiilis  Dii  petunt,  ut  eas  fedibus  lidereis  anteponant, 
vincti  omnes,  et  propemoduni  coUiii^ati,  nobilitent 
teftulas,  et  caetera  quibus  iigna  confiunt?  Sl  con- 
cedanmSy  ut  coelo  et  fidereis  fedibus  eas  anteipO' 
nanb^  dwinititis  fuae  perdiderint  poteftatein. 

XVIII.  (^uid  ergo?  in  materiis  talibus  femper- 
ne  Dii  manlitant,  neque  abeunt  ufpiam,  etiam  li 
res  pojtulaverit  maxima?  An  habent  itus  liberos, 
cum  libuerit  abire  quocunque,  et  ah  fuis  fedibus 
Iimulacrisque  difoedere?  Si  permanendi  neceihtatem 
patiuntur,  quid  miferius  his  efle,  aut  quid  infeli- 
cius  poterit,  quam  ii  eos  in  balibus  ita  unci  reti- 
nent,  et  plumbeae  vinctiones?  Sin  autem,  cum 
vohi«rint,  evolant,  et  abfo  utum  jus  habent,  inania 
relinquere  iimulacra :  ergo  aliquo  tempore  deiinent 
efle  Dii  figna,  et  in  dubio  Itabit,  quando  facra  de- 
beant  reddi:  quando  his  conveniat,  atque  oporteat 
abitinere.  Saepenumero  videmus  ab  artificibus  liaec 
ligna  modo  parvula  fieri,  et  palmarem  in  minu- 
tiem  contrahi,  modo  in  immenfum  tolli,  et  admi- 
rabilem  in  ainplitudinem  fublevari.  Katione  liac 
ergo  fequitur,  ut  intelligere  debeamus  in  iigilliolis 
parvulis  contrahere  fe  Deos,  et  alieni  ad  corporis 
Ximilitudinem  coarctari:  at  vero  in  vaftis  porrigere 
fe  longius,  atque  in  maximitatem  producere.  Ergo 
li  hoc  ita  elt,  et  in  fedentibus  fignis  Deum  federe 
dicendum  elt,  et  in  fiantibus  ftare,  in  procurrenti- 
bus  currere,  jacularier  in  jacientibus  tela,  ad  illo- 
rum  formare,  atque  aptare  fe  vultus,  et  ad  reliquos 
habitus  figurati  corporis  iimilitudinem  commodare. 

XIX.  In  limulacris  Dii  habitant,  finguline  in 
iingulis  toti,  an  partiliter,  atque  in  membra  divili? 
Narn  neque  unus  Deus  in  compluribus  potis  elt  uno 


fil^  ArNOBII    ADVEIlSyS    GENTES 

tempore  ineile  limulaciis,  rjeque  rurfus  in  partes  fe-^ 
ctione  interveniente  divifus.  Conliituamus  cnim  de-f 
cem  millia  llmulacrorum  toto  efle  in  orbe  Vulcani; 
numquid  elle,  utdixi,  decem  omnibus  in  miHibujS 
potis  ell  unus  uno  in  temporc:?  Non  opinor.  (^ua 
caufa?  quia  quae  funt  priva  ,  iingcdariaque  natura, 
mult^  lieri  ncqueunt  limplicitatis  fuae  integrUi^tC  ^^^" 
vata:  et  hoc  amplius  nequeunt,  li  liominum  formas 
Dii  habeant,  opinatio  ut  veltra  declarat.  Neque  enim 
manus  a  capite  feparata,  aut  pet«  divifus  a  corpore 
fummam  poirunt  praeftare  totius:  aut  dicendum  eft, 
portiones  idem  polTe  qiiod  totum,  cum  conliitere  ne-r 
queat,  nifi  fuerit  partium  congregaiione  conlktura. 
Si  autem  in  cunctis  idem  eile  dicetur,  perit  omnis  ra- 
tio  atcjue  integritas  veritati,  ii  hoc  fuerit  fumptum, 
.pofle  unum  in  omnibus  uno  tempore  perm^nerc :  aut 
Deorum  eit  unusquisque  dicencius,  ua  ipfum  femet 
ab  ipfo  fefe  dividere,  ut  et  ipfe  lit,  et  alter,  non  aliquo 
difcrimine  feparatus,  fed  ipfoidem,  et  alius,  (^iuod 
quoniam  recufat,  etrefpuit,  afpernaturque  natura:  aut 
innumeros  dicendum  eft,  confitendumque  eife  Vulca- 
nos,  ii  in  cunctis  volumus  eum  degere,  atque  inelTe 
iiniulacris:  aut  erit  in  nullo,  cjuia  elTe  divifus  natur^ 
prohibetur  in  plurimis. 

XX.  Et  tamen,  o  ifti!  ii  apertum  vobis  et  liqui" 
duni  elt,  in  fignorum  vifceribus  Deos  vivere,  atque 
hnbitare  coelites,  cur  eos  fub  validiflimis  clavibus,  in- 
gentibusque  fub  claultris,  fub  repagulis,  pefl^ulis, 
aliiscjue  hujusmodi  rebus  cuitoditis,  confervatis,  at- 
que  habetis  inclufos,  ac  ne  forte  fur  aliquis,  aut  no-* 
cturnus  irrepat  latro,  aedituis  mille  protegitis,  atque 
excubitoribus  milie?  Cur  canesinCapitoliis  pafcitis? 
curanferibus  victum,alimoniamque  praebetis?  Quin- 
imo  fi  iiditis  Deos  iitic  eife,  nec  ab  lignis  ufplam, 
limulacrisque  difcedere:  permiitite  illis  curam  fui, 
yeferata  lintfemper,  atque  aperta  delubra;  ac  iic^uid  ^ 


JjIberVI.  219 

QHopiam  tenieraria  fuerit  fraiide  fubreptum,  vini  nu» 
jninis  monltrent,  et  fub  ipfo  furti  atque  operis  momi- 
pe  facri^egos  poenis  convenientibus  figant.  Jndign^ 
enim  res  elt,  et  potentiam  deltruens,  auctoritatemque, 
fummoriun  cuftodiani  numinum  Ccmumfollicitudini- 
bus  credere:  et  cufli  aliquam  qu^ergs  prohibendis 
formidinem  furibus,  non  ab  iplis  petere,  fed  in  ^nfe? 
rum  ponerc  atque  collocare  gingritibus. 

XXI.  Antiochum  Cyzicenum  ferunt  quindecini. 
cubitoium  Jovem  ex  delubro  aureum  fuftufiife,  et  ex 
aere  bracteolis  fubftituiffe  fucatum,  Si  in  fimulacris 
praeftQ  funt  atque  hahitant  Dii  fuis,  quibus  negotiis 
Jupiter,  quibus  curis  fuerat  illigatus,  quo  minus  pri- 
vatas  perfequeretur  injurias,  et  fuppblitum  fe  libi  vi- 
Jiore  in  materia  vindicaret?  Dionylius  ille,  fed  ju- 
nior,  cum  velamine  aureo  fpoliaret  Jpvem,  et  pro  illQ 
laneum  fubderet,  jocularibus  etiam  facetiis  ludens, 
cujij  effe  illud  in  ri2;oribus  algidum,  hoc  vaporum, 
onerofum  illud  in  aeftatibus  diceret,,  hoc  rurfus  fuh 
ardoribus  flabile:  ubinam  fuerat  rex  poli,  iit  praefen-? 
tem  fe  clfe  formidine  aliqua  comprobt^ret,  eturbanum 
fcurrulam  crucigtibus  revocaret  f^d  feria  ?  Nam  quid 
Aefculapii  gravitatem  abeoelfe  con^memorem  rifnui? 
quem  cum  barba  fpoliaret  ampliflima,  boni  pondtris, 
et  philofophicae  denlitatis,  facijius  elfe  dicebat  indir 
gnum,  ex  Apolline  procreatum  patre  levi  et  glabro, 
limillimoque  impuberi,  ita  barbatum  filium  fingi,  ut 
in  ancipiti  relinquatur,  uter  eorum  pater  lit,  uter  fir 
lius,  imo  an  lint  generis  et  cognationis  unius?  Ouae 
cum  omnia  fierent,  et  cuni  facrilegis  praedo  irrilioni- 
bus  jocaretur,  li  fuberat  pumen  in  Itatua  nominieju§ 
niajeltatique  facrata :  cur  oris  contumeliarn  levigati, 
et  dehoneftati  vultus  non  jufta  et  merita  perfecutus 
eft  ultione,  demonltravitque  hoc  facto,  fe  efle  prae- 
fentem,  et  cultodia  pertinaci  fuas  aedes  limulacra-! 
cjue  tut^ri? 


2  20  An^OBII    ADVEFiSUS    G  li  IJ  T  E  S 

XXII.  Nifi  fortc  negligere  Deos  diciiis  haec  da- 
nina,  nec  piuare  elfe  idoneam  caufam,  propttjr  quam 
fe  exerant,  et  nocentibus  poenam  vioJatae  reli^ionis 
infligant.  Ergo  li  haec  ita  fimt,  nec  finiulacra  ipfaha- 
bere  defiderant,quae  con  velli  et  diripi  perpeiiun  tur  im- 
pune:  imo  e  contrario  perdocent  afpcrnari  fe  iJla,  in 
quibus  fpretos  ultione  in  aliqua  fignificare  non  cu- 
rant.  t^IiiJoItephanus  in  Cypriacis  auctor  eft,  Py«ima- 
lionemregemCypiifimuJacrum  Yeneris,  quod  fancti- 
tatis  apud  Cyprios  et  reJigionis  habebatur  antiquae, 
adamaffe  ut  foeminam,  mcnte,  anima,  Jumine  ratio- 
nis  judiciique  caecatis;  foJitumque  dementem,  tam- 
quam  li  uxoria  res  effet,  fublevato  in  leciulum  numi- 
ne  copuJarier  ampJexibus  atque  ore,  resque  aJias  age- 
re  Jibidinis  vacuae  imaginatione  fruftrabiJes.  Confi- 
niiJi  ratione  Pofidippus  in  eo  libro,  quem  fcriptum 
fuperGnido  indicat,  fuperque  rebus  ejus,  ndolefcen- 
tem  haud  ignobiJem  memorat,  fed  vocabuJum  ejus 
obfcurat,  correptum  amoribus  Veneris,  propter  quam 
Gnidus  in  nomine  efi,  amatorias  et  ipfum  mifcuifTe 
lafcivias,  cum  ejusdem  numinis  figno  genialibus 
ufum  toris,  et  voluptatum  confequeniium  finibus.Ut 
fimiliter  rurfum  interrogem,  li  in  aere,  atque  in  ma- 
teriis  caeteris,  quibus  figna  formata  funt,  fuperorum 
potentiae  delitefcunt:  ubinam  gentium  fuerant  una 
atque  altera  Veneres,  ut  impudicam  petulantiam  ju- 
venum  propulfarent  ab  fe  longe,  et  contactus  impios 
cruciabili  coercitione  punirent?  Aut,  quoniam  mites, 
et  ingeniis  tranquillioribusDeae  funt,  quantum  fue- 
rat,  miferis  furialia  ut  reftinguerent  gaudia,mentem- 
que  infanam  recreatis  reducerent  feniihu»? 

XXIII  Nifi  forte,  ut  vos  fertis,  libidinis  et  volu- 
ptatum  Deae  contumeJias  iftas  h<jbucre  gratiffimas; 
nec  ultione  facinus  exiftimavere  condignum,  quod 
fuas  quoque  mulceret  montes,  et  quod  ab  fe  fuhdi 
liumanis  cupiditatiuus  fciient.  oedliDeae  Vcneresiri- 


L  I  B  E  R    VI.  221 

genlls  placidloribus  praeditae,  gerendum  eSfe  morem 
infortuniis  judicavere  caecorum,  cum  Capitolium  to« 
ties  edax  ignis  abfumeret,  Jovemque  ipfum  Capitoli- 
num  cum  uxore  corripuilfet  aa  filia,  ubinnm  fulmi- 
nator  tempore  illo  fuit,  ut  fceleratum  illud  arceret 
incendium,  et  a  peltifero  cafu  res  fuas  ac  femet,  et 
cunctam  familiam  vindicaret?  Ubi  Juno  regma,  cum 
inclytum  ejus  fanum  facerdotemque  Chrylidem  ea- 
dem  vis  flammae  Argiva  in  civitate  deleret?  Ubi  Se- 
rapis  Aegyptius,  cum  conlimili  cafu  jacuit  folutus  in 
cinerem,  cum  myfteriis  omnibus,  atque  Ifide?  Ubi 
Liiber  Eleutherius  cum  Athenis?  ubi  Diana,  cum 
Epheli?  ubi  Uodonaeus  Jupiter,  cum  Dodonae?  ubi 
denique  Apollo  divinus,  cum  a  piratis  maritimisque 
praedonibus  et  fpoliatus  ita  elt,  et  incenfus,  ut  ex  tot 
auri  ponderibus,  quae  infinila  congelferant  fecula, 
nec  unum  quidem  habuerit  fcripulum,  quod  hirun- 
dinibus  hofpitis,  Varro  ut  dicit  Menippeus^  oltende- 
ret?  Infiniti  operis  res  effet,  in  toto  orbe  defcribere, 
quae  lint  fana  convulfa  terrae  motibus  et  tempeftati- 
bus;  quae  incenfa  ab  holtibus,  quae  ab  regibus  et 
tyrannis,  quae  aniiltites  et  facerdotes  ipfi  fufpicione 
averfa  nudaverint ;  quae  ad  ultimum  fures,  et  obfe- 
rata  pandentes  tenebrarum  obfcuritate  Canacheni, 
quae  tuta  utique  permanerenl,  et  nullis  obnoxia  for- 
tuitis,  fi  adelfent  Dii  praefides,  aut  haberent  aliquas 
tcmplorum,  quemadmodum  dicitur,  curas.  ]\unc 
vero,  qtiia  calla  funt,  et  nullis  habitattonibus  tecta, 
habet  in  illis  fortuna  jus  fuum,  et  perinde  cunctis 
fubjecta  funt  calibus,  quam  funt  omnia  caetera  niotii 
interiore  privata  > 

XXi  V.  In  parte  hac  eadem  illud  etiam  dicere  fi- 
mulacrorum  alfcrtores  folent,  nonignoralfe^antiquos 
nihil  habere  numinis  ligna,  neque  ullum  omnino  in- 
elfe  his  fcnfum;  fed  propter  indomitnm  atque  impe- 
ritum  vulgus,  qiiae  pars  in  populis  atque  in  civitati- 


222  ArNOUII    ADVEHSUS    GENTES 

biis  maxima  elt,  fahitariter  ea  conrilioqiie  formaflel 
ut  velut  qnaHam  f[)t;cie  objccta  hls  numiiuini  ab* 
jicerent  afperitatem  metu;  arbittalique  praefenlibus 
fefe  fub  Diis  a2;ere,  facla  inipia  deponerenti  et  ad 
humana  ofiicia  motum  muiatione  traniirent.  Nec 
propter  aliam  caufam  Veneirabiles  formas  auro  eis 
argentoque  quaelitas,  nifi  ut  adefle  vis  quaedam 
ipiis  iil  fuliioribus  crederetur,  quae  nou  oculorum 
tantuih  peiitrin^eret  fenfum,  Verum  eliam  mentes 
ipfaj»  au^uitiflimae  lucis  radiadoiiibus  territaret. 
(^uod  t-atione  cum  aliqua  videretur  forfilan  dici^ 
fi  poft  coudita  Deorum  templa^  aique  inflituta  li- 
inulacra  nullus  efl^et  in  mundo  malus,  nulla  omni- 
no  nequitia,  juftitia,  pax,  fides  mortalium  peclord 
polTideret:  nt^qne  quisquam  in  terris  nocens,  nequo 
innocens  diceretur,  fcelerofa  opfra  nefcientibus  cun- 
ctisi  Nunc  vero  cum  contra  malis  omnia  plena 
lint^  iiinocentiae  pene  interierit  nomen,  per  mo- 
inenta,  per  puncta,  examina  maleficiorum  nova  noi 
Sdorum  improbitate  pariantur:  dicere  qui  conve- 
nit,  ad  incutiendas  formidines  Vulgo  inftituta  fimu- 
lacra;  cum  praeter  innumeras  criminum  et  facino- 
rum  formas  ipfa  etiam  videamus  templa  facrilegis 
violationibus  appeti  ab  tyrannis^  ab  regibus,  ab 
latronibus,  et  nocturnis  a  furibus;  ipfosque  illos 
Deos,  quos  ad  nieius  faciendos  Vetus  finxit  et  con- 
fecravit  antiquitas,  vadere  in  anlra  praedonum,  cum 
iplis  fuis  aureis  metuendisque  fulgoribus? 

XXV.  Quid  enim,  fi  veruni,  et  fine  ulla  grati- 
iicatione  perfpicias,  figna  ifta  quae  dicunt,  habent 
in  fe  magnum*,  ut  merito  fperarit  atque  cxiftima- 
tit  antiquitas,  confpectu  illorum  pofl*e  frangi  homi- 
num  vitia,  et  mores  a  maleficio  temperari?  Falx 
meflbria  fcilicet,  quae  eft  attributa  Saturno,  metum 
fuerac  injectura  mortalibus,  vitam  vellent  ut  paci- 
ficam  degere,     ac    malitiofas   abjicere   voluntates: 


IjIV.-E  R    VI.  2i23 

fronte  Janiis  andplti,  aut  ctentata  illa,  qua  inngm- 
tus  eft,  clavis:  riciniatus  Jupitt^r  atque  b  rbatus, 
dextera  fomitem  fufiinens  perdolatum  in  fulmmis 
morem :  Junonius  ille  caeltus,  aut  militari  fub  ga- 
lea  puellula  delitefcensi  Deum  mater  cum  tympa- 
no :  cum  tibiis,  et  cum  pfalteriis  Mufae:  Mercu- 
rius  pinnatus  Argiphontes:  Aefculapius  baculo, 
Ceres  mammis  cum  grandibtis,  aut  in  Liberi  dex- 
tera  pendens  potorius  rantharus:  Mulciber  fabtili 
cum  habitu:  aut  Fortuna  cum  cornu,  pomis,  ficis, 
aut  frugibus  auturnnalibiis  pleno:  femitectis  fe- 
moribus  Diana:  aut  ad  libidinem  concitans  Vetius 
nuda :  Anubis  canina  cum  facie :  aut  genitalibus 
piopriis  inferior  Priapus. 

XXVI.  O  fpecies  formidinum  dirae,  metuendi- 
que  terrores,  propter  quos  genus  hominum  torpe- 
dine  in  perpetua  affigeretur,  nihil  moliretur,  atto- 
nitum ,  ab  omnique  fe  actu  fcelerofo  flagitiofoque 
frenaret!  Falciculae,  claves,  caliendra,  fomites,  ta- 
laria,  baculi,  tympaniola,  tibiae,  pfalteria,  mammae 
promptae,  atque  ingentes,  cantharuli,  forcipes,  cor- 
nuaque  pomifera,  nuda  corpora  foeminarum,  et  ve- 
retrorum  magnitudines  publicatae.  Nonne  fdtiusi 
fuerat  faliitare,  cantare,  quam  fub  titulo  gtavita- 
tis,  et  feveritatis  obtcntu  tam  frigida ,  tamque  in- 
epta  narrare  fimulacra,  ab  antiquis  ad  peccaia  co- 
hibenda ,  et  ad  nocentium  formata  impiorumque 
formidines?  Usque  adeone  mortales  feculi  iliius  ac 
temporis  corde  fuerant  vacui,  rationis  fenfusque 
nuUius,  ut  ab  actionibus  improbis  tamquam  par- 
vuli  pufiones,  perfonarum  monftruorilHma  torvi- 
tate  fannis  etiam  conltringerentur  et  manils?  Et 
unde  elt  in  contrarium  res  verfa,  ut  cum  tam  multa 
in  civitatibus  templa  Iint  plcna  omninm  limulacris 
Deorum,  tot  legibus  et  generibus  fu})pliciorum  tan- 
tis,  iri  obviam  nequeat  multitudini  noxiorum :  ne- 


fla^.        Arnobii  advei\sus  gentes 

que  iiUis  remediis  audacia  poffit  abfcidi:  tantoquc 
fe  magis  maleficia  con^t'iuiiiaia  nuilli|ilicent,  quanto 
lesjibus  iudiciisque  contenditur  imminuere  facta  <  ru* 
delia,  et  poenarum  coercilione  fedare?  Quod  li  me- 
tus  aliquos  inflig;erent  limulacra  morlalibus,  legum 
latio  cclfaret,  nec  tam  diverfae  cruces  facinorofo- 
rum  coijltiuiereniur  audaciae.  Nunc  vero  quia  con- 
Itilit,  coniprobatumque  eft,  reipfa  inanem  efte  opi- 
iiionem  timoris,  qui  ab  liiinis  dicatur  effluere,  ad 
legum  decurfum  ell  fancliones :  a  quibus  formido 
eflet  certifiima  eliam  fixa,  conflitutaque  damnatio: 
quibus  dnbent  et  ipfa  limulacra,  quod  incolumia 
adhuc  perftant,  et  honoris  alicujus  conceflione  mu- 
nita. 

XXVII.  Sed  quoniam  fatis,  ut  res  tulit,  quam 
inaoiter  fiant  limulacra,  monltratum  elt:  de  facri- 
liciis  deinceps,  de  caedibus  atque  immolationibus 
hoftiarum,  de  mero,  de  thure,  deque  aliis  omni- 
bus,  quae  in  parte  ifta  confiunt,  pofcit  ordo  quam 
paucis  et  flnc  ullis  circumlocutionibus  dicere.  In 
hdc  enim  confueftis  parte,  invidias  nobis  tumul- 
tuolifuma^  concitare,  appellare  nos  Atheos;  etquod 
niinime  attribuamus  Diis,  poenas  etiam  capitis  bel- 
luarum  crudelitatibus  irrogare.  Quod  quidem  nos 
fatemur  non  contemptu  facere,  atque  afpernatione 
divina;  fed  quod  exiftimemus,  hujus  potentias  no- 
minis  nihii  tale  depofcere,  neque  reruni  hujusmodi 
cupiditatibus  attineri. 


LIBER    SEPTIMUS. 


^y'"!*^  €rgo,  dlxerit  qiiisplam,  facrificia  cenfetis 
nuUa  efTe  omnino  facienda?  Ut  vobis  non  nofira, 
fed  Varronis  veltri  fententia  refpondeanius,  nuUa. 
Quid  ita?  Quia,  inquit,  Dii  veri  neque  defiderant 
ea,  neque  depofcunt:  ex  aere  autem  facti,  tefta,  gy- 
pfo,  vel  marmore  multo  minus  liaec  curant;  ca- 
rent  enim  fenfu:  neque  ulla  contrahitur,  li  ea  non 
feceris,  culpa:  neque  ulla,  li  feceris,  gratia»  Senten- 
tia  reperiri  nulla  poteltintegrior,  verior,  et  quam  qui- 
vis  pofiit,  quamvis  ille  lit  fcaevus  et  difficillimus,  oc- 
cupare.  (^uis  eft  enim  pectoris  tam  obtufi,  qui  aut  re- 
bus  nullum  habentibus  fenfum  hoftias  caedat  et  vi- 
ctimas,  aut  eis  exiftimet  dandas,  qui  funt  ab  his  longe 
natura  et  beaiitudine  disjugati? 

II.  Qui  funt,  inquitis,  Dii  veri?  Ut  communi  vo- 
bis  etfunplici  refpondeamus  verbo,  nonfcimus.  Quos 
enim  vidimus  numquam,  qui  lint,  fcire  quemadmo- 
dum  poffumus?  Ex  vobis  audire  confuevimus,  Deos 
elfe  qunm  plurimos,  et  nominum  in  ferie  computari: 
qui  ii  funt,  ut  dicitis,  ufpiam,  verique,  ut  Terentius 
credit,  eos  elfe  confequitur  fui  conlimiles  nominis, 
ad  eit  tales,  quales  eos  univerli  debere  elfe  confpici- 
mus,  et  nominis  hujus  appellatione  dicendos.  Quin- 
imo,  ut  breviter  iinianiy  qualis  dominus  rerum  elt, 

Tcm.  L  P 


flsG  Arnobit  advebsus  gentes 

atqiie  omnipotens  ipfe,  quem  dicere  nos  omnes 
Dfiun  fciinus  atqiie  intellj^inms  verum  ,  cum  ad 
ejus  nominis  accellinl\is  mentionem.  Deus  enini 
ab  altero  in  eo,  quo  Deus  elt,  nulla  in  re  differt: 
nec  quod  unum  elt  genere,  fuis  elfe  in  partibus  mi- 
nus  aut  plus  poteft,  qualitatis  propriae  uniformitate 
fervata.  Quod  cum  dubium  non  fit,  fequitur,  ut  ge- 
niti  numquam,  perpetuique  ut  debeant  efle,  extrin- 
fecus  appetentcs  nihil,  nec  carpentes  aliquas  terrenas 
ex  materiae  opibus  voluptatesi 

III.  Ergo  ii  haec  ita  funt,  primum  illud  a  vobis 
expetimus  nofcere,  quae  lit  caufa,quae  ratio,  facrilicia 
ut  ijta  faciatis  :  quid  deinde  ex  hoclucri  adDeosipfos 
perveniat,  atque  in  eorum  rommoditate  fubfidat. 
Quidquid  enim  geritur,  debet  habere  caufam  fui;  ne- 
que  ita  effe  ab  ratione  fejimctum,  ut  in  operibus 
feratur  caftis,  et  in  vacuis  iudat  inanitatis  erroribus. 
Numquid  forte  Dii  coeleftes  aluntur  his  facris,  et  ad 
eorum  compaginem  retinendam  nonnuUius  opus  eft 
fuilectione  materiae?  Et  quis  ita  elt  hominum,  Deus 
prorfus  qui  lit,  ignorans,  ut  eos  exiflimet  contineri 
alicujus  alimonii  genere;  et  cibi  efle  munus,  quod 
"eos  faciat  vivere,  et  immenfa  in  perpetuitate  durare? 
Quidquid  enim  caufiset  rebus  fulcitur  extraneis,  ne- 
cefle  eft  efle  mortale,  et  habere  ad  periculum  viam 
pronam,  ubi  aliquid  coeperit  deefle,  quo  vivitur.Tum 
quod  ex  his  rebus,  quae  admoventur  altaribus,  nihil 
videnms  accedere,  atque  ad  numinumfubftantiasper- 
Venire.  Aut  enim  thus  datur,  et  liquefactum  carbo- 
nibus  difperit:  aut  animalis  elt  hoftia,  et  ab  canibus 
abli^uritur  fanguis:  aut  /i  aliquod  vifcus  aris  fuerit 
traditum,  ratione  ardefcit  pari,  et  diflblutum  in  cine- 
rem  labitur;  nifi  forte  holtiarum  Deus  animas  devo- 
rat,  aut  ex  aris  ardentibus  nidorem  confectatur  et  fu- 
mos,  pafciturque  de  cniffis ,  quas  evomunt  ardentia 
vifcera,  adhuc  uda  de  fanguine,  et  prioribus  humecta 


L  I  B  E  i\    VII.  227 

de  fuccis.  Sed  fiDeus,  ut  dicitur,  nullius  eft  corpo- 
ris,  omnique  eft  incontiguiis  tactu,  qui  fieri  potis  eft, 
ut  corporalibus  rebus  nutriatur  incorporeum,  quod 
mortaleeft,  utimmortalefuftineat,  fubdatque  falutem 
rei,  quam  contingere  nequeat,  et  motus  fubminiltrare 
vitales?  Ceifat  ergo,  ut  apparet,  facrorum  haec  ra- 
tio;  rieque  dici  a  quopiam  potis  eft,  ea  caufa  facrifi- 
cia  celebrari,  quod  alantur  his  numina,  et  eorum 
fuftineantur  e  paftu. 

IV.  Numquid,  ft  forte  hoc  non  eft,  voluptatis  ali- 
cujus,  animique,  ut  dicitur,  caufa,  caeduntur  Diisho- 
ftiae,  et  fuccenlis  adjiciuntur  altaribus?  Eiiquisquani 
eft  hominum,  qui  Deos  ftbi  perfuadeat  voluptatum 
difTufione  mollefcere,  geftire  in  libidinis  gaudium,  et 
velut  animal  vile  blandis  fenftbus  affici,  et  dulcedinis 
labilis  volucri  titillatione  mulceri?  Quod  enim  volu- 
ptate  dilfolvitur,  id  contraria  necelfe  eft  triftitia  con- 
trahatur:  nec  immune  exiftere  ab  anxietate  moeroris, 
quod  laetitia  trepidaf,  et  levitatibus  extollitur  gau- 
diorum.  Utroque  autem  afTectu  debent  elTe Dii  liberi, 
li  eos  elfe  perpetuos,  et  mortaiium  volumus  fragili- 
tate  privatos.  Quid  quod  omnis  voluptas  quaft  quae- 
dam  eft  aduhitio  corporis,  notisque  illis  fenftbus  af- 
fumitur  quinque:  quam  ft  fuperi  fentiunt,  et  eorum 
necefle  eft  elfe  participes  corporum,  per  quae  via  elt 
fenftbus,  et  accipiendis  voluptatibus  janua.  Poftremo 
quod  gaudium  eft,  innoxiorum  animantium  macta- 
tione  laetari:  miferabiles  faepe  exaudire  mugitus,  ri- 
vos  fanguinis  cernere,  animas  cum  cruore  fagientes, 
patefactisque  fecrctis  provolvi  et  inteftina  cum  fter- 
core,  etex  reftduo  fpiritu  exultantia  adhuc  corda,  tre- 
mebundasque  palpitantes  in  vifceribus  venas?  Scmi- 
feri  nos  homines,  quinimo,  potius  ut  pronuntiemus, 
quod  eft  verius  atque  apertius  dictu,  feri,  quos  infelix 
neceffitas,  et  malus  ufus  edocuit  cibos  ex  his  carpere; 
xnifei:atioi,ie  interdum  commovemur  illorum :  argui- 

T  2 


22Q         Arnobii  adversus  gentes 

inus  nos  ipfi,  penitusqiie  re  vifa  atqne  infperta  tla- 
ninamus:  quod  humaniiatis  jure  depofito  naturalis 
inilii  ronfortia  ruperimus.  Deos  aliquis  credit  pios, 
benrficos,  mites,  caede  pecorum  delectari,  diflundi- 
quc  laeiitia,  li  quando  fub  his  concidunt,  et  fpiritum 
miferabiliter  ponunt?  Et  voluptatis  ergo,  ut  cerni- 
mus,  nulla  eft  in  fticrificiis  caufa,  nec  cur  fiant,  ratio 
elt:  quoniam  nec  voluptas  eft  ulla,  ac  ii  forte  eft  ali- 
qua,  in  Deos  eam  cadere  nulla  polfe  ratione  monftra- 
tum  eft. 

V.  Sequitur,  ut  illam  quoque  infpiciamus  partem, 
quam  jactari  audimus  vulgo,  et  populari  in  perfuafio- 
ne  verfari:  far.rificia  fuperis  ea  fieri  Diis  caufa,  ut  iras 
atque  animos  ponant,  reddanturque  mites  et  placidi, 
fervidorum  pectorum  indignatione  fcdata,  At  ft  defi- 
nitionem  teneamus  illam,  quam  pertinacitcr  memi- 
nilTe  convenit  nos  femper,  univerfos  animorum  affe- 
ctus  iiinotos  Diis  eiTe,  confectaneiun  eft  credere,  num- 
quam  Deos  irafci:  quinimo  nuUum  aiTectum  magis 
eife  ab  his  longe,  quam  qui  feris  et  beluis  proximus, 
turbat  tempeitatibus  paiientes,  et  ad  periculum  in- 
tevitionisindufit.  Quidquidenim  vexalur  rei  alicujus 
fe  motu,  pallibile  elfe  conitat  et  fragile:  quod  paffioni 
fragiliiatique  fubjectum  elt, id  necelTe  eft  effemortale: 
ira  autem  vexat,  et  patientes  fe  folvit:  ergo  elfe  mor- 
taledicendumeft,  quodpafiionihus  fubjectum  eftirae. 
At  quin  Dcos  fcimus  tSie  oportere  perpetuos,  et  natu- 
ram  immortalitatis  tenere:  quod  ii  conitat,  et  liqui- 
dum  eit,  ira  ab  his  longe  et  ab  eorum  condilione 
disjuncta  eft.  NuUis  ergo  rntionibus  convenit,  id  in 
fuperisvelle  placare,  quod  polfe  non  videasin  corum 
beatitudinem  convenire. 

VI.  Sed  concedamus,  ut  vultis,  perturbationeni 
hujusmodi  familiarem  Diis  elfe,  placandaeque  ejus 
caufa  res  divinas  fieri,  et  facrorum  iolemnia  celebrari : 
quando  ergo  conveniat  adhiberi  liaec  munia,  vcl  in 


IjI  BE  I\    VII.  229 

teniporo  qiio  tJarl?  antequam  funt  irati  et  perciti?  an 
cuni  tuRrint  nioti,  iplisque  in  indignationibus  conlti- 
tuti?  Si,  ne  fumant  animos,  occurrendum  eft  his 
ante:  feras  nobis  proponitis,  non  Deos,  quibus,  ne 
faeviant  concitatae,  et  cavearum  difcutiant  clauftra, 
objectari  moris  eft  rfcas,  in  quas  rabidae  faeviant,  et 
cnpidinem  vexationis  inclinent.  Sin  autem  jam  fer- 
vidis  atque  indignatione  flagrantibus  fatisfactio  ifta 
facrificiorum  oggeritur :  non  inquiro,  non  exigo,  an 
illa  laeta  et  fublimis  magnanimitas  numinum,  ho- 
inunculorum  ofFenfione  moveaturj  habeatque  pro 
vulnere  liquid  animal  caecum,  atque  in  nubibus 
femper  ignorationis  incedens,  diffignaverit,  dixerit, 
quo  illorum  minueretur  auctoritas. 

VII.  Sed  nequeillud  dici,  aut  audire  depofco,  quas 
irarum  in  homines  habeant  Dii  caufas,  ut  facrihciis 
debeant  contracta  oifenlione  mulceri:  numquid  ali- 
quHS  leges  aliquando  fanxere  mortalibus,  conftitu- 
tumque  eft  ab  his  unquam,  quid  eos  agere  conveni- 
ret,  vel  quid  non :  quid  conlectari,  quid  fugere,  vel 
coli  fe  faltem  quibus  rationibus  cuperent,  ut  aliter, 
quam  imperaverant  gefta  ultionibus  perfequerentur 
irarum;  contemptique  fe  vellent  de  audacibus  et 
transgrefforibus  vindicare?  Ut  opinor,  ab  his  num- 
quam  neque  conftitutum  eit  aliquid,  neque  fanctum: 
quoniam  nec  vili  aliquando,  neque  li  funt  ulli,  aper- 
tifUma  potuit  cognitione  dignolci.  Quaenam  eft  ergo 
juftitia,  ut  eis  ob  aliquas  caufas  irafcantur  Dii  coeli- 
tes,  quibus  neque  fe  elfe  monftrare  aliquando  dignati 
funt,  neque  uUas  dederint,  aut  impofuerint  leges, 
quas  coli  ab  his  vellent,  et  inviolabili  obfecutione 
fervari  ? 

YlII.  Sed  hoc,  ut  dixi,  praetereo,  et  filentiopatior 
abire  donatum:  unum  illud  prae  omnibus  quaero, 
qurje  canfa  eft,  ut  H  ego  porcurn  occidero,  Deus  mutet 
ailectum;  aniuiosque  et  rabiem  ponat:  ii  gallinulam, 


230  An^'OBII    ADVERSUS    CENTE* 

vitulum,  fub  illiiis  oculis  atque  altaribusconcremaro^ 
oblivionem  inducat  injuriae,  et  ab  fenfu  penitus  of- 
feniionis  abfcedai?  Quid  ad  ejus  dolorem  ex  opere 
hoc  niigrat,  aut  remedii  cujus  eft  anfer,  caper,  au|; 
pavus,  ut  ex  ejus  cruore  medicina  adhibeatur  irato? 
Ergone  injurias  fuas  Dii  vendvmt,  atque,  iit  parvuli 
pu/ioncs,  ut  animisparcant,  abflineantque  ploratibus, 
palTerculos,  pupulos,  equuleos,  Pancs  accipiunt,  qui- 
bus  avocnre  fe  pofruit:  ita  Dii  immortales  placamenta 
ilta  fumunt,  quibus  iras  atque  animos  ponant,  et  in 
gratiam  fuis  cum  offenforibus  redeant?  At  quin  ego 
rebar  Deos,  ii  modo  rectum  elt  credere,  quod  motir 
bus  exagitentur  irarum,  iine  uUis  praemiis,  nullisque 
niercedibus,  iras  atque  animos  ponere,  et  peccatori- 
bus  deiicta  donare.  Hoc  eft  enimpropriumnuminum, 
liberales  venias,  et  concefiiones  babere  gratuitas. 
Quod  ii  fieri  nor?  poteft,  fapientius  multo  eft,  pertina- 
citer  eos  in  offenlione  durare,  quam  munerum  corrur 
ptione  mitefcere.  Crefcit  enim  multitudopeccantium, 
cum  redimendi  peccati  fpes  datur:  et  facile  itur  ad 
culpas,  ubi  eft  venalis  ignofcentium  gratia. 

IX.  Ecce  A  bos  aliquis ,  aut  quodlibet  ex  his  ani- 
mal,  quod  ad  placandas  caeditur  mitigandasque  nu- 
minum  furias,  vocem  hominis  fumat,  eloquaturque 
his  verbis:  JErgone  ojupiter,  aut  quis  alius  Deus  es, 
Immanum  eit  iftud  et  rectum,  aut  aequitatis  alicujus 
in  aeitimatione  ponendum,  ut  cum  alius  peccaverit, 
ego  occidar,  et  de  meo  fanguine  fieri  tibi  patiaris  fa- 
tis,  qui  nuniquam  te  laeferim ,  numquam  fciens  aut 
nefciens  tuum  numen  majeitatemque  violarim,  ani- 
mal,  ut  fcis,  mutum,  naturae  meae  iimplicitatem  fe- 
quens,  neo  multiforraium  morum  varietatibus  lubri- 
cum  ?  Numquid  aliquando  tuos  ludos  minus  fancte 
diligenterque  perfeci?  numquid  aliquem  praefulem, 
tuum  numen  qui  offenderet ,  ante  te  traduxi?  num- 
quid  juravi  per  te  falfo?     numquid  facrilegis  furti» 


L  I  B  E  n  VII,  £31 

tua  rapui,  fpoliavique  (Jonaria?  numqui(]  erui  facra- 
tifiinios  lu(Os,  aul  religiofa  quaedam  loca  fiibltru- 
ctionibus  pollui  profiinavique  privatis?  Quaenam 
elt  ergo  caufa,  ut  alienum  crimen  meo  luatur  e  fan- 
guine,  et  in  nefas  extraneum  mea  vita  et  innocentia 
perducatur?  i\n  quod  animal  vile  fum,  nec  rationis 
nec  confilii  particeps?  quemadmodum  pronuntiant 
ilti,  qui  fe  iiomines  nominant,  et  ferocitate  tranfi- 
liunt  btluas.  Noime  primordils  iisdem  eadeni  et  me 
genuit  informavitque  natura?  Nonne  fpiritus  unus 
plt,  qui  et  illos  et  me  regit?  Non  conlimili  rationere- 
fpiro,  etvideo,  et  caeteris  afiirior  fenfibus?  Habent 
jecora,  pulmones,  corda ,  inteftina,  ventriculos:  et 
mihi  membrorum  non  idem  eft  numerus  attributus? 
Amant  faos  foetus,  et  gignendis  conveniunt  liberis: 
non  et  mihi  prolis,  et  fubrogandae  eft  cura,  et  dulce- 
do,  cum  fiierit  procreata?  Sed.  rationales  ifli  funt,  et 
articuiatas  expronumt  voces:  et  unde  illisnotumeit, 
^n  et  ego,  quod  facio,  meis  rationibus  faciam,  et  vox 
ifta,  quam  promo,  niei  generis  verba  fmt,  et  folis  in- 
telligantur  a  nobis?  Interroga  pietatem,  utrumne  fit 
aequius.  me  occidi,  me  confici,  an  hon)inem  venia,  et 
commifibrum  impunitate  donari?  Ouis  in  gladium 
formavit  ferrum?  non  homo?  quis  cladem  gentibus, 
quis  nationibus  impofuit  fervitutem?  non  homo? 
qiiis  parentibus,  fratribus,  quis  uxoribus,  quis  aujicis 
mortiferas  fubdidit,  commifcuitque  potiones?  non 
homo?  quis  maleficia  repcrit,  aut  commentatus  eft: 
tanta,  quanta  vix  explicari  decem  millibusqueant  vel 
annalium,  vel  dierum?  non  homo?  Ita  iftud  non  fe- 
rum,  non  immane,  non  faevum  eft?non  tibi,  ojupi- 
ter,  injuftum  videtur,  et  barbarum,  me  occidi,  m« 
caedi,  ut  fias  tu  placidus,  et  ut  fcelerofis  contingat 
impunitas?  Ergo  ob  hanc  caufam,  id  eft,  numina  ut 
piiiccntur  irata,  inaniter  fieri  facrificia  conftitit,  cum 
docuerit  nos  ratio,  nequeDeos  irafci  aliquando,  neque 


232  AnifOBII    ADVERSUS    GENTES 

alterum  velle  pro  nltero  confici,  caedi,  nec  innoxii 
langiiine  abolitioncm  diflignalionibus  comparari. 

X.  Sed  fortaire  aliquis  dicet:  idcirco  Diis  hoftias, 
et  caetera  impendimus  munera,  ut  famili.Jres  quo- 
dammodo  noftris  fupplicationibus  facti,  res  tribuant 
profperas,  averlantque  a  nobis  mala,  cum  gandiis  fa- 
ciant  agere  nos  femper,  triftitias  vero  propellant,  et 
ex  cafibus  imminentia  fortuitis.  Non  exiguamcuram 
locus  ilte  deiiderat,  nec  quod  dicitur  facile,  tam  con- 
fuetum  cft  vel  audiri,  vel  credi.  Advolabit  enim  con- 
tinuo  univerfus  illc  doctillimorum  chorus,  qui  afle- 
verans  et  comprobans,  fato  fieri  quaecunque  fiunt: 
eripiat  vobis  e  manibus  opinio^nem  iftam,  e«:inanibus 
Vos  urgeat  perfualionibusfidere.  (^uidquid  in  mundo, 
inquiet,  geltum  elt,  gtritur  et  geretur,  olim  definitum 
et  fixum  eft;  habetque  immobiles  caufas,  perquas  libi 
res  nexae  inexpiignabilem  conferant  praeteritorum 
cum  imminentibus  neceffitatem.  Si  definitum  et  fi- 
xum  eit,  quid  obtingere  fingulis  mali  debeat  bonive, 
jam  certum  eit.  Quod  fi  certum  elt  et  fixum,  vacant 
omnia  Deorum  auxilia,  vacant  odia,  vacant  benigni- 
tates.  Tam  enim  praeftare  non  poifunt  id,  quod  non 
potelt  fieri,  quam  prohibere,  ne  fiat  id,  quod  neceife 
elt  evenire:  nili  quod  validius  premere  opinionem 
iltam  fi  voluerint,  quibunt:  ut  etiam  ipfos  Deos  fru- 
Itra  dicant  a  vobis  coli,  et  fupervacaneis  fupplicatio- 
nibus  adornri.  Cum  enini  ordinem  vertere,  et  fatalia 
nequeant  confiituta  mutare,  quid  rei,  quid  caufae  eft 
fatigare,  et  obtundere  eorum  auresvelle,  quorum  au- 
xiliis  nequeas  fupremis  in  Tjeceffitatibus  fidere? 

XI.  Poftremo  fi  trifiia  atque  importuna  Dii  pel- 
lunt:  fi  ea,  quae  funt  laeta  atque  amica,  largiuntur: 
unde  funt  mundo  tanti,  tamque  innumerabiles  mi- 
feri?  unde  tot  infelices  lachrymabilem  vitam  in  ex- 
trema  forte  ducentes?  cur  immunes  a  calamitatibu^ 
non  funt,  qui  momenta  per  fingula,  qui  per  puncta 


L  I  B  E  il  VII.  233 

facrificlis  onerant  atque  accumulant  arag?  Nonne 
alio  ,  inquinnt,  videmus  ex  illis  domicilia  eHe  mor- 
borum;  extin(  tis  luminibus,  atque  auribus  obferatis, 
pedum  carere  proceflu,  truncos  line  manibus  degere, 
incendlis,  naufragiis,  et  ruinis  mergi,  obrui,  confici: 
palriuioniis  ab  ingentibus  evolutos  mercenario  fefe 
labore  fulcire :  ftipes  emendicare  fupremas,  extermi- 
nari,  profcribi,  femper  efle  in  luctibus  liberorum  or- 
bitatibus  fractos :  vexari  per  infortunia  caetera,  quo- 
rum  fpecies  et  formas  nulla  poteft  enumeratio  deft- 
nire?  Quod  utique  non  fieret,  li  propulfare,  li  ileclere 
niala  iita  Dii  polfent  facrorum  meritis  obligati.  Nunc 
vero  quia  caiibus  nullus  elt  in  his  locus,  fed  inelu- 
ctabili  onmia  neceflitate  confiunt,  agit  fefe  ordoprae- 
fcriptus,  et  quod  femel  decretum  elt,  perficit. 

Xil.  Aut  ingrati  elfe  dicendi  funt  coelites,  li  cum 
habeant  jura  prohibendi,  patiuntur  infelix  genus  tot 
poenis  et  calamitatibus  implicari.  Et  fortalTe  aliquid 
dicant  magnuui,  nec  quod  auribus  debeat  fruftrato- 
riis,  levibus,  et  contemnentibus  fumi.  Quas  tamen 
nos  partes,  quia  res  nimium  longi  elt  multique  fer- 
monis,  inexplicatas  transcurrimus  atque  intactas:  fo- 
lum  illud  pofuiife  contenti,  inhoneltas  vos  famas  ad- 
jungereDiis  veltris,  li  eos  aliter  negatis  praeftarequae 
bona  funt,  atque  inimica  transvertere,  niii  prius  em- 
pti  capellarum  fuerint  atque  ovium  fanguine,  et  cae- 
teris  quae  admoventur  altaribus.  Indignum  enim  pri- 
mum  eft,  ut  illa  vis  numinum  fublimitasque  coele- 
ftium  beneficia  credatur  fua  habere  venalia,  prius  fu- 
mere,  atque  ita  praeltare.  Tum,  quod  foedius  multo 
eft,  nift  acceperint,  prodeffe  nullij  perpetique  miferri- 
mos  difcriminum  fubire  fortunas,  cuni  prohibere  pof- 
lint  ac  fubvenire.  Si  ex  duobus  facientibus  res  facras 
honeftus  unus  et  locuples,  alter  angufto  lare,  fed  in- 
nocentia  fuerit  ct  probitate  laudabilis:  centum  ille 
caedat  boyes,  totidemque  cum  agniculis  fuis  matres^ 


234^         Arnobii  adversus  gentes 

|hu9  paiiper  exiguiim,  et  odoris  alicuius  unam  con- 
crf^met  glebulaiii:  nonne  erit  confequens,  ui  debeat 
credi,  ii  modo  nihil  numina,  niii  praemiis  antece- 
dentibus  praefiant,  ut  favorem  fuum  et  auxilium 
commodent  locnpleti,  averlant  a  paiiperrulo  lunii- 
na,  quem  reltricium  non  aninui-,  fed  faunliari-  rei 
neceflitas  fecit?  Ubi  enim  venalis  et  mercenanus 
dator  elt,  ibi  necelTe  eit  irratian^  pro  magnitudine 
niuneris  tribni,  et  eo  inclinare  fuiiragium,  unde  ad 
eum,  qui  praeitat,  mercedis  plus  multo,  et  inde- 
corae  corruptionis  afHuxerii.  Quid  li  populi  rurfus 
duo  iioftiiibus  diflidentes  armis,  facrificiis  paribus 
fuperorum  locupletaverint  aras,  alterque  in  alterum 
poitulent  vires  iibi  atque  auxilium  conunodari: 
nonne  iteruni  neceffe  eit  credi,  fi  praemiis  follici- 
tentur,  ut  profint,  eos  partes  inter  utrasqiie  liaefi- 
tare,  defigi,  nec  reperire  quid  faciant,  cum  fuas 
intelligant  gratias  facrprum  acceptionibus  obliga- 
tas?  Aut  enim  auxilia  liinc  et  inde  praeltabunt,  id 
quod  fieri  non  poteit:  pugnabunt  enim  contra  ipfos 
fe  ipfi,  contra  fuas  gratias,  voluntatesque  nitentur: 
aut  ambobus  populis  opem  fubminiflrare  celfabunt, 
id  quod  fccleris  magni  eft,  poft  impenfam  acce- 
ptamque  mercedem.  Itaque  ergo  ab  Diis  longe  in- 
jFamia  eft  ifta  tota  p<llenda:  neque  eft  omnino  di- 
cendum,  praemiis  eos  ac  mercedibus  allici,  bonas 
ut  res  conferant,  dimoveantque  contrarias,  fi  modo 
Dii  veri  funt,  atqiie  in  nominis  hujus  exceplione 
ponendi.  Aut  enim  fato  fiunt,  qu.iccunqutj  fiunt, 
et  ambitionis  et  gratiae  nulius  locus  in  Diis  eft: 
aut  fi  excluditur  et  ejicitur  fatimi,  non  eft  fuperae 
dignitatis,  boni  operis  favorem ,  et  collalas  muni- 
ficentias  venditare. 

XIII.  Satis,  ut  opinor,  oftendimus,  fruftra  Diis 
immortalibu>  hoftias  rebus  cum  confequentibus  ad- 
moveri:  quod  neque  alantur  liis,  neque  uilam  per- 


^l 


L  I  B  E  R  VII.  £35 

jcipiant  voluptatem,  neque  iras  aut  animes  ponant, 
neque  ut  res  tribuant  fauftas,  neque  ut  abigant 
averruncentque  contrarias.  Sequitur,  ut  illam  quo- 
que  infpiciamus  partem ,  quae  ab  nonnullis  con- 
fueta  eft  alleri,  et  caulis  cerimonialibus  applicari. 
Ajunt  enim,  facra  haec  honorandis  e/Te  inftituta 
coeleitibus,  et  ea,  quod  faciant,  honoris  ergo  fa^ 
pere,  et  his  numinum  potentias  auctitare.  (^uid  li 
iimiliter  dicant  evigilare  fefe,  atque  dormire,  deam- 
bulare,  fubliltere,  confcribere  aliquid  et  lectitare,  ut 
honorem  Diis  habeant,  et  dignitatibus  eos  faciant 
ampliores?  Quid  enim  cruore  de  pecprum?  quid 
facrorum  confectione  de  caetera  fuperadditur  his 
rei?  quid  apponitur  atque  adjicitur  poteftatis?  Et- 
enim  honos  pmnis ,  qui  haberi  ab  aliquo  dicitur, 
et  reverentiae  potioris  attribui,  relativi  elt  ad  alte- 
rum  generis,  et  conltans  partibus  duabus,  ex  con- 
cellione  tribuentis,  et  amplilicatione  fumentis.  Ut 
a  quifpiam  vifo  potentiflimi  nominis  atque  aucto- 
ritatis  viro,  via  decedat,  aflurgat,  caput  revelet,  ve- 
hiculoque  deliliat:  tum  deinde  falutet  accljnis :  an- 
cillatum  fervuli  pavibunda  trepidatione  imitaitus: 
video,  quid  agatur  in  hujusmodi  venerationis  oIFi- 
cio  :  fummiflione  alterius  datur  alteri  plurimum : 
elHciturque ,  ut  videatur  magnus,  queni  fufpectio 
niinoris  extulerit,  et  fuis  antepofuerit  rebus. 

XIV.  Sed  conceflio  haec  omnis,  et  honoris,  de 
qua  loquimur,  attributio,  folis  habet  in  honuriibus 
fedem:  quos  naturalis  infirmitas,  et  amor  in  altio- 
ribus  Itandi  docet  gaudere  de  faltibus,  et  aliorum 
comparationibus  anteponi.  At  quaero,  in  fupeiis 
ubi  elt  honoris  locus,  vel  quas  eis  eminentias  ac- 
cedere  facroruni  ex  coiifectionibus  invenitur?  Au- 
guftiores,  potentiores  mactatis  pecudibus  fiunt:  ad^ 
ditur  illis  ex  hoc  quidquam,  aut  elfe  Dii  magis  di- 
yinitate  incipiunt  ampliata?     Atqui  ego  contume- 


«3^  AKN05II   APVERSUS    GENTES 

liae  proximiim,  qninimo  efle  plenam  conUimeliam 
judico,  cum  Iionorari  ab  homine  Deus  diciiur,  et 
muneris  alicujus  oblaiione  mactari.  Etenim  li  ho- 
nos  auget,  ejusque  accumulat  dignitatem,  cui  fue- 
rit  attributus,  fequitur,  ut  auctior  Deus  fiat  ab  ho- 
mine,  a  quo  fuerit  munere  et  honoris  coUatione 
donatus:  atque  ita  perduciturres  eo,  ut  inferior  Deus 
lit,  qui  honoribus  mactatur  humanis ;  homo  vero 
fublimior,  qui  auget  potentiam  numinis. 

XV.  Quid  ergo,  inquiet  aliquis,  honorem  Diis 
dandum  nullum  efle  omnino  cenfeii»?  Si  Deos  nobis 
proponitis  tales,  quales,  ii  funt,  dcbent  efle,  quosque 
dicere  nos  omnes  in  ifiius  nominis  praedicatione  fen- 
timus,  quemadmodum  polfumus  honorem  his  non 
habere  vel  maximum;  cum  etiam  colere  homines 
potentioribus  acceperimus  imperiis,  cujuscunque  or- 
dinis  fuerint,  cujuscunque  fortunae?  Quisnam  ilte 
aft  maximus?  Officiolior  multo,  quam  habetur  a  vo- 
bis,etpotentiore  in  genere  conftitutus.  Dicite,  inqui- 
tis,  quae  lit  opinio  de  Diis  digna,  recta,  et  honelta, 
nec  turpitudinis  alicujus  deformitate  culpabilis.  Fri- 
mum  ut  neque  illos  credas  quidquam  hominis  lia- 
bere  conlimile,  nec  quidquam  expectare,  qaod  Ilt  ab 
fe  foris,  atque  extrinfecus  veniens:  tum  quod  faepiiis 
dictum  eft,  non  ardefcere  irarum  flammis,  non  ge- 
fdre  corporeavoluptate,  non  exambiri  ut  prolint,  non 
praemiis  ne  noceant  proritari,  benignitatem  et  gra- 
tiam  non  habere  venalem,  non  gaudere  honore  col- 
lato,  non  indignari  et  aflici  non  dato;  fed,  quod  rei 
divinae  efi  proprium,  fua  fe  vi  nolfe,  nec  fe  alienis 
adulationibus  aeftimare.  Ettamen,  ut  videamus  iltud, 
quod  dicitur,  quale  lit,  quod  elt  iftud  honoris  genus, 
vervecem,  arietem,  taurum  Dei  fiio  ore  ronnectere, 
confpectuque  in  ejus  occidere?  Quod  elt  honoris  ge- 
nus,Deum  invitare  ad  fanguinem,quem  cum  canibus 
videas  eum  fumere,  atque  habere  communem?  (^uod 


L  T  B  E  R  VII.  C37 

clt  honorls  genus,  lignorum  Itrnicibus  ineenfis  coe» 
lum  fumo  fubtexere,  et  efiigies  numinum  nigrore  of- 
fufcare  ferali?  Quod  Ii  ea,  quae  fumt,  propria  vi  pen- 
dere,  non  ante  fumptis  placet  aeftimationibus  aefti- 
niare,  arae  iftae,  quas  dicilis,  altariaque  haec  pulchra 
infeliciflimi  animaliinn  generis  uftrinae,  rogi  funt,  et 
bufticeta  in  opus  ftructa  foedifliraum,  atque  in  fedem 
fabricata  foetorum, 

XVI.  Quid  dicitis  o  ifti!  ergone  ille  putor,  qui  ex 
coriis  tollitur  atque  expirat  ardentibus,  qui  ex  offt- 
bus,  qui  ex  fetis,  ex  agnorum  lanitiis,  gallinarumque 
de  plumiSjDei  munus  et  honoreft?  mactaturquehoc 
illis,  quorum  templa  cum  adire  difponitis ,  ab  omni 
vos  labe  puros,  lautos,  caftifftmosque  praeftatis?  Et 
quid  ei^e  his  poteft  coinquinatius,  infelicius,fpurcius, 
quam  ft  ita  facti  funt  fenfus  fui  nalura,  ut  in  amoribus 
habeant  tam  faeva,  fintque  illis  in  voluptate  putores: 
quos  neque  ipfi  facrificantes  ferre,  nec  ingenuHe  fu- 
fiinere  tractos  valeant  per  fpirilum  nares?  Quod  fi 
animantium  cruore  honorari,  et  afiici  fuperorum  ani- 
mos  exiftimatis,  cur  non  eis  et  mulos,  et  elephantos 
mactatis,  et  afinos?  cur  non  et  canes,  urfos,  et  vul- 
pes,  et  camelos,  et  belbas,  et  leones?  et  quoniam 
volucres  beftiarum  quoque  in  numeris  ponitis,  cur 
non  vukurios,  aquilas,  ciconias,  immuflulos,  buteo- 
nes,  corvos,  accipitres,  noctuas,  cumque  illis  falaman- 
dras,  natrices,  viperas,  folifugas?  iSempe  fubeft  et 
hisfanguis,  et  confimili  ratione  vitali  agitantur  fpi- 
ritu?  Quid  in  illis  majoris  eft  oporis,  aut  folertiae  in 
his  minus,  ut  ilta  non  augeant,fuperorum  illa  ampli- 
ficent  dignitatem?  Quia  rebus  ex  his,  inquit,  par  elt 
honorare  caeleftes,  quibus  ipfi  ahmur,  fultertamurj  et 
vivimus,  et  quas  nobis  ad  vicrum  fui  numinis  tri- 
buere  benignitate  dignati  fujit.  Sed  et  cuminum,  nn- 
fturtium,  rapa,  bulbos,  apium,  carduos,  radices,  cu- 
curbitas,  rutam,  mentam,  ocimum,  pulejum,  porrum- 


238         Arnobii  adversus  centes 

que  fectivum,  iidem  tribuereDii  vobis,  elTeque  in  uii- 
bus  veltris  alimoniarum  in  parte  juflerunt.  Quid 
ergo  ceflatisaltaribus  et  haecdare,  rebusquehisomni- 
bus  cunilam  fuperfpergere  bubulam,  et  acrimonias 
intermifcere  ceparum? 

XVII.  Ecce  li  vos  canes,  neccfle  elt  enim  quaedam 
fingi,  perfpici  ut  liquidius  res  poflint,  fi  inquam  ca- 
nes  et  afini,  li  motacillae  cum  liis  limul,  li  hirundi- 
nes  garrulaCj  pariterque  cum  his  porci  fenfu  aliquo 
humanitatis  accepto,  Deos  putarentatque  exiltima- 
rent  vos  efle :  facraque  vobis  intenderent  honoris 
ergo  facere,  non  ex  materiis  aliis,  aliisque  de  re- 
bus,  fed  quibus  ali  moris  elt  illis,  et  naturali  ap- 
politione  fulciri ;  audire  a  vobis  expofcimus,  utrum- 
ne  hunc  honorem,  an  contumeliam  potius  efle 
judicaretis  ampliflimam:  cum  hirundines  vobis  mu- 
fcas,  motacillae  caederent  confecrarentque  formi- 
culas :  cum  altaribus  veftris  darent  alini  foenum, 
paleasque  libarent:  cum  imponerent  canes  ofla,  et 
humani  ftercoris  proluviem  concremarent:  cum  ad 
ultimum  porculi  coenum  vobis  profunderent  ex  vo- 
lutabris  horrentibus ,  lutolis  et  voraginibus  fum* 
ptum?  Ita  ergo  non  defpui  veftras  inflammaremi- 
ni  dignitates,  Itercoribusque  vos  accipi  inter  atro- 
ces  computaretis  injurias?  Sed  taurorum  corpori- 
bus  honoratis  vos  Deos,  et  aliorum  animantium 
caedibus:  et  quid  hoc  ab  illo  differt,  cum  et  ipfa 
li  nondum,  mox  tamen  futura  funt  Itercora,  et  exi- 
gui  temporis  contracta  interjectione  putefcant?  De- 
nique  delinite  fupponete  aris  ignem,  jam  profecto 
cernetis  vifcera  illa  taurorum  facra,  quibus  honor 
a  vobis  auctificatur  Deorum,  fervefcere  vermibus 
et  fluctuare,  vitiare  et  corrumpere  ftatum  coeli,  et 
ex  odoribus  morbidis  regiones  confauciare  vicinas : 
quae  li  vobis  praecipiant  Dii  curam  in  veltram,  in 
valetudinem  vertere;  prandia  inde,  vel  coenas  fo- 


L  I  B  E  p.  VII.  fi39 

lemni  ex  more  conficere,  longe  fugiatis,  execratique 
odoris  genus  veniani  pofcatis  a  fuperis,  facturosque 
vos  eis  nunquam  talia  facra  juretis.  Ila  iltud  non  lu- 
dere  eft,  non  confiteri,  non  pandere,  quid  Tit  Deus 
nefcire,  nec  cui  potentiae  debeat  nominis  iiujus  vis 
fubdi,  appellatioque  fupponi?  Cibis  novis  auctifica- 
tisDeos,  nidoribus  cohoneltatis  et  fuccis:  et  quia  vcT- 
bis  jucunda  et  grata  funt  ea,  quae  vos  alunt,  Deos  et- 
iam  creditis  in  eorum  aflluere  voluptales,  latratorum 
et  canum  ritu  oflls  faevitias  ponere,  atque  alludere 
porrigentibus  faepius? 

XVIII.  Et  quoniam  nobis  in  manibus  holtiarum 
fermo  verfatur :  quaecaufa,  quae  ratio  eft,  ut  cumDii 
immortales,  lint  enim  et  per  nos  licet,  quicunque 
elfe  creduntur,  Iint  unius  fententiae,  vel  unius  de- 
beant  elfe  naturae,  generis,  et  qualitatis  unius,  non 
omnibus  omnes  hoRiis,  fed  quibusdam  quidam  facro-. 
rum  mulceantur  legibus?  (^uae  elt  enim  caufa,  requi- 
ram  ut  eadem  rurfus,  ut  ille  tauris  Deus,  jiaedis  alius 
honoretur,  aut  ovibus:  hic  lactentibus  porculis,  alter 
intonlis  agnis:  hic  virginibus  bnculis,  capris  ille  cor* 
nutis:  hic  Iterilibus  vacculis,  at  ille  incientibus  fcro- 
fis:  hic  albentibus,  ille  tetris,  alter  foeminei  generis, 
alter  vero  animantibus  mafculinis?  Si  enim  honoris 
et  reverentiae  caufa  mactantur  Diis  hoftiae,  quid  re- 
fert  aut  interelt,  cujus  animalis  e  capite  luatur  hoc 
debitunijCujus  ira  ofFenlioque  ponatur?  An  numquid 
alterius  alteri  minus  gratior  et  jucundior  fanguis  elt? 
alter  vero  alterius  voluptatem  infundit  et  gaudium? 
aut,  ut  fieri  moris  elt,  obfervationis  alicujus  et  reli- 
gionis  metu  ille  caprina  abltinet  fe  carne,  porcinum 
alius  execratur  attactum,  huic  ovilla  foetulenta  funt 
vifceraj  ac,  ne  Itomachum  fatiget  invalidum,  hic  bu- 
bulam  duritiem  vitat,  et  lactentium  lenitatem,  quo 
digerat  expeditius,  fumit  ? 


£4o         Arnobii  adversus  gentes 

XIX.  Sed  erras,  inquit,  etlaheris:  nam  Diis  foe" 

minis  foeminas,niaresmaribus  hollias  immolare,  abs- 

trufa  et  interior  ratio  eft,  vulgique  a  co^nitione  di- 

mota.  Non  inquiro,non  exigo,  quid  facrorum  praeci- 

piant,  vel  quid  contineant  leiies;  fed  fi  vicerit  raiio, 

atque  obtinuerit  veritas,  dilferentiam  tj;eneruni  nul- 

lam  in  Ciis  elfe,  neqne  ullis  fexibus  eos  eire  dilcretos: 

nonne  folvi  necelTe  elt  rationes  has  omnes,  et  liultif- 

iimis  creditas  opinationibus  comprobari,  inveniri? 

Sapienlium  virorum  non  advocabo  fentenlias,  qui  ri- 

fum  nequeunt  continere,  cum  difciimina  fexuum  Diis 

audiunt  immortalibus  attributa :  imoquoque  ab  ho- 

minum  quaero,  an  ipfe  apud  fe  crednt,  fibique  ipfe 

perfuadeat,  diftinctum  elfe  Deorum  genus,  mares  ac 

foeminas  hos  elfe,   et  ad  generandos  foetus  conve- 

nientium  membrorurn  difpolitione  formatos?  Sed  li 

fexibus  fexus  pares,  id  elt  foeminas  foeminis ,  mares 

autem  hoftias  Diis  maribus  immolari  fcicrihciorum 

jura  praefcribant:  quae  in  coloribus  rntio  elt,  ut  nie- 

rito   his  albas,   illis  tetras  conveniat  nigerrimasque 

mactari?  (^uia  fuperis  Diis,  inquit,  atque  ominum 

dexteritate  pollentibus  color  laetus  acceptus  elt,  ac 

felix  hilaritate  candoris.  AtveroDiis  laevis,  fedesque 

habitantibus  inferas  color  furvus  eft  gratior,  et  trilti- 

bus  fuffectus  e  fucis.  Sed  li  rurfus  obtinuerit  ratio, 

inferorum  penitus  calTum  elfe  nomen  et  vacuum,  ne- 

que  ulla  fub  terris  regna  effe  domiciliaque  Plutonia, 

opinionem  necelfe  elt  id  quoque  fruftrari,  quam  fu-      | 

per  atrispecudibushabetis,  divisquefubterreis.  Quod       * 

fi  inferi  nulli  funt,  Deos  etiam  Manium  necelfe  eft 

elfenullos.     Fieri  enim  qui  poteft,  ut  cum  loca  fint 

nulla,  eorum,  quae  non  funt,  ulli  perhibeantur  efle 

cultores  ? 

XX.  Sed  alfentiamur,  ut  vultis,  et  elfe  inferos,  ct 
effe  manes,  et  habitare  nefcio  quos  in  liis  Deos  homi- 
nibus  minus  fauftos,   et  triitioribus  praepofitos  re- 


L  I  B  E  R    VII.  241 

fciis:  et  qiiae  canfa,  quaerado  eft,  iit  totrae  hishofiiae, 
nigerrimiqiie  adiTiovenntur  cok)ris?  quia  ni<^rani£;ris 
conveniunt,  et  triltia  conilniilibus  grata  fuut.  Quid 
ergo?  non  videlis,  ut  vobifcuri  et  nos  fiolide  iimili- 
terqueludamus,  albas  efle  holtiariaii  carnes,  ofra,den- 
tes,  pinguitias,  omenta  cum  cerctjf  is,  mollesque  in  of- 
iibus  niedullas  ?  Sed  vellcra  nigra  funt,  nigraeque  ani- 
mnntium  fetac.  Solas  ergo  immolateDiis  ]anas,  vul- 
fasque  ex  hoftiis  fetuLis,  relinquite  infelicifl^imas 
pecudes  fpoliatas  licet  ac  tonfas,  coeli  animam  du- 
cere,  et  paftibus  innocentiflTmias  incubare.  (^uod  ii 
grata  nuuiinibus  inferis  ea,  quae  funt  nigra,  furvique 
exifiimatis  coloris;  cur  non  omnia  caetera,  quae  illo- 
rum  inferre  facrificiis  moris  eft,  lint  nigra  et  fumiga- 
ta,  tetreque  ut  colorata  curatis?  Inficite  thura,  fi  dan- 
tur:  falfas  fruges,atque  univerfa  libamina,  lacti,olea, 
fanguini,  hic  ponat  ut  purpureum  colorem,  ilJa  ut 
iint  lurida,  fuliginem  infundite  cum  favillis.  Quod.  li 
vobis  religio  nulja  eft,  alba  quaedam  ferre,  et  fuos  re- 
tinentia  candores:  ipfi  veftras  religiones  rationesque 
diflfolvitis,  cum  facrorum  in  opere  nihil  ununi,  per- 
petuumque  fervatis. 

XXI.  Sed  et  illud  hoc  loco  confentaneum  eft  ex 
vobis  addifcere:  li  caper  caedatur  Jovi,  quempatri  fo- 
lemne  eltLibero,  Mercurio  mactari:  aut  bos  fi  fteri- 
lisUnxiae,  quamProferpinae  tribuitis,  quo  ritu  atque 
obfervatione  praecipitur:  quid  facinoris  in  hoc  erit, 
quid  malorum,  fcelerisve  contractum;  cum  nihil  in- 
terlit  obfequii,  cujus  animalis  e  capite  honorarium 
iftuddebitumcompleatur?  Confundi  haec,  inquir,  fas 
non  eft,  nec  piaculi  parvi  eft,  oflicia  rituum  procura- 
tionemque  mifcere.  Caufam  oro  ediffere.  Quia  gene- 
ris  certi  hoftias  certis  jus  eft  confecrare  numinibus, 
certaque  eft  fupplicamenta  praeftari.  Et  quae  iterum 
caufa  eft,  ut  generis  certi  hoiiias  certis  jus  ftt  confe- 
crare  numinibus,  certaque  et  fupplicamentapraeftari? 

Tom.  L  Q 


442  Arnobii  ADVEIISUS  centes 

et  hoc  enim  jus  ipfiim  debet  habere  fuam  caiifam, 
cerlisque  ab  rationibus  exoriri,  duci.  .Antiquilatem, 
coufuetudinemque  dicturus  es?  Hominum  mihi  fcita 
proniintias,  et  caeci  animalis  inventa.  Ego  autem, 
cum  poftulo  caufam  mihi  depromij  audire  defidero, 
aut  coelo  aliquid  lapfum,  aut  qliod  niagis  res  pofoit, 
quid  applicitum  Jupiter  ad  tauri  habeat  fangtiinem, 
ut  ei  debeal  immolari^  non  debeatMercUrio,  Libero? 
Aut  natura  quae  capri  elt,  ut  his  rurfus  accommoda, 
Jovialibus  conveniens  facrificiis  non  fit?  Animalium 
facta  eft  interDeos  divifio,  transactionis  alicujus  pa- 
ctione  convenit,  ut  ille  contineret  ab  hujus  fe  hoftia? 
hic  ut  ufurpare  defineret  alieni  fanguinis  jura?  an,ut 
zelotypi  pufioncs,  communicare  guflatum  fuarum  pe- 
cudum  nolunt?  aut,  ut  gentibus  fieri  moris  diverlif- 
limi  fama  eftj  quae  liabentur  his  efui,  aliarum  eadem 
rejiciunttir  ab  victibus? 

XXIi.  Erso  fi  haec  cafla  funt,  nec  rationis  alicu- 
jus  habenfcia  firmitatem,  facrificiorum  et  ipfa  inanis 
eft  ratio.  Etenini  qui  potis  eft  habere  idoneam  id, 
quod  fequitur,  caufam,  cum  ipfum  illud  primum,  a 
quo  defluit  fecnndum,  inanifiimum  effe  reperiatur  et 
vacuum,  et  nulla  foliditate  firmatum?  Telluri,  in- 
quiunt,  matri  fctofa  inciens  immolatur*  et  foeta,  at 
Minervae  virgini  virgo  caeditur  vitula  ,  nuUis  un- 
quam  Itimulis,  nullius  operis  exercitata  conafti.  At- 
quin  nos  arbitramur,  nec  virginem  virgini  oportuiffe 
mactari,  ne  virginitas  violaretut  in  pecude,  qua  Dea 
plurimum  poUet:  nec  Telluri  gravidas  atque  foetas 
ob  honorera  foecunditatis  iplius,  quam  cuncti  expe- 
timus  et  optamus  inextinguibili  femper  virginitate 
procedere.  Nam  ii,  qiiia  virgoTritonia  eft,  idcirco  ei 
convenit  virgines  hoftias  immolari :  et  quod  Tellus 
eft  mater,  confimiliter  gravidis  accipienda  eftfcrofis: 
ergo  et  muficis  Apollo,  quod  muficus:  et  quod  medi- 
cus  Aefculapius,  medicis:  et  quod  faberVulcanus  eft, 


L  I  B  E  n  VII.  S243 

jFabrls:  et  quodMercurius  eloquens,  eloquentibus  de- 
bet  difertiflimisque  niaclari.  t^uod  i\  dicere  iftud  infa- 
huni  eft,  aut,  ut  niediocriter  pronuntieni,  briitum: 
multo  illud  majoris  amentiae  efi,  foetas  jugulareTel- 
luri,  quod  lit  foetibus  gravior:  IVIinervai)  caltas  et 
virgines,  quod  lit  pura,  virginitatis  intactae. 

XXIII.  Nam  quod  dici  a  vobis  accipimus,  e[[e 
quosdam  fexDiis  bonos,  alios  autem  malos,  et  ad  no- 
cendi  libidinem  promptiores:  illisque  ut  prolint,  his 
Vero  ne  noceant,  facrorum  folemnia  miniftrari :  qua- 
nam  iltud  ratione  dicatur,  inielligere  coniitemur  non 
pofle.  Nam  Deos  benigniflimos  dicere,  lenesque  ha- 
bere  naturaSj  et  fahctum,  et  religiofum,  et  verumeft: 
malos  autem  et  laevos,  nequaquainfumendum  elt  au- 
ribus,  ideo  quohiam  divinA  illa  Vis  ab  nocendiprocul 
elt  dimota  et  disjuncta  natUra.  Quidquid  autem  potis 
eft  caufam  calamitatis  inferre:  quid  lit  pt-imum  vi- 
dendum  eft,  et  abDei  nomine  longiflima  debet  diffe- 
ritate  feponi.  Itaque  utvobis  commodemusaflenfum, 
dextrarum  liniftrarumque  rerum  Deos  efle  fautores: 
ulla  nec  lic  ratio  eft,  cur  alios  alliciatis  ad  profpera, 
alios  vero,  ne  noceant,  facrificiis  commulceatis  et  prae- 
miis.  Primum,quodDii  bonimale  non  queantfacere, 
ctiam  fl  nullo  fuerint  honore  mactati :  quidquidenim 
mite  eft  placidumque  natura,  ab  nocendi  procul  elt 
ufu  et  cogitationc  difcretum:  malus  verocomprimere 
fuam  ferociam  nefcit,  quamvis  gregibus  mille,  et  mille 
alliciatur  altaribus:  ncque  enim  in  dulcedinem  ver- 
tere  amaritudo  fe  potelt:  aut  aridiias  in  humorem, 
calor  ignis  in  frigora:  aut  quod  rei  cuicunqueconlra- 
rium  elt,  id  quod^Rbi  contrarium  elt,  in  fuam  fumere, 
atque  immutare  naturam.  Ut  li  manu  viperam  mul- 
€eas,  venenato  blandiaris  aut  fcorpio:  petat  illa  te 
morfu,  hic  contractus  aculeum  figat:  nihilque  illa 
prolit  allufio,  cum  ad  nocendum  res  ambae  non  Itimu- 
iis  exagitantur  irarum,  fed  quadam  proprietate  natu- 

Qa 


5244  ArNOBII   ADVEIVSUS    GENTES 

rae.  Ita  nlhil  prodeft  promereri  velle  per  hoftiasDeos 
laevos,  cuni  live  illiid  feceris,  live  contra  non  feccris, 
a^f.int  fuam  natnram,  et  ad  ea,  qiiae  facti  funt,ingeni- 
tis  le^ibus,  etquadamneceflitaieducantur.  (^uid  quod 
iito  modo  utrique  Dii  delinunt  elfe  fuis  in  viribus,  et 
fuis  in  qualilatibus  permancre.  Nam  li  bonis  ut  pro- 
lint,  res  divina  conficitur,  aliisautem,  ne  noceant, 
iisdem  rationibus  fupplicatur;  fequiLur,  ut  intelligi 
debeat,  nihil  dexteros  profuturos,  nulla  li  acceperint 
munera:  malos  autem  Ii  acceperint,  nocendi  poiitu- 
rOb  mentem,  Iierique  ex  hoc  bonos:  atque  ita  perdu- 
citur  reseo,  ut  neque  hi  dexteri,  neque  illi  fint  laevi; 
aut,  quod  fitri  non  potelt,  utrique  ipli  lint  dexteri, 
et  utrique  iterum  laevi. 

XXIV .  Efto,  concedatur  infelicillimas  pecudes  non 
line  aliquo  religionis  ofHcio  divorum  apud  templa  ma- 
ctari,  et  quod  ex  ufu  confueludinis  factnm  elt,  ratio- 
nis  alicujus  caufam  aliquam  continere:  fed  li  magni- 
ficum  videtur.  atque  amplurn,  jugulareDiis  lauros,  li 
illibata,  li  folida  concremari  animantium  vifcera,  quid. 
libi  reliqua  liaec  volunt  magorum  cohaerenlia  difci- 
plinis,  quae  in  facrorum  reconditis  legibus  pontifica- 
lia  rellituere  mylteria,  et  rebus  inferuere  divinis? 
Quid,  inquam,  fibi  liaec  volunt,  apexanes,  hirciae,  fili- 
cernia,  longavi?  quae  funt  nomina ,  et  farciminum 
genera,  hirquino  alia  fanguine,  comminutis  alia  in- 
culcata  pulmonibus.  Quid  taedae?  quidnaeniae?  quid 
oifae?  non  vulgi,  fed  quibus  elt  riomen  appcllatioque 
penitae:  ex  quibus  quod  primum  elt,  in  exiguas  arvi- 
na  eft  miculas,  catillaminum  infecta  de  more:  quod 
in  fecundo  fitum  eft,  inteitini  eft  porrectio,  per  quam 
proluvies  editur,  fuccis  perexiccata  vitalibus:  offa  au- 
tem  penita  eft,  cum  particula  vifceris  cauda  pecoris 
amputata.  Quid  polimina?  quid  omenta?  quid  pala- 
fea,  live,  ut  quidam  cognominant,  plafea?  ex  quibus 
cft  nomen  omenti  pars  quaedam,  quo  receptacula  ven- 


L  I  B  E  n  VII.  S45 

trium  cirCTimretifa  finiiintur.  Bovls  canda  eff  plafea, 
fiJig  ne  et  fanguine  delibula.  Polimina  porro  funt  ea, 
quae  nos  proles  verecundiug  dicimus;  a  vuJgaribus 
autem  afiolent  cognomine  teftium  nnncupari.  Quid 
fitilla,  quid  frumtn,  quid  africia,  quid  gratilla,  caiu- 
meum,  confpolium,  cubula?  ex  quibus  duo,  quaepri- 
ma,  funt  puliium  nomina,  fed  genere  et  qualitate  di<» 
verfa.  Series  vero,  quae  fequitur,  liborum  lignifican- 
lias  continet:  et  ipiis  non  eft  unaeademqueformatio. 
Kon  enim  placet  carnem  Itrebulam  nominare,  quae 
taurorum  e  coxendicibus  demitur,  puipamenta  non 
affi,  quae  in  vcrubus  exta  funt,  animata  prius  et  tor- 
refacta  carbonibus;  non  falfamina  denique,  quaefunt 
una  commixtio  quadrinis  copulata  de  frugibus.  Non. 
Irmiliterfendicas,  quae  ct  ipfae  funt  liirae,  quasplebis 
oratio  ilia  foiet,  cum  cloquitur,  nuncupare.  Non  ra- 
tione  eadem  aerumnas,  quae  funt  prima  in  gurgulio- 
nibus  capita,  quae  dejicere  cibos  et  referre  natura  eft 
ruminaloribus  faeculis.  Non  magmenta,  non  ^uirmi- 
na,  non  mille  fpecies,  vel  farciminum,  vel  iitilla- 
rum,  quibus  nomina  indidjHis  obfcura,  vulgoque 
ut  eflent  auguitiora,  feciftis. 

XXV.  Si  enim  quaecunque  ab  hominibus  fiunt, 
maximeque  in  re  facra,  debent  fiabere  fuascaufas,  nec 
fine  ratione  elt  quidquam  in  negotiis  omnibus,  atque 
in  omni  adminilirationefariendum;  edilTertatenobis, 
et  dicite,  quae  fit  caufa,  quae  ratio,  ut  haec  etiamDiis 
dentur,  facrisque  adoleantur  altaribus?  In  hoc  enira 
diutius  locolmic  caufae  vel  maxinie  necenarioimmo- 
ramur,  iniiftimus,  inliaeremus,  cupienies  addifcere, 
quid  cum  pultibus  Deo  iit,  quid  cuxn  libis,  quid  di- 
verliscum  fartibus,  confectionisjure  multiplici  atque 
impenfarum  varietate  condiiis?  Opiparis  numina  coe- 
nis  afliciuntur,  aut  prandiis,  ut  innumeras  conveniat 
excogitare  his  dapes?  averlionibus  Itomachorum  la- 
borant,  et  ad  expellenda  faflidia  faporum  varietas 


24^  AHNOBII    ADVERSUS    GENTES 

qiiaeriiur,  ut  modo  his  alTa,  modo  cruda  ponantur, 
feniicocta  modo  et  femicruda  ?  Ouod  i\  omnes  has  parr 
tes,  quas  praelicias  diriiis,  accipeie  Dii  amant,  funtr 
que  illis  i^ratae,  vel  voluptatis  alicujusvel  dulcedinis 
fenfu:  quid  iniercedit,  quid  prohibet,  ut  non  femel 
haec  omnia  toiis  cuni  animantibus  inferatis?  Quae 
caufa,quae  r^tio  elt,  ut  caro  flrebuLi  fcparatim,ruma, 
cauda,  et  plafea  feparatim,  hirae  folae,  omentum  fo- 
luui,  augmentorum  adjiciatur  in  caufam?  Pulmen- 
torum  Y^rietatibus  afhciuntur  Dii  coelites,  ut  fieri 
mo8  eft  poft  coenarum  ditium  et  locupletium  faginas 
fruflilla  haec  parvula  pro  fuavibus  mateolis  fumunt, 
non  quibus  famem  fedeant,  fed  ut  palati  admoneant 
ocium,  feque  ipfos  plenae  appelitu  voracitatis  infti- 
genl?  O  Deorum  magnitudo  mirabilis,  o  nullis  ho- 
niiuuui  comprehenfa,  nullis,  intellecta  naturis!  liqui-r 
dem  ut  profint,  tefticulis  pecudum  redimuntur  et  ru- 
mis,  neque  prius  iras  aique  animos  ponunt,  nifi  fibi 
adpleriparqtasconfpexeriqtnaenias,  offasque  penitas. 
XXVI.  Sequitur,  ut  de  thure,  deque  mero  aliquid 
Iine  uHa  nimietate  dicamus.  Copulata  enim,  et  mixta 
funt  ce^imoniarum  et  haec  genera ,  cultumque  adhi- 
bentur  in  plurimum.  Ac  prirnum  illud  a  yobis  iitQ 
ipfo  quaerimus  percontamurque  de  thure;  unde  aut 
quotempore  nolfe  illud  aut  fcire  potueritis,  utmeritQ 
cxiftimetis  aut  efleDiis  danduni,  aut  eorum  acceptif- 
limum  voluntati.  Novella  enim  propemodum  res  eft, 
neque  annorum  inexplicabilis  feries,  ex  quo  ejus  no- 
titia  profluxit  in  has  partes,  et  deli^bj-is  meruit  inter-: 
cfTe  divinis.  Nam  neque  tcmporibus,  querpadmodum 
creditur  et  perh^betur,  heroici^,  quidnani  eflet  thus, 
fcitum  eft,  fcriptoribus  ut  comprobatur  a  prifcis,  quo- 
rum  in  libris  nulla  pofita  ejus  mentio  reperitur:  ne- 
que  genitrix  et  mater  fuperftitionis  Hetruria  opinio- 
nem  ejus  novit  aut  famam,  facellorum  ut  indicantri- 
tus :  neque  quadringentis  annis,  quibus  Albana  res  vi- 


L  I  B  E  R    VII.  247 

guit,  in  ufum  cuiquam  venit,  facra  cum  rcsfieret:  ne- 
que  ipfeRomulus,  aut  religionibus  artifex  in  conmii- 
nifcendis  Numa,  aut  e[[e  fcivit,  aut  nafci:  utpiumfar 
monltrat,  quo  peragi  mos  f  uit  facrificiorum  folemnium 
niunia.  Unde  igitur  coepta  eft  ufurpatio  ejus  affumi: 
aur  in  antiquam  et  veterem  confuetudinem  quaenani 
irruit  novitas,  ut  quod  tempeltatibus  tantis  necelfa- 
rium  nonfuit,  locupi  funieret  in  cerimoniisprimum? 
I\am  fi  line  thure  religionis  ofiicium  claudicat,  necef- 
fariaque  vis  ejus  elt,  quae  propitios  faciat  mitesque 
hoijiinibus  coelites,  peccatum  elt  ab  antiquis,  quini- 
mo  pjaculis  plena  vita  omnis  illorum  fuit^qui,  quod 
maxime  cpnveniensDeorum  fuerat  voluptati,  perin- 
curiam  neglexere  libare.  Sin  autem  temporibus  pri- 
fcis  neque  homines,  nequeDiihujus  thuris  expetivere 
materiam,  coniprob;Uur  et  liodie  frultra  illud  inani- 
terque  praeftari,  quod  neque  antiquitas  neceffarium 
Credidit,  et  fine  ullis  novitas  raiionibus  appetivit. 

XXVII.  Denique  ut  illam  femper  regulam  defini- 
tionemque  teneamus,  qua  demonltratum  et  fixumeft, 
quidquid  fiat  abhomine,  habere  oportere  fuas  caufas, 
et  in  ifta  quoque  retinebimus  pavte,  ut  requiramus 
ex  vobis,  quae  lit  caufa,  quae  ratio,  ut  ante  ipfa  numi- 
num  figna  thura  injiciantur  altaribus,  et  ex  eorum 
incendio  familiaria  fieri  exiftimentur  et  mitia :  i|uid 
ex  hujusmodi  facto  acquiritur  liis  rei,  aut  eorum  ad 
animos  quid  accedit,  ut  merito  judicemus  recte  ifta 
dependi,  et  non  fruftra  atque  inaniter  concremari? 
Ut  enim  vos  debctis  oftendere,  cur  ihura  Diis  detis, 
fic  etDeos  fequitur  utdebeatis  exproniere  habere  ali- 
quam  c.mfam,  cur  ea  non  retpuant,  quinimo  cur  ea 
tam  familiariter  concupifcant.  Honoramus,  inquiet 
aliquis  fortaffe,  his  Deos.  Sed  nos  non  veftrum,  f«d 
nuuiinum  requirimus  fenfum  :  nec  quid  fiat  a  vobis, 
fed  pendaiur  ab  liis  quanti,  quod  in  praemium  datur 
favoris,  interrogamus.  Sed  tamen  o  pietas ,  quantus 


S4&  ArNOBII    ADVEHSUS    GENTES 

ifte  eft  lionor,  aut  qiialis,  qui  ex  ignis  odore  confici» 
tur,  et  relina  ex  arboris  comparalur?  Nam  ne  forte 
ignoretis,  quid  ant  unde  fit  tluis  iftud:  vifcum  eft  ex 
corticibus  profluens,  ita  ut  ex  amygdaLj,  cerafo,  la- 
chr\'miibili  deftillatione  coalefcens.  Hoccine  ergo  fu- 
peras  honorat  et  auctificat  dignilates,  aut  oftenfa  ft 
aliqunndo  contracta  elt,  thuris  vapore  diQblvitur,  et 
teinperata  judignatione  fopitur?  Qnid  crgo  cefllitis, 
cujiislibet  arboris  vifcum  line  uUa  pafllni  diffeiilate 
comburere?  Nam  li  honorantur  hoc  numina,  nec  in- 
digne  fultinent  Pancliaicas  libi  ardere  relinulas:  quid 
interelt,  unde  fumus  altaribus  conficiatur  in  fanctis; 
Vel  ex  vifci  quo  genere  nubes  fuflitionis  exaeftuent? 
XXVIII.  Atnumquid  aliquis  dicet,  idcirco  fuperis 
thus  dari,  quod  odoratus  habeat  fuaves,  et  narium 
commulceat  fenfum;  reliqua  vero  lint  afpera,  et  ob 
caufam  offenlionis  exclufa  ?  Habent  enim  Dii  nares, 
quibus  ducant  aereos  fpiritus,  accipiunt  auras,  et  re* 
mittunt:  ut  penetrare  illos  pollint  nidorum  differen- 
tium  qualitates?  Quod  11  damus  ut  fiat,  mortalitatis 
eos  adjungimus  legi,  et  excludimus  divinitatis  a  fini- 
bus.  (^uidquid  enim  fpirat,  et  reciprocos  halitus  aujis 
commeabilibus  ducit,  id  neceffe  elt  effe  mortale,  quia 
coeli  fuftineture  paltu.  Quidquid  autem  coeli  fultine- 
tur  e  paftu,  ft  recurfus  abftuleris ,  quibus  alternatio 
redditur  abftrahiturque  vitalis,  oblidi  ejus  neceffe  eft 
animam,  et  rationern  fubrui  atque  interire  vivendi. 
Ergo  li  etDii  fpirant,  odoremque  ad  fe  attrahunt  au- 
ris  comitanLibus  invohitum,  non  eft  ab  re  dicere  et 
alienis  eos  fuflitionibus  vivere,  et  intercluftspoffefpi- 
raminibus  interire.  Et  unde  noviffime  fcitis,  an  fi  odo- 
rum  fuavitatecapiunlur,  eademftnt  eis  jucunda,  quae 
vobis,  et  parili  fenfu  veftras  niulceant  ailicianlque 
naturas?  Nonne  fteri  potis  elt,  ut  quae  vobis  affe- 
runt  voluptatem,  contra  illis  afpera  videantur  et 
triftia?  Cum  enim  Deorum  ftnt  fententiae  difpares, 


L  I  B  E  R    VII.  1249 

fubftantlaeque  non  5nae;  qiiibus  effici  rationibus  po- 
teft,  ut  quod  qualitate  diverfum  eft,  unum  fentiat  ac- 
cipiatque  contactum?  An  non  quotidie  cernimus  et 
inter  animantia  terris  orta,  effe  aliis  eadem  vel  amara 
vel  dulcia :  mortifera  his  efle,  quae  illis  nata  in  perni» 
ciem  non  funt:  ut  quae  alios  mulceant  odoribus  lae- 
tis,  eadem  peftiferos  halitus  aliorum  corporibus  fpi* 
rent ?  Sed  hoc  ut  fiat  et  accidat,  non  in  rebus  eft  caufa, 
quae  fimul  effe  mortiferae,  fimul  falutares,  limul  dul- 
cesnequeunt,  fimulque  amarae  conliftere;  fed,  utquis- 
que  eft  factus  ad  extrinfecus  rei  venientis  attactum, 
ita  aflicitur:  qualitatem  non  accipit  ex  rerum  impul» 
lionibus  natam,  fed  ex  fui  fenfus  contagiique  natura, 
Verumomnis  haec  ratiolonge  eft  abDiis  fita,  necexi- 
gui  limitis  interjectione  difcreta.  Nam  fi  verum  eft,  ut 
ab  fapientibus  creditur,  corporales  hos  efle,  nequeva- 
liditatis  alicujus  cminentia  fublevari,  inanis  apudhos 
odor  elt ,  nec  fenfibiliter  commovere  aura  eos  potis 
eft  nidoris  alicujus:  non  fi  mille  tu  pondera  mafculi 
thuris  accendas,  caelumque  hoc  totum  redundantium 
vaporum  nebulofitate  cludatur.  Quod  enim  non  ha- 
bet  robur  et  fubftantiam  corporalem,  contrectari  a 
fubltantia  nan  poteft  corporali:  odor  autem  corpus 
eft,  tactis  ficut  naribus  indicatur:  a  Deo  ergo  fentiri 
ratione  non  poteft  ulla,  qui  caret  re  corporis,  atque 
omni  fenfu  et  cogitatione  privatus  eft. 

XXIX.  Merum  thuris  elt  focium,  quod  explanari 
confmiiliter  pofcimus,  cur  ei  fuperfundatur  incenho- 
ni.  Si  enim  ratio,  cur  fiat,  non  oltendetur,  nechabebit 
expofitam  fui  caufam,  non  jam  iftud  errori  objicien- 
dum  eft  ludicro,  fed,  ut  dicatur  expreihus,  infaniae, 
dementiae,  caecitati.  Ut  enim  jam  faepius  dictum  eft, 
debet  omne,  quod  geritur,  caufam  fui  habere  perfpi- 
cuam,  nec  caliginis  alicujus  obfcuritate  contectam. 
Si  ergo  fiditis  facto,  aperile,  monftrate,  liquor  ilie 
cur  detur,   id  eft,  vinum  fuperfundatur  aitaiibus. 


550         Arnobii  advei\sus  gentes 

Numquid  piiim  numinum  corpora  fitim  fentiunt  arl- 
dam,  et  eorum  necrlTe  elt  liccilates  humore  aliquo 
temperari?  Numquid  nobis  ut  niortalibus  mos  elt, 
coenis  intermifcere  potiones :  pari  etiam  more  poft 
folidos  victus  liborum,  etpultjum,  holtiarumque  cae- 
farum.  quo  puti  efiat  facilius  et  percoquatvu-  cibus,  ive^ 
qnentiflimo  irrigantaccipiuntque  fevino?  Di^tequae- 
fo  immortalibus  Diis  bibant,  fcyphos,  brias,  paieras, 
fimpuviaque  depromite:  et  quoniam  tauri.s  pin^ui- 
busque  fe  dapibus,  atque  opimis  inferciunt  efcis:*iie 
quod  in  ftomaf  hi  tramite  male  transvoratum  fublti- 
terit  viftus:  fuccurrite,  properate,  Jovi  optioio  maxi^ 
mo  merum,  ne  praefocetur,  dgte:  cupit  eructare,  nec 
potis  eft:  ac  ni  illa  labatur  et  dilTolvatur  obitructio, 
periculum  maximum  elt,  ne  oblifus  internunpatur 
fpiritus,  et  viduatum  remaneat  fine  fuis  adminiltraiQ-p 
ribus  coelum, 

XXX.  Sed  frufira,  inquit,  inequltas  nobis:  non 
cnim  nos  fuperis  ob  eas  profundimus  merum  caufas, 
lamquam  illos  exiftimcmus  aut  litire,  aut  bibere,  aut 
fuavitatis  ejus  affectione  laetari.  Honoris  eis  ergo  da- 
tur,  quo  fiat  illorum  elatior,  ampfior,  auguftiorque 
fublimitas,  aliaria  fuper  ipfa  libamus,  et  venerabiles 
mufcQS  carbonibus  excitamus  extinctis.  Et  quge  gra-^ 
vior  infligicoutumeliaDiis  poteft,  quamli  eos  credas 
accepto  mero  propitios  heri:  aut  honoreu;  exiltimes 
habitum  his  magnum ,  ii  modo  vini  exigui  rores  fur 
per  vividam  jeceris  atque  inltillaveris  prunam?  Non 
nobis  eft  fermo  cum  hominibus  rationis  expertibus, 
neque  quibus  non  fit  communis  intelligenliae  veri- 
tas :  inelt  et  vobis  fapientia.  ineft  fenfus,  verumque 
nos  dicere  apud  vos  ipli  inteiiori  judicio  fcitis.  Sed 
quid  facere  polfumiis  conliderare  noleniibus  penitus 
res  ipfas,  fecumque  ipfos  loqui?  Facilis  enim,  quod 
fieri  cernitis,  non  quod  fieri  oportere  conlidiLis:  ni- 
mirum  quia  apud  vos  plus  valct  nuliam  habens  con- 


LtberVII.  Qni 


fuetudo  rationem,  qiiam  rerum  infpecta  natura  veri- 
tatis  examinatione  ponderata.  Quid  eit  enim  Deo  cum 
yino,  aut  in  ejus  materia  vis  qualis,  aut  quanta  e|t, 
quod  cuni  etfufum  fuerit,  fublimitas  ejus  augefcat,  et 
honorata  exiftimetur  auctoritas?  Quid,  inquanj,  Deo 
pum  vino  eft,  Venereis  re  proxima,  nervos  omnium 
debilitante  virtutum,  yerecundiae,  pudoris,  et  calti^ 
tatis  iiiimica?  quod  in  infanias  et  furores  mentes  fae- 
pius  praecipitavit  excitas,  ipfosque  illosDeos  maledi- 
Ctis*rompulit  exfiuctor^re  dementibus.  Itane  iftud 
non  nt-fas,  et  plenum  facrilegii  crimen  elt,  honori 
hoc  dare,  quod  ii  tu  id  avidius  fumpferis,  quid  fa- 
pias,  nefcias:  quid  loquaris,  ignores;  ad  extremum 
temulenti,  luxuriofi,  et  perditi  convitium  infaniiam- 
que  merearis? 

XXXI.  Opprap  pretium  eft,  etiam  verba  ipfa  dei 

promere,  quibuSj  cum  vinum  datur,  uti  ac  fupplicare 

confueludo  eft:   Mactus  lioc  viiiQ  inferio  cjto.  Infe- 

rio,  inquit  Trebalius,  veirbum  ea  caufa  eft  additum, 

eaque  ratione  profertur;  ne  vinum  onine  omnino, 

quod  in  cellis  aique  apothecis  elt  conditum,  ex  qui- 

bus  illud,  quod  efiunditur,  promptum  eft,   ei^t  fa- 

crum  incipiat,-  et  ex  ufibus  eripiatur  humanis.      Ad- 

dito  ergo  hoc  verbo  fohim  erit,  quod  inferetur,   fa- 

crum,  necreligione  obligabiturcaeterum.  (^ualis  ergo 

hic  honor  eft,  in  quo  imponitur  quafi  lex  Deo,  ne 

plus  quaerat,  quam  datum  eit?  aut  cujus  ipfe  eft  avi- 

ditatig  Deus,   qui  niii  verbi  fuerit  praefcriptione  fiib- 

motus,  cupiditatem  fuam  prQtendal  ulterius,  et  apo- 

thecis  fuis  fupplicem  privet?     Mfictus  lioc  vino  infe- 

rio  efto :  injuria  eit  ilta,  non  lionor.    Quid  enim  ii 

divus  amplius  hoc  volet,  neque  eritcQntentus  illato? 

nonne  iniigniter  dicendum  efi:  laedi,  qui  honoremac- 

cipere  cum  conditione  cogatur?    Nam  ii  excepdone 

non  addita  facrum  neceifeeit  fieriomneomnino,  quod 

in  cellis  eft,  vinum,  manifeftum  eft  et  Oeo  contume- 


258  AnN  01311     ADVERSUSCEUTE9 

liam  fieri^  cui  modus  ronftituatur  invito:  etvos  ipfos 
in  re  facra  ceremoniarum  oiBcia  violare,  qui  noii 
taotum  tribuitih  vini,  quantum  13eum  videtis  fibi  velle 
praeftari.  Mactus  hoc  vino  inferio  ejto :  quid  eft  almd 
quam  dicere,  tantum  elto  mattus,  quantum  volo: 
tantum  ampJificatus,  quantum  jubeo:  tantum  Jiono- 
risaftumito,  quantimi  te  habere  decerno,  e.Lverborum 
circumfcriptione  definio.  O  Deorum  fublimitas  piae- 
potens,  quani  venerari,  quam  colere  oiHciis  omuibus 
ceremonialibusdebeas :  cui  legem  veneralor  imponit, 
quam  cum  pactionibus  adorat  etformulis:  quae  per 
imius  formidintm  verbi  ab  immodicis  vini  cupidita- 
tibus  arcetur. 

XXXII.  Sed  fit,  ut  vultis,  honor  in  vino,  (it  in 
thure,  immolatione  et  catdibus  hoibarum  iraenumi- 
num  offenfionesque  placentur.  KtiamneDii  fertis,  co- 
ronis  afficiuntur,  et  floribus?  Etiamne  aeris  tinnid- 
bus,  et  qualfationibus  cymbalorum?  etiamne  tympa- 
nis?  etiamne  fymplioniis?  Quid  elTiciunt  crepitus 
fcabillorum,  ut  cum  eosaudierint  numina,  honorifice 
fecum  exiftiment  actum,  et  ferventes  animos  irarum 
oblivione  deponant?  An  numquid  ut  parvuli  puiio- 
nes  ab  ineptis  vaiiitibus  crepitaculis  exterrenturaudi- 
tis:  eadem  ratione  et  ornnipotentia  numina  til)iaruni 
ftridore  mulcentur,  et  adnumerum  cymbalorummoi- 
lita  indignatione  flaccefcunt?Quid  fibivolunt  excita- 
tiones  iftae,  quas  canilis  niatuiini,  collaiis  ad  tibiam 
vocibus?  Obdormifcunt  enim  fuperi,  remeare  ut  ad 
vigilias  debeantV  Qiiid  dormltiones  illac,  quibus  bene 
utvaleant,  aufpicabili  falutatione  mdndai.is?  6omni 
enim  quiete  folvimtur,  occuparique  ut  hoc  poflint,  le- 
nes  audiendae  funt  naeniae?  Lavatio,  inquit,  iJeuni 
niatris  elt  hodie.  Sordefcunt  enim  divi,  et  ad  fordcs 
eluendas  laventibus  aquis  opus,  atque  adjuncta  anti- 
qua  cineris  friclione.  jovis  epulum  cras  elt.  Jupiter 
enim  coenat,  magnisque  impiendus  eft  dapibus,  jam- 


L  I  B  E  R    VII.  255 

diidum  inedla  gefliens,  et  anniverfliria  inleriectione 
jejunus.  Aefculapii  gcritur,  celebralurque  vindeniiai 
colunt  enim  Dii  vineas,  et  ad  fuas  ufioueii  conlractis 
exprimuntvindemiatoribus  vinum.  Lcct.fternium  Ce- 
reris  erit  Idibus  proximis:  liahent  enim  Dii  lectos, 
atque,  ut  Itratis  pollint  moUioribus  incubare,  pulvi- 
norum  tollitur  atque  excitatur  impredio.  Tellurisna- 
talis  eft:  Dii  enim  ex  uteris  prodeunt,  et  habent  dies 
laetos,  quibus  eis  adfcriptum  eft  auram  ufurpare  vi- 
talem. 

XXXIII.  Ludi  vero,  quos  facitis,  quibus  Florali- 

bus  etMegalenlibus  nomen  eit,  caeterique  omnesalii, 

quos  elTe  facros  voluiflis,  et  religionum  inter  officia 

deputari,  quam  rationem  habent,  quam  caulfim,  ut 

inftitui  condique  debuerint,  et  ex  numinum  appella- 

tione  lignari?  Honorantur,  inquit,  his  Dii,  etiiquas 

ab  hominibus  condnent  ofFenlionum  memorias  illa- 

tarum,  abjiciunt, excludunt,  redduntque  fe  nobis  red- 

integrata  familinritate  fautores   Et  quae  caufa  elt  rur- 

fus,  ut  tranquilli,  placidi  eliiciantur,  et  miies:  ineptae 

li  res  fiant,  et  ab  hominibus  otiolis  mullitudine  fpe- 

ctante  ludatur?  Ponit  animos  Jupitnr,  li  Amphitryo 

fuerit  actus  pronuntiattisqne  Plautinus?  aut  h  Euro- 

pa,  fiLeda,  Ganymedes  fuerit  faltatus,  aut  Danae,  mo- 

tum  compefcit  irarum  ?   Tranquillior,  lenior  mater 

magna  eiHcitur,  li  Attidis  confpexerit  prifcan)  refricari 

ab  hiitrionibus  fabulam?  obliterabit  oftenfam  Venus, 

li  Adonis  in  habitu  geitum  agere  viderit  faltatoriis  in 

molibus  pantomimum?  indignatio  rel.mguefcet  Alci- 

dae,  ii  tragoedia^ophoclis,  cuiTrachiniae  nomen  eit, 

EuripidisautHercules  actitetur?  Exiitimatve  tracfari 

fe  honorificeFlora,  ii  fuis  in  ludis  fltigitiofas  ronfpe- 

xerit  res  agi,  et  migratum  ab  lupanaribus  in  theatra? 

Itane  iitud  non  elt  Deorum  iuiminuerc  dienitatem, 

dicare  et  confecrare  turpiilimas  rcs  eis,  quas  cenfor 

animus  refpuat,  et  quarum  actores  inhoneitos  eife  jus 


fi54  ArNOBII    ADVEnSUS    GENTES 

veftrum,  et  intercapita  computnri  jndicavit  infamia^ 
Mimis  nimiruniDii  gaudent,  et  illa  vis  praeftans,  ne- 
que  ullis  hominuni  comprehenfa  naturis,libentiflime 
commodat  audiendis  Iiis  aures,  quorum  fymplcsma- 
tibas  plurimis  intermixtos  fe  eiXe,  derifionis  ih  niate- 
riam  norunt:  delectantur,  iit  res  611,8 tupidbrUm  capi- 
tibus  rajis,  falapittarum  fonitu  atque  plaufu,  factis  et 
dictis  turpibus,  fafcinorum  ingentium  ruborei  Jam 
varo  li  viderint  in  foemineas  mollitudines  enerVantes 
fe  viros,  vociferari  hos  fruftra  ,  fine  caufa  alios  curli- 
tare,  amicitiarum  fide  falva  conlundere  fe  alios,  et 
crudis  mutilare  fe  caeltibus,  certare  hos  fpiritu,  buc- 
cas  vento  diftehdere,  votisque  inahibus  cOncrepare, 
manus  ad  coelum  tollunt,  rebus  admirabilibus  moti 
profiliunt,  exclamantj  in  gratiam  cum  hominibiis  red- 
eunt.  Haecli  Diis  immottalibtis  oblivionem  afferunt 
fimultatum,  fi  ex  comoediis,  atellanis,  mimis  ducunt 
laetiflimas  Voluptates  :  quid  moramini,  quid  ceflatis, 
quin  et  ipfos  dicatis  Deos  ludere,  lafcivire,  faltare,  ob- 
fcoenas  compingere  cantiones,  et  clunibus  fluctuare 
crifpatis?  Quid  enim  differt,  aut  interefl,  faciantne 
haecipfi,  an  ab  aliis  fieri  in  amoribus  atque  in  deliciis 
ducant? 

XXXIV.  Unde  Igitur  fluxit,  vel  ex  quibus  enata 
eft  caufis  opinionum  haecpravitas?Ex  eo  fcilicetma- 
xime,  quod  nequeuntes  homines,  quidnam  fit  Deus, 
fcire,  quidnam  fit  vis  ejus,  natura,  fubftantia,  quali- 
tas:  utrumne  habeat  formam,  an  nulla  fit  corporis 
circumfcriplione  finitus,  agat  aliquid,  an  non  agat; 
vigiletne  perpeiuo,  an  aliquando  folvaturin  fomnos: 
currat,  fedeat,  ambulet,  an  ab  hujusmodi  molibus, 
et  celHone  fitliber?  Haec  omnia,  utdixi,  nequeuntes 
fcire,  neque  ratione  aliqua  pervidere,  in  eas  funt 
opinationes  lapfi,  ut  Deos  ex  fe  fingerent,  et  qualis 
fibi  natura  eft,  ct  illis  talem  darent  actionum,  rerum, 
voluntatumque  naturam.    Quod  fi  animal  cernerent 


L  I  B  E  I\    VII.  255 

nullius  efle  fe  pretii, nec  inter  foriiiiculamplurimum 
fefequp.  eHe  difcriniinis,  profeclo  definerent  arbitrari 
quidquam  fe  habere  conimune  cum  fuperis,  et  inlra 
fuos  fines  humilitatis  fuae  modeitiam  continerent. 
Nunc  vcro  quia  cernimt  ora,  oculos,  capita,  buccas, 
auriculas,  nafos,  caeierasque  fe  alias  membrorum  ge- 
rere  ac  vifcerum  poitioiles,  etDeos  exiltimant  eadem 
ratione  formaios,  habitumque  illos  fuuni  compagin© 
in  corporea  continere:  et  quia  gaudere,  laetari,  ruoe- 
Itosque  fe  fieri  triltioribus  confpiriimt  cauiis,  arbi- 
trantur  etnumina  ex  rebus  hilarioribus  gaudere,  et 
ex  miuiis  lactis  animorilnl  contractione  conduci :  affici 
fe  ludis,  putant  et  coelitiim  mentes  ludorum  delecta- 
tione  mulceri.  Et  quia  iilis  fe  voluptas  elt  lavacro- 
rutn  refovere  caldoribusl,  et  faperis  ducunt  lavatio- 
num  elfe  munditias  gratas.  Vindemiamus  nos  homi- 
nes,  et  Deos  renturj  et  credunt  fuas  ducere  aique 
agitare  vindemias:  dies  nobis  natalitii  fuht,  et  poten- 
tias  coelites  diis  autumant  habere  natales.  Ouod  fi 
poffent  adfcribere  valetudines,  ae^ritudines,  etcorpo- 
rales  Diis  morbos,  non  dubitarent  eos  linepfos,  lip- 
pulos,  atque  enterocelicos  dicere,  eo  quod  ipli  et  lie- 
noli  et  lippi  funt  faepe,  et  ingentium  herniarum  ma- 
gnitudine  ponderoli. 

XXXV.  {Ooerth.  XXXVlll.)  Sed  fi  Dii  immor- 
tales  nequeunt,  inquit,  irafi,  neque  ullis  animo- 
rum  affectibus  eorum  quatitur  concutiturqu*^  na- 
tura :  quid  hiltoriae  libi  volunt,  quid  annales, 
quorum  in  confmptionibus  legmuis  nonnullis  of- 
fenlionibus  Deos  motos,  peltilt-ntias,  Iterilitates, 
ac  frugum  inopias,  aliaque  intuljire  civitatibus  na- 
tionibusque  difcriuiina :  eosque  rurfus  farrorum  fa- 
tisfactione  phicatos,  indignationum  pofuilf  fervo- 
res,  et  in  habitum  laetiorem  Itatum  coeii,  tempelta- 
tumque  mutalfe?  (^uid  terrarum  fiemitus,  quid  mo- 
tus,  quos  cife  accepimus  factoSj  quod  elfent  acti  per 


25S  Arnobii  advebsus  gentes 

indiligentiam  ludi,  nec  ad  fuam  formam  condiiionem* 
quecurali?  inftauratis  his  tamen,  et  curiofa  obferva- 
tione  repetiiis,  fuperorum  conquieviffe  terrores,  et  ad 
hominum  curani  familiaritatemque  revocatos.  (^uo- 
ties  vatum  juflis,  harufpicumque  refponlis,  poltquam 
divina  res  facta  elt,  et  exgentibus  transmarinis  acciti 
Dli  quidam,  delubraque  his  facta,  et  in  altioribus  co* 
lumnis  lij^na  quaedam  etfimulacra  funtconftituta:  et 
imminentium  averfi  funt  peri^culorum  metus,  et  gra* 
vilBmi  hoftes  pulfi,  et  amplificata  res  publica  eft,  et 
victoriarum  frequentibus  gaudiis,  et  provinciarum 
polfedione  complurium?  quod  utique  non  fieret,  li 
faciificia,  li  ludos,  caeterosque  afpernarentur  Dii  cul- 
tus:  neque  fe  honorari  eorum  procurationibus  duce- 
rent.  Si  ergo  his  datis  calor  omnis  numinum,indigna- 
tioque  frigefcurit,  vertunturque  in  profpera  ea,  quae 
videbantur  afferre  terrores,  manifeftum  eft,  haec  onmia 
non  line  coelitum  fieri  voluntate,  et  quod  ea  tribuan- 
turanobis,  inaniteretcum  tota  imperitia  reprehendi. 
XXXVI.  {Obertlu  XXXIX.)  Ventum  eft  ergo, 
diim  loquimur,  ad  ipfum  articulum  caufae,  ven- 
tum  rei  ad  cardinem,  ventum  ad  veram  atque 
adjunctilfimam  quaeltionem :  in  quam  convenit 
ut  debeamus  infpicere,  formidine  fuperflitionis 
amota,  et  gratilicatione  depolita  ,  utrumne  hi  Dii 
iint,  quos  faevire  alTeratis  offenfos,  reddique  facri- 
ficiis  mites:  an  ftnt  longe  aliud,  et  ab  hujus  vi  de- 
beant  et  nominis  et  potentiae  fegregari.  Non  enim 
imus  inficias,  in  annalium  fcriptis  contineri  haec 
omnia,  quae  funt  avobis  inoppofttione  prolata  :  nam 
et  ipft  pro  modulo,  ingeniique  pro  captu  et  legimus, 
et  elfe  pofttum  fcimus,  ludis  quondam  ipfis  Circenfi- 
bus,  qui  Jovi  maximo  fierent,  patremfamilias  quen- 
dam,  antequam  inciperent  res  agi,  fervum  pefftme 
meritumper  Circiaream  mediam  transduxiffe  caefum 
virgis,  et  ex  moie  uiulctaffe  poft  patibuli  poena.  Lu« 


L  I  E  £  n  VII. 


257 


dis  deinde  jam  terininalis,  profllonlisque  curiiculis, 
non  niulti  poU  leniporis  Ipatiuni  civitaiLin  occtpirfe 
peftilentia  vafrari.  Cnnique  dies  ndderet  mahnii  nialo 
gravins,  catervnlim  et  populiis  interiret:  rnfticulo 
cuidani  forle  hnniilitatis  obfcuro  Jovem  per  inlbm- 
nium  dixifTe,  uti  ad  confules  Vaderet,  pratlblem  libi 
displicuifle  monltraret,  polTe  melius  lieri  civitati,  11 
ludis  fua  relip,io  redderetur,  et  ex  integro  rurfus  cu- 
riofa  obfervatione  procederent.  (^uod  cuni  ille  facere 
minime  curalTet;  vel  quod  elTe  vanum  fufpicaretur 
infomnium,  nullamque  habiturum  apud  auditnros 
fideni :  vel  quod  ingenitae  humilitatis  niemor  potelta- 
tis  tantae  fugeret  et  formldaret  accelfum:  cunctatori 
reddituminimicum  Jovem,  filiorum  obitus  irrogavifle 
pro  poena.  Mox  cum  et  ipfi  proprium  minaretur  iii- 
teritum,  ni  praefulis  pergeret  nuntius  iniprobati:  ob- 
eundiformidine  territatum,cum  jametipfe  contactus 
peftilentiaeflagraret  incendio,defententia  propinquo- 
rum  perlatum  ad  curiam  patrum,  iniomniique  expofita 
"viflonc,  flammas  evolavifle  contagii;  ludorum  deinde 
inftauratione  decreta,  et  fpectaculis  adhibitam  gra- 
vem  curam,  et  priorem  populo  redditam  fanitatem. 

XXJCVII.  {Oherth.  XL.)  Sed  neque  iiliKi  fle- 
que  nos  negabimus  fcire,  temporibus  quondam  ci- 
vitatis  et  reipublicae  duris,  vel  quae  lues  infefta  fa- 
ciebat  continua  populum  contage  conficiens;  vel 
quae  hoftes  validi,  et  ad  periculum  libertatis  au- 
ferendae  praeliorum  profperitate  jani  proximi:  juf- 
lis  et  monitis  vatum,  transmarinis  ex  gentibus 
quosdam  Deos  accitos,  magnificisque  honoratos 
templis,  et  luis  fedaffe  flagrantiam,  et  viribus  ho- 
flium  fractis  frequcntifiime  triumphatum,  et  auctos 
imperii  fines,  innumerasque  provincias  fub  leires  ve- 
firi  cecidifle  dominatus.  Sed  neque  hoc  noftram  con- 
fcientiam  fugit,  lectum  et  pohtum,  ictum  cum  eflet 
Capitoliam  fulmine,  muhaque  in  hoc  alia:  Jovis  et- 

Tom.  I.  R 


258         Arnobii  adversus  gentes 

iam  fimularriim,  fublimi  qiiod  in  culmine  flabat,  fiiis 
elTe  ab  fedibus  provolutum.  ReJponfuin  deinde  ab  ha- 
rufpicibus  cditiim,  resfaevas  Irirtiflimasque  portendi, 
ab  incendiis,  caedibus,  ab  lcguni  interitu,  et  ab  juris 
occafu,  maxime  tamen  ab  domefticis  hoflibus,  atque 
ab  impia  conjuratorum  manu.  Sed  flecti  haec  pofle, 
imo  aliter  publicari  fcelerata  non  polTe  confilia,  nifi 
3upiter  rurlus  altiore  in  culminefigeretur,  orientalem 
converfus  ad  cardinem,  radiisque  oppofitus  folis,  Af- 
fuille  dicto  fidem :  nam  fubreclo  culmine  converfo- 
que  ad  foleni  figno,  patuifle  res  abditas,  et  referata 
in  maleficia  vindicatum. 

XXXVIII.  {Oberth.  XLL)  Habent  quidem 
miraculi  fpeciem,  quinimo  habere  creduntur  cun- 
cta  ifta,  quae  dicta  funt:  fi  ita ,  ut  funt  prom- 
pta,  liumanum  veniant  ad  auditum:  nec  diffi- 
temur  inefle  his  quiddam ,  quod  in  prima  po- 
iitum,  quemadmodum  dicitur,  fronte  perltrin- 
gere  aures  poffit,  et  veritatis  Jimiiitudine  circumve- 
nire.  Caeterum  fi  penitus  intueri  res  factas,  perfonas, 
et  perfonarum  volueris  voluntates,  niliil  effe  reperies 
Diis  dignum,  et  quod  faepe  jam  diclum  eft,  quod  ad 
hujusnominis  fpeciem  dignitatemque  referatur.  Quis 
eft  enim  primum,  qui  Deum  illum  fuilfe  credat,  qui 
currentibus  fruftra  delectaretur  equuleis,  evocarique 
fe  genere  lioc  ludicri  jucundiffimum  duceret?  Imoil- 
lum  fuilfe  quis  eft  qui  aflentiatur  Jovem,  queniDeum 
principem  dicitis,  et  rerum,  quaecunque  funt,  condi» 
torem:  qui  fpectatum  proficifceretur  e  coelo,  canthe- 
rios  dfi  velocitate  certantes,  rejjlicantes  gyros  feptem, 
et  quos  diffimiles  ipfe  corporum  elfe  in  mobilitate 
voluiffet,  eos  tamen  gaudere,  tranfire,  tranfiri,  pronos 
et  cernuos  ruere,  cum  curribuft  refupinos  verti,  tralii 
alios  cruribus  et  claudicare  praefractis,  et  ineptias  nu- 
gis  et  crudelitatibus  mixtas  fummis  in  voluptatibus 
liabuifTe,  quas  iiomo  quivis  laetus,  nec  ad  liudium 


L  I  B  E  R  VIT.  259 

plenae  gravitatis  ac  ponderls  erndltus  pnerill.i  duoe- 
ret  atque  a!^ernaretur  ul  ludicra?  Qiiis  eft,  inqunm, 
qui  credat,  repetamns  ut  allidue  lianc  vocem,  generis 
eum  fuifTe  divini,  qui  quoniam  lums  actus  per  Circi 
elt  fpatium,  meritorum  poenas  et  fupplicia  redditu- 
rus,  ita  exacerbatus  ardefceret,  fefeque  ad  vires  accin- 
geret  ultionis?  Si  enim  nocens  fervus,  atque  illa  fue- 
rat  animadverlione  puniendus:  qui  debuit  Jupiterin- 
dignatione  aliqua  commoveri,  cuni  ageretur  injufte 
nibil,  imo  cum  nocens  caput  poenis  convenientibus 
plecteretur?  Sin  autem  immunis  ab  fcelere,  neque 
ulli  obnoxius  crimini,  vitiofi  praefulis  ipfe  fuit  in 
caufa,  cui  cuni  fubvenire  potuiffet,  non  fccit,  imoipfe 
quaefivit,  et  pati  quod  improbabat,  et  ab  aliis  poenas 
fuae  permiflionis  exigere:  et  cur  laefum  deinde  illo 
fe  queftus  eft  et  pronuntiavit  in  praefule,  quia  crucis 
ad  poenas  perCirci  actus  elt  medium,  virgis  dilacera- 
tus  et    flagris? 

XXXIX.  (Oberth.  XLII.)  Et  qnid  ex  hoc  fa- 
cto  labis  potuit  et  foeditatis  elTluere,  quod  aut 
Circum  faceret  minus  purum,  aut  Jov^em  con- 
taminatum,  cum  per  exigua  momenta,  per  pun- 
cta,  tot  in  orbe  confpiceret  millia  mortis  in 
generibus  variis,  et  cruciatibus  in terire  diverJis ?  Ante, 
inqnit,  eft  actus,  iudi  quam  inciperent  confici.  Si  fa- 
crilego  pectore,  religionisque  contemptu,eil:  ut  igno- 
fcere  debeamus  Jovi  indignanti  fe  fpretum,  nec 
Circenfibus  propriis  follicitiorem  adhibitam  curam. 
Sin  autem  errore  vel  cafu,  latens  illud  non  e[t  anim- 
advepfum  et  cognitum  vilium,  nonne  fuerat  rectum, 
Jovique  conveniens,  ut  humanis  ignofceret  lapfibus, 
et  imprudentiae  caecitatem  veniali  conceffione  dona- 
ret?  Sed  vindicandares  fuit.  Etpoft  haecaliquisfui/fe 
illumDeum  credet,  qui  puerilis  incuriam  ludicri,  ci- 
vilatis  uitus  elt  et  perfecutus  interitu?  gravitatis,  ac 
ponderis,  aut  ullius  liabuiUe  ( onftantiae  firmitatem. 


zGq  AnNOUIl    ADVERSUS    CENTES 

qni  iit  fibi  ex  integro  voluptatis  in  gaudia  rnrreretur, 
venenatam  in  perniciem  aeris  haultus  vetlit,  et  pe- 
Itil<'ntiae  morbo    ftrao;em    mortalitatis  indixit?     Si 
ludorum  exhiblibr  ma^iftratus  minus   curavit   edi- 
fcere,  quisnam  e(Tet  illo  die  Circi  actus  per  medium,    * 
contractaque  elt  ex  hoc  culpa  :  quid  infelix  comnie- 
ruerat  populus  ,  ut  aliena  delicta  capitis  fui  diflblve- 
retpoenis,  peftilentibusque  contagiis  crudeliter  ex- 
pclleretur  e  vita?  imo  quid  foeminarum  genus,  qnas 
ab   negoliis    publicis    conditio    fragilitatis  excepit? 
quid  adultae  virgines,  quid  parvuli  fecere  pufiones? 
quiddeniqucadhuc  j)arvi  nutricum  fubalimonia  con- 
Itituti,  ut  in  eos  immitteretur  par  etuna  faevitia,  pri- 
usque  acerbitalem  mortis,  quam  dulcedinemaliquam 
perciperent  luniinis? 

XL.  C  Obcrtli.  XLIIf . )  Si  fibi  Jupiter  ludos 
fcrupulofius  fieri,  reftituique  quaerebat,  R.  fide- 
liter  reddere  fuam  populo  fanitatem,  nec  ma- 
lum ,  quod  fecerat,  prorogari  ulterius  et  au- 
geri:  nonne  rectius  fuerat,  confulem  ut  ad  ipfuni 
veniret,  lacerdotum  ad  aliquem  publicorum,  Pontifi- 
cem  maximum,  aut  adFIaminem  fuumDiaIem,eique 
per  fomnium,  et  praefulis  vitium,  et  funelti  caufam 
temporis  indicaret?  (^uae  fuerat  ratio,  ut  ruri  homi- 
nem  fuetum,  obfcuritate  incognitum  nominis,  urba- 
riarum  infcium  rernm,  quid  fit  praeful  forlalfe  ne- 
fcientem,  voluntatis  fuae  deligeret  nunlium,  et  expe- 
litae  fatisfactionis  auctorem?  Quem  fi  utique  fciebat, 
divinus  modo  fi  fuerat,  tergiverfatorem  in  obfequio 
futurum:  nonne  fuerat  pronius,  et  Ueo  conveniens, 
mtntem  hoDiinis  vertere,  et  parendi  fubigere  volun- 
tatem  ;  quam  vias  aggredi  faeviores,  et  latrocinii  ritu 
line  uila  paffim  ratione  faevire?  Si  enim  rufticus,  fe- 
iiior,  inexpeditus  in  rcbus  obeundis,  cunctabatur  in 
re  juITa  caufis  fuperioribus  retardatus:  quid  infelices 
ejus  commeruerant  liberi,  ut  in  eos  ira  et  indignatio 


1 


L  1  B  f:  II   VII.         ,  201 

vertereliir,  oiTenfasque  alterius  luminJs  fui  fpoliatio- 
ne  penfarent?  Et  quisqnam  elt  hominum,  qui  fuilTe 
illum  Deum  credat  tam  injuftum,  tam  impium,  neo 
inortalium  filtem  conftituta  fervantem,  apud  quos 
nefas  haberetur  magnum,  alterum  pro  altero  plccli, 
et  aliena  delicta  aliorum  cervicibus  vindicari?Sed  et 
ipfum  fecit  pt;ftilitatis  faevitia  comprehendi.  ISonne 
er£:o  praeftantius,  quinimo  aequius  fuerat,  /i  hoc  efle 
videbalur  faciendum,  ut  ab  ipfo  patre  terror  coerci- 
tionis  inciperet,  apnd  queni  caufa  lanti  fuerat  motus, 
et  inoboeda  ceffatio,  quam  in  ejns  dolorem  vim 
liberis  facere,  et  innoxias  urere  atque  abolere  perfo- 
nas?  Quaenam  illa  faeviiia,  crud<  litas  fuit  quae  ton- 
ta,  ut  extincta  fobole  inteftinis  periculis  polt  territa- 
retpatrem?  (^)nod  jamdudum  li  facere,  id  eft,  loco 
priorevoluilfet;  nec  gcrmaniras  connceretur  innoxia, 
et  volimtas  numinis  cocnofrerolur  oilenfa.  At  enim 
completo  annuntialionis  ofhcio  Italim  morbus  eva- 
nuii,  et  fanitati  Iiomo  elt  contiiuio  reftitutus.  Et 
quid  habet  adniirationis  res  ilia.  fi  malum,  quod  in- 
fpiraverit,  repulit,  feftque  inanioftentatione  jactavit? 
(Juod  li  peniius  res  pendas,  maois  illa  crudelitas, 
quam  beneficium  falutis  fuit:  fiquidem  hominem  mi« 
ferum,  et  interire  poft  filios  cupientem,  non  gaudia 
fervavit  ad  vitae,  fed  ut  fuam  folitudinem  difceretj  et 
orbitatis  cruciamenta  fentiret. 

XLI.  {Oberth.  XLIV.)  Confimlli  ratione  per 
alias  ire  licebit  hifiorias,  et  oltendere  in  his 
quoque  longe  aliud,  quam  elfe  Dii  debeant,  de 
his  iplis  dici,  et  earum  in  expofitionibus  in- 
dicari:  velut  in  hac  ipfa,  quam  deinceps  po- 
nam.una  ei  duabusve  conjunciis,  faftidium  neimmo- 
dcratione  pariatur.  Poft  advectos,  inquitis,  transmari- 
nis  ex  gentibus  Deos  quosdam,  poltque  condita  his 
templa,  polt  cunuilatas  facrificiis  aras,  male  habens 
fefe  recreatus  convaluitpopulus,  et  p«:iiilenLes  moibi 


^G2.  AnisOBll    ADVERSUS    CENTES 

indiicla finceiitate fugerunt.  Qui,  effamini,  Dii  quaefo? 
Aefculapius,  inquitis,  Epidauro  bonis  Deus  valetudi- 
nibus  praefidens,  et  Tiberina  in  infula  conflitutus. 
Si  elfet  nobis  animus,  fcrupulofius  llta  tractare,  vobis 
iplis  obtinerenms  auctoribus,  minime  illum  fuilfe 
clivum,.qui  conccptus  et  natus  muliebri  alvo  ellel; 
qui  annorum  gradibus  ad  euni  fmem  afcendinet  aeta- 
tis,  in  quo  illum  vis  fulminis,  veftris  quemadmodum 
literis  continentur,  et  vita  expuliffet  et  lumine.  Sed 
quaellione  ab  ifta  difcedimus:  Coronidis  filius  fit,  ut 
vultis,  ex  immortalium  numero,  et  perpetua  praedi- 
tus  fublimitate  coelelti.  Ex  Epidauro  tamen  quid  eft 
almd  allatum,  nili  magni  augminis  (ioluber?  Fidem 
li  annalium  fequimur:  etexploratam  eis  attribuimus 
veritatcm,  nihil,  ut  confcriptuni  eft,  aliud.  Quid  ergo 
dicemus?  Aefculapius  ifte,  quem  praedicatis,  Deus 
praeltans,  fanctus  Deus,  falutis  dator,  valetudinum 
pelfmiarum  propulfator,  prohibitor,  et  extinctor, 
lerpentis  elt  forma  et  circumfcriptione  finitus:  per 
terram  reptans,  coeno  natis  ut  vermiculis  mos  eft, 
folum  mento  radit  et  pectore,  tortuolis  voluminibus 
fe  trabens,  atque  ut  pergere  prorfus  pofiit,  partem 
fui  poftremam  conatibus  prioris  adducit. 

XLII.  (ObertJi.  XLV.)  Et  quoniam  legitur 
lifus  cibis  etiam,  quibus  vita  in  corporibus  im- 
moratur,  habet  patulas  fauces  ,  quibus  cibos 
transvoret,  oris  hiaiibus  appetitos:  habet  re- 
ceptaculum  ventris,  et  ubi  manfa  et  vorata  de- 
coquat  vifcera,  fanguis  detur  ut  corpori,  et  viribus 
redintegratio  fubrogetur:  habet  et  extremos  trami- 
tes,  per  quos  immunda  faex  eat,  averfabili  corpora 
fceditate  deonerans.  Siquando  mutat  loca,  et  ab  aliis 
transgredi  inalias  regiones  parat:  non  utDeus  obfcu- 
re  per  coelievolat  fidera,  punctoque  intemporis,  ubi 
caufa  poltulaverit,  liftitur:  fed  velut  animal  brutum 
vehicnlum,  quo  fuftineatur,  petit:  undaspelagivitat; 


L  I  r>  E  Pi  VII.  263 

atqne  nt  tutus  poffit  incolumisque  praeftari,  cum  ho- 
minibas  naveni  afcendit,    et  ille  publicae   fanitatis 
Deus  fragili  fe  ligno,  et  tabularum  compagibus  cre- 
dit.      Non  arbitramur  evincere,  atque  obtinere  vos 
polTe,  Aefculapium  ilium  fuifle  fcrpentem:  nifi  hunc 
coJorem  volueritisinducere,  utin  aiiguem  dicatis  con- 
vertifie  feDeum,quo  mentiri  fe  polfet,  quisnam  eflet, 
aut  quales  homines,  intueri.  Ouod  li  fuerit  a  vobis  di- 
ctum,  quam  infirmiter  invalideque  dicatur,  ipfa  re- 
rum  inaequalitas  indicabit.  Si  enim  fe  Deus  videri  ab 
hominibus  evitabat,  nec  in  forma  ferpentis  velle  de- 
buit  confpici:  cum  in  quaiibet  forma  non  ab  ipfo  fe 
alius,  fed  ipfe  elfet  futurus.  Sin  autem  intenderat  cer- 
nendum  fe  dare,  non  debuit  oculorum  negare  confpe- 
€tui:  cur  non  talem  videri  fe  praebuit,  qualemfciebat 
fe  eife,  qualemque  fe  noverat  fui  numinis  in  potentia 
contineri?  Erat  enim  hocpoiius,  multoque  praeftan- 
tius,  auguftaeque  conveniensdignitati,  quamfieri  be- 
luam,  horrentisque  aniraalis  in  limilitudinem  verti, 
et  dareambiguis  contradictionibus  locum  :  eiletneve- 
rus  Deus,  an  nefcio  quid  aliud,  longeque  ab  fupera 
lublimitate  fejunctum. 

XLIII.  ipberth.  XLYI.)  Sed  fi  Deus,  in- 
quit,  non  erat,  cur,  e  navi  poftquam  extu- 
lit  fefe,  Tyberinam  ad  infulam  replit :  nus- 
quam  Itatim  comparuit,  et  viderier  ut  ante  deliit? 
PoIIumus  enim  fcire,  utrumne  aliquod  obftaculum 
fuerit,  cujus  fefe  objectu  atque  oppolitione  protexe- 
rit,  an  hiatus  aliquis  ?  Vos  pronuntiate,  vos  dicite, 
cjuidnam  illud  fuerit,  aut  cuinamrerumgeneridebue- 
ritapplicari,Ii  perfonarum  oiRcia  funt  certa  certarun\ 
veltra.  Cum  res  ita  lit,  deque  veftro  numine,  veftra- 
que  et  relio;ione  tractetur,  veftrum  eftpotius  edocere, 
veftrumque  monltrare,  quid  illa  res  fuerit,  noftras 
velle  quam  exaudire  fententias,  noltraque  expectare 
decreta.     Nam   nos   quidem   quid    aliud   poITumus 


p64-  Al\N01JII    ADVERSUS    GENTE$ 

jdicere,  nift  qiiod  fuit,  et  vifum  eft:  quod  hiftoriae 
prodidere  omnes,  et  oculorum  fenfibus  eft  compre- 
henfum?  Hanc  tamen  fcilicet  colubram  validiUimi 
corporis,  et  prolixilatis  immenfae;  aut  li  nomen  boc 
fordidum  eft,  anguem  dicimus,  ferpeptem  nominita- 
mus;  aut  fi  quodaliud  nobis  ufus  vocamen  obtulerit, 
autampliatiofermonis  effinxerit.  Sienim  replit  ut  co- 
hiber,  non  pedibus  fe  ferens,  neque  fuas  fubexplicans 
itiones,  fed  ventre  nixus  ac  pectore:  fi  ex  materia 
formatus  carnis  longitudinem  porri^ebatur  in  lubri- 
cam,  caput  li  Jiabuit  atqne  caudam,  fi  oblita  fquamis 
terga,  li  macularum  futiectionibus  varia,  fi  os  denti- 
bus  lionidum,  et  ad  infligendos  inftructum  morfus: 
quid  aiiud  poffunuis,  tiuaui  peneris  eum  dicere  fuiffe 
terreni;  quanivis  fuerit  immanis  et  nimius,  quamvis 
illum  abRc^ulo  exercitusvi  caefum,  longitudinecor- 
poris  et  roboris  anteiret?  Sed  aliud  nos  remur,  et 
labefacimus  et  deftruimus  veritatem,  Ergoveftrum  elt 
explicare,  quidnani  ille  fuerit,  vel  cujus  generis,  no-«- 
minis  et  qualitatis  cujus,  NamDeus  effe  qiii  potuit,  cum 
haberet ea,  quae dixinms,  quaeDii habere non  debent,  fi 
cogitant  Diieffe,  et  vocaminishujuseminentiampoffi- 
dere?  Tyberinam  poftquam  ad  infulam  r£pfit,  nus-" 
quam  continuo  apparuit:  qua  ex  re  numen  fuiffe 
monftratur?  PolTumus  enim  fcire,  utrumne  iftic  ali- 
quod  rei  fuerit  alicujus  obftaculum,  cujus  fefe  obje- 
ctu  alque  oppofitioue  protexerit,  an  hiatus  aliquis, 
aut  ex  molibus  inaequaliter  aggeratis  fucceffus  qui- 
dam,  et  fornires,  in  quos  iniulit  fe  raptim,  circum- 
fcripto  tuentium  vifu?  Qaid  enim  fi  flumen  tranfili- 
vit?  quid  fi  transnatavit?  quid  fi  fylvarum  denfitati- 
bus  fe  dedit?  Argumentatio  flaccida  eft,  ea  re  fufpi- 
cari  Deum  iUum  fuiffe  ferpentem,  quod  ab  oculis  fefe 
properata  omnifeftinatione  fubtraxit:  cumDeumnon 
hiille  eadem  rurfus  poffit  argumentatiooe  mon" 
iiml 


Ll  BE  1\    VII.  265 

XLIV.  {Oherth.  XLVII.)     Sed    fi  Deus   piae- 
fens    anguis    ille    Hon    fuit,     cui    poft    illius    ad- 
ventum   peftilentiae   vis    fracta    eft,    et  populo  fa- 
lus    reddita   Romano?    Referimus   et    nos    contra: 
li  ex  libris  fatalibus,    vatumque  refponfis  invilari 
ad  urbem  Deus  Aefculapius  jufTus  elt,  ut  ab  luis  con- 
tagio  morbisque  peltilentibus  tutameam  incolumem- 
que  praeftaret,  ei  venit  non  afpernatus,  ut  dicitrs, 
colubrarumin  formam  converfus:  curtoliesRomana 
civitas  mali  hujus  afilicta  eit  cladibus?    totics  aliis 
aliisque  temporibus  dilacerata,  vexata  elt,  et  innume- 
ris  ftragibus  civium  minor  facta  eft  millibus?     Cum 
enim  Deus  accitus  in  hoc  efle  dicatur,   ut  omnino 
omnes  caufas,  quibus  pePcilentia  conflabatur,  averte- 
ret:  fequebatur,  ut  civitas  intacta  elfe  deberet,  flatu- 
que  a  noxio  immunis  femper  innocuaque  praeftari. 
Atquin  videmus,  ut  fiiperiusdictum  elt,  faepenumero 
his  morbis  curfus  eam  vitae  habuifle  funeftos :,  nec 
difpendiis  levibus  efle  populi  fractas  debilitatasque 
virtutes.  Ubi  ergo  Aefculapius  fuit,  ubi  ille  promif- 
fus  oraculis  venerabilibus?  Cur  tcmpla  poft  condita, 
fibique  exaedificata  delubra,  diutius  liabere  perpefl^us 
elt  bene  meriras  civitates  luem,  cum  in  id  eflet  acci- 
tus,  ut  et  malis  mederetur  initantibus,  nec  fmeret  in 
futurum  tale  aliquid,  quod  metuerelur,  irrepere? 

XLV.  {pherth.  XLVIII.)  Nifi  fone  aliquis  dicet, 
minoribus  et  confequentibus  feculis  idcirco  Dei  talis 
defuifle  cultodiam,  quod  impiis  jam  moribus  et  im- 
probabilibus  viveretur :  opem  autem  contulilfe  ma- 
joribus,  quod  innoxii  fuerint,  atque  ab  omni  fcele- 
rum  contagione  dimoti.  Quod  ratione  cum  aliqua  et 
audiri  forlitan  potuiflet,  et  dici,  fi  aut  in  temporibus 
prifcis  oames  eflent  usque  ad  unum  boni:  aut  fe- 
quentia  tempora  malos  omnes  generarent,  et  nulla 
diverlitate  diioretos.  Cum  vero  res  ita  fit,  ut  in  ma- 
gnispopulis,  nationibus,  quinimo  et  in  civit^tibus 


s6G         Arnobii  adversus  gentes 

cunctls  mixtum  fit  humanum  genus  naturisj  vblun- 
tatibus,  moribus,  tamque  potuerint  in  prioribus  fe- 
culis,  quam  in  novellis  aetatibus  boni  iimul  malique 
exiftere:  ItuUimi  fatis  elt  dicere,  propter  malitias  po- 
Iteros  auxilia  numinum  non  meruifle  mortales.  Si 
enim  propter  malos  fequentium  faeculorum  boni  non 
funt  protecti  temporum  novellorum,  et  propter  anti- 
quos  malos  boni  aeque  ac  majores  non  debuerant 
merere  benevolentiam  numinum.  Sin  propter  bonos 
prifcos  mali  etiam  confervati  funt  prifci :  et  propter 
bonos  minores  aetas  debuit  fequens,  quamvis  elfet 
improbabilis,  protegi.  Aut  ergo  jaiii  fracta  atque  im- 
minuta  vi  morbi  anguis  ille  perlatus  famam  confer- 
vatoris  affumplit,  cum  nihil  omnino  commoditatis 
attuliflet:  aut  fatalia  dicenda  funt  carmina,  multum 
veris  aberravifle  praefngiis,  cum  remedium  ab  his  da- 
tum  non  deinceps  cunctis,  fed  auxilio  fuifle  uni  tan- 
tum  reperiatur  aetati. 

XLVI.  COberth.  XLIX.)  Sed  et  Magna,  inquit, 
Mater  accita  cx  Phrygio  Peflinunte,  juffis  confimili- 
ter  vatum,  falutaris  populo  et  magnarum  caufa  laeti- 
tiarum  fuit.  Nam  et  diu  potens  hoftis  ab  Italiae  pof- 
(eflione  detrufus  eft,  et  gloriolis  illuftribusque  victo- 
riis  decus  urbis  reftitutum  eft  prillinum,  et  imperii 
fines  longe  lateque  porrecti,  et  innumeris  gentibus, 
civitatibus,  populis  libertatis  jus  rapium  elt,  et  ju- 
gum  fervitutis  impofttum;  multaeque  res  aliae  foris 
domique  perfectae  ineluctabili  firmitate  gentis  no- 
men  majeftatemque  fundarunt.  Si  verum  loquuntur 
hiftoriae,  neque  uUas  inferuntrerumconfcriptionibus 
falfitates,  ailatum  ex  Phrygia  nihil  quidem  aliud  fcri- 
bitur  miflum  rege  ab  Attalo,  nift  lapis  quidam  non 
magnus,  ferri  manu  hominisline  ullaimpr^fftonequi 
poflet:  coloris  furvi  atque  atri,  angellis  prominenti- 
bus  inaequalis :  et  quem  omnes  hodie  ipfo  illo  vide- 
mus  in  figno  oris  loco  politum ,  indolatum  et  afpe- 


L  I  B  E  R    VII.  267 

rum,  et  Iimiilacro  faciem  minus  expreiTam  limula- 
tione  praebentem. 

XLVII.  {Obcjth.  L.)  Quid  ergo  dicemus?  Hanni- 
balem  illum  roenum,  lioltem  potentem  ac  validum, 
fub  quo  anceps  et  dubia  res  Romana  contremuit,  et 
magnitudo  trepidavit,  lapis  ex  Italia  depulit,  lapis 
fregit,  lapis  fugacem  ac  timidum,  fuique  elTe  diriimi- 
lem  fecit?  Et  quod  rurfus  exilivit  ad  imperii  colu- 
men ,  et  regium  principatum,  niliil  conliliis  actum 
eft,  nihil  liominum  viribus:  nec  ad  reditum  fubli- 
miiatis  antiquae  tot  tantisque  ab  ducibus  quidquam 
elt  fcientia  militari  aut  rerum  experientia  collatum? 
Lapisaliis  vires,  aliis  roboris  infirmitatem  dedit:  hos 
fecundis  praecipitavit  ab  rebus,  aliorum  extulit  Itra- 
tas  defperatione  forlunas?  Et  quis  hominum  credat 
terra  fumptum  lapidem  fenfu  agitabilem  nullo,  fuli- 
ginei  coloris  atque  atri  corporis,  Deum  fuiife  nia- 
trem?  ant  quis  rurfus  accipiat,  hoc  enim  folum  re- 
riat,  numinis  alicujus  habitafle  in  iilicis  fragmentis 
more  fubjectam,  venisque  in  ejus  abftrufam?  Et 
unde  parta  victoria  eft,  fi  Peflinuntio  lapidi  nullum 
inerat  numen?  Sedulitate  polfumus  dicere,  ac  vir- 
tute  pugnantium ,  iifu,  tempore,  confilio,  ratione, 
fato  etiani  poffumus,  et  reciproca  varietate  fortunae. 
Sed  li  auxilio  lapidis  res  facta  eft  meiior,  et  felix  re- 
cuperata  victoria  eft,  ubinam  mater  illa  Phrygia  tem- 
pore  illo  fuit,  cum  tot  tantisque  exercitibus  caefts  in- 
clinata  eft  res  fumma ,  et  ad  ultimae  labis  periculum 
venit?  Cur  non  minaci  fortiter  fe  obtulit?  Cur  im- 
petus  tantos  belli  non  prius  fregit,  ac  repulit,  quam 
immanes  inciderent  plagae,  quibus  omnis  eff^undere- 
tur  fanguis,  et  exhauftis  rueret  vita  ipfa  pene  vitali- 
bus  ?  Advecta  enim  nondum,  nec  favorem  fuerat  ut 
commodaret,  rogata.  Sed  bonus  auxiliator  numquam 
rogari  fe  pofcit,  fpontanea  femper  opitulatione  fubve- 
niens.   Hoitem  pellere,  ac  fugare  non  potuit ,  niulto 


flCS  Ai\NOBJl    AUVERSUl'    GENTES 

adhac  niari,  terrisque  habitabilibus  difcreta.  Sed 
Deo,  li  Deus  eft,  lonfijum  nihil  omnino  eft,  cui  pnn- 
ctuni  tp.  ra  elt,  et  fub  niitu  omnia  conftitiita. 

XLVIll.  {phcrth.  Ll.)  Sed  fucrit  praefens,  ut  ex- 
pofcitis  credi,  illo  ipfo  nunien  iii  lapide:  et  morla- 
lium  quisquam  eft,  quamvis  ille  lit  r,i.cdulus,  et  facil- 
limas  aures  quibuv->libct  fictionibus  praebeat,  qui  eam 
judicet  fuifle  aut  lenipore  illo  Deam,  aut  hodie  dici 
appellarique  debere?  quae  modo  haec  appetat,  niodo 
illa  depofcat,  fiios  deferat  faftidiatque  cultores  :  pro- 
vinciis  ab  humilioribns  migret,  poientioribus  popu- 
lis,  ditioribusque  fe  jungAt.  Verum  bellicas  res  amat, 
interque  e^e  defiderat  pugnis,  caedibus,  mortalitati- 
bus,  et  cruori.  SiDcorum  eit  propriuxn,  li  modo  funt 
veri,  et  quos  deceat  nuncupari  vi  vocis  ifiius,  et  po- 
tentia  numinis,  nihil  facere  malitiofe,  niiiil  injufte, 
hoininibusque  fe  cunctis  una  et  parili  eratia  fme  ulla 
inclinatione  praebere:  generis  eam  fuifle  divini  quis- 
quam  ne  hominum  credat,  aut  habuilfe  aequitatem 
Diis  dignam,  quae  lumianis  fefe  difcordiis  inferens, 
aliorum  opesfregit,  aliis  fe  praebuit  exhibuilque  lau- 
tricem,  libertatem  his  abftulit,  alios  ad  columen  do- 
minationis  evexit:  quae  ut  una  rivitas  emineret,  in 
humani  generis  perniciem  nata,  orbem  fubjugavit  in- 
noxium. 

XLJX.  {Ohertli.  XXXV.)  Age  nunc  fummatim, 
quoniam  fernio  prolatuscft,  et  perductusinhaecloca, 
liniiularum  partium  oppohtionibus  comparemus, 
utrurnne  vos  melius  rebus  de  fuperis  fentiatis,  anpo- 
tius  nos  multo  et  honoratius  opinemur  et  rectius, 
quodque  rei  divinae  fuam  praellei  atque  attribuatdi- 
gnitatem.  Ac  primum  vos  Deos,  quos  in  rerum  na- 
tura  vel  arbitramini  elfe,  vel  creditis,  quorumque  in 
templis  omnibus  fimulacra  conltituiftis  et  formas, 
profitemini  g^q,  natos,  et  ex  mafculorum  foemina- 
rumque  feminibus  cpnyentionum  progenitos  lege. 


L  I  B  E  n    VII.  269 

At  vero  nos  conlra,  fi  mor!o  Dii  certi  funt,  habent- 
que  liujus  nominis  aiictoriiatem,  poLtntiam,  dignita- 
tem,  aut  ingenitos  elTe  cenfemus,  hoc  enim  reJigio- 
fum  eft  credere,  aut  li  habent  nativitatis  exordium, 
Dei  fummi  eft  fcire,  quibus  eos  rationibus  fecerit,  aut 
fecula  quanta  lint,  ex  quo  eis  altribuit  perpetuitateni 
fui  numinis  inchoare.  Vos  habere  fexus  Deos,  alios- 
que  ex  his  mares,  foeminei  generis  alios  efle  cenfttis: 
nos  potentias  coelites  difcretas  eife  feniibus  abnega- 
mus ;  quoniam  difcrimen  hujusmodi  terrenis  animan- 
tibus  datum  eft,  quas  coire,  quas  generare  auctor  vo- 
luit  rerum,  fubitituendis  perlibidinem  prolibus.  Vos 
hominum  iimilitudinem  gerere,  et  mortalium  vulti- 
bus  exiitimatis  eife  formatos :  nos  effigies  remur  fub- 
motas  efTe  ab  his  longe,  quoniam  forrna  mortalis  elt 
corporis  :  et  ii  forte  eltulla,  comprehendere  neminem 
poife  indubitabili  alfeveratiore  juramus.  A  vobis  artifi- 
cia  iinguli  opificum  more  habere  perhibentur:  ride- 
mus,  cumaudimusnosifta;  quoniamDiisartesnecef- 
farias  ducimus  arbitramurque  non  effe,  et  eas  conftat 
etliquidum  eitpaupertatis  ad  fubfidium  comparatas. 
L.  (Oberth.  XXXVI.)  Difcordiarum  alios  ex  Iiis 
vos,  alios  dicitis  qui  peftilentias  irrogent,  alios  qui 
amores,  qui  furias,  alios  vero,  qui  praefint  bel- 
lis,  et  fanguinis  effufione  laetentur:  at  vero  nos 
contra  ab  ingeniis  numinum  judicamus  eife  dis- 
junctas :  aut  fi  funt,  qui  haec  mala  miferrimis  infe- 
rant  fubjiciantque  mortalibus,  ab  Deorum  contendi- 
mus  procul  eife  natura,  n£C  fub  hujus  nominis  prae- 
dicatione  ponendos.  Irafci  et  perturbari  vos  numina, 
caeterisque  animorum  aflFectibus  mancipata  eife  at- 
que  oV)noxia  judicatis:  nos  hujusmodi  motus  aliencs 
exiftimamus  ab  his  eife:  funt  enim  ferocium  gene- 
rum,  et  mortalitatis  obeuntium  functiones.  Vos  pe- 
r-orum  fanguine,  vos  caedibus  et  mactationibus  ho- 
ftiarum  gaudere,  laetari,  et  in  gratiam  cum  homini- 
busremini  oiienfiouibus  redire  fopitis:  nos  amorem 


syo  Arnobii  j\dversus  gentes  Lie.  VII. 

fansuiiiis  nullum  e[[e  in  coelitibus  ducimus:  nec  efle 
tam  duros,  ut  milerorum  animantium  caede  falura- 
tas  abjiciant  iras.  Vos  mero,  vos  thure  honorem  arbi- 
traminiDiis  addi,  et  eorum  augefcere  dignitatesrnos 
monftrum  et  prodigium  judicamus,  quod  quisquam 
hominum  credit,  aut  auguftiorem  fieri  Deum  fumo, 
aut  ex  roribus  exiguis  vini  ipfum  fibi  ab  hominibus 
ducere  fatis  fancte,  atque  honorifice  fuppHcatum.  Vos 
aeris  linnilibus,  et  tibiarum  fonis,  vos  cquorum  cur- 
riculis,  et  theatralibus  ludis  perfuafum  habetis  Deos 
et  delectari,  et  affici,  irasque  aliquando  conceplas  eo- 
rumfatisfactionemoUiri:  nos  inconveniensducimus, 
quinimo  incredibile  judicamus,  eos,  quigradibus  mil- 
le  genus  omne  virtutum  perfectionis  tranlierintfiim- 
mitate,  in  voluptatibus  habere,  atque  in  deliciis  res 
eas,  quas  homo  fapiens  rideat,  et  qiiae  non  aliis  vi- 
deantur  contincre  aliquid  gratiae,  quam  infantibus 
parvulis,  et  trivialiter  et  popularitcr  inftitutis. 

LI.  (pherth.  XXXVII.)  Haec  cum  ita  fe  liabeant, 
cum.que  fit  opinionum  tanta  noftrarum  veltrarumque 
diverfitas,  ubi  aut  nos  impii,  aut  vos  pii:  cum  cxpar- 
tium  fenlibus  pietatis  debeat  atque  impietatis  ratio 
ponderari?  Non  enim  limulacrum  qui  libi  aliquod 
conficit,  quod  proDeo  veneretur:  aut  qui  pecus  tru- 
cidat  innoxium,  facrisque  incenditaltaribus,  ishaben- 
dus  eit  rebus  deditus  efle  divinis.  Opinio  reiigionem 
facit,  et  recta  de  Diis  mens;  ut  nihil  eos  exillinies 
contra  decus  praefumptae  fublimitatis  appetere.  Cnm 
enim  cuncta,  quae  his  dantur,  lub  oculis  hic  noftris 
videamus  abfumi,  quid  ad  eos  aliud  ab  nobis  dicen- 
dum  elt  pervenire,  nili  opiniones  Diis  dignas  et  eo- 
rum  convenientiflimas  nomini?  Ilaecfuntdonacertif- 
fima,  facrificia  haec  vera :  nam  pulticulae,  thura  cum 
carnibus  rapacium  alimenta  funt  ignium,  et  parenta- 
libus  conjunctiffima  mortuorum. 

F  I  N  I  s. 


S  E  G  M  E  N  T  U  M. 

Qiiod  Codex  MS.  Regius  Arnobianus,  ex  eoque  Roniana  edi- 
tio  adiextum  Iiabet  ad  initium  Capitis  XLI.  LibriVIf.  no- 
firae  editionis  polt  verba  :  faftidium  ne  iinmoderatione  pa- 
riatur. 


i^onimus  infitias  in  annaliiimfcriptiscontineriliaec 
oninia,  quae  funt  a  vobis  in  oppofitione  prolnta  :  nam 
et  ipfi  pro  niodulo,  ingeniique  pro  captu,  et  legimus 
haec  eadem,  et  elfe  polita  fcimus :  fed  quaeftionis  in 
hoc  fumma  eft,  utrumne  hi  Dii  lint,  quos  faevire  af- 
feveratis  offenfos,  reddique  hidis  et  facrificils  mites? 
an  lint  longe  aliud,  et  ab  hujus  vi  debeant  et  nomi- 
nis  et  potentiae  fegregari.  Quis  eft  enim  primum 
qui  eos  deos  exiftimet  aut  elfe  qui  orcdat,  qui  moti- 
bus  et  faltationibus  fcenicis ,  qni  cantheriis  frultra 
currentibus,  vohiptatum  folvuntur  in  gaudia,  ineptas 
et  frigidas  actiones  fpeclatum  proficifcuntur  e  caelo? 
offendique  fe  doleant  et  fuis  honoribus  derogaluai, 
fi  paullifper  confliierit  ludius  aut  tibicen  modice  in- 
terquieverit  feffus?  qui  praefuhan  fibi  displicuiffe 
pronuntient,  ii  per  Circi  medium  pergat  nocens  ali- 
quis,  meritorum  poenas  et  fupphcia  redditurus? 
Quae  fi  penitus  cuncta  et  hne  ulla  gratificatione  cer- 
nantur,  non  tantum  ab  diis  effe  reperientur  aliena, 
verum  ab  homine  quovis  lauto,  nec  ad  fummos  api- 


ijya  Segmentum. 

ces  gravitatis  ac  pondens  infdtnto.  Qiiis  efi  enim 
prinuim  deos  illos  qiii  exiftimct  fuifle  aut  efle  qui 
credat,  qui  nocendi  habeant  faeviendique  naluram, 
easque  abjiciant  rurfus  cyallio  uno  fanguinis,  et  turis 
fuflitione  moliti?  Qui  motibus  fcenicis  et  faltationi- 
bushiftrionum  feftos  dies  ducant  et  hilarita tis plenif- 
limasvoluptatesj  cjui  cantherios  fruflraetfme  uUara- 
tionc  currentes  fpectatumproficifcantur  ecoelo:  gau- 
deantque  ex  his  alios  Iransire  pronos  et  cernuos  rue- 
re,  cum  curribus  refupinos  verti,  trahi  alios  debiles 
et  cruribus  claudicare  praefractis;  qui  praefulem  fibi 
difplicuifle  pronuntient,  li  per  Circi  medium  pergat 
nocens  aliquis  meritorum  poenas  et  fupplicia  reddi- 
turusj  qui  offendi  fe  doleant  et  fuis  honoribus  dero- 
gatum,  li  pauJlifper  conltiterit  ludius,  interquieve-' 
rit  tibicen  fefl^us,  puer  ille  matrimus  decidat  fortuito 
alicujus  inftabilitate  prolapfus?  Quae  li  penitus  cun* 
cta  et  line  ulla  partium  gratificatione  pendantur,  non 
tantum  longe  longeque  ab  diis  eife  reperiuntur  alie- 
na,  verum  a  quovis  homine  fentiente  communia,nec 
ad  Itudium  veri  rationum  cognitionibus  erudito. 


In  hoc  fggmento  plura,  quae  prius  difperfis  itt  locis  dictei 
fuerant ,  totideni  verhis  iterum  defcripta  funt.  Cur  vero  lihra' 
rias  hoc  affumentuni  in  textuni  jirnohii  intrudere  aufus  fuerit, 
haud  facile  dictu.  Ut  ut  fit»  liaec  non  ejfe  Amobii  monuijfo 
fujfieiat.      [Nourrius.l 


ANNOTATIONES 


IM 


ARNOBII 


LIBROS    VII    ADVERSUS    GENTES, 


Tom.  1. 


ANNOTATIONES 

I  N 

A  R  N  O  B  I  U  M. 


Arnohii  Disputationum  adverfiLS  gentes  Lihri  VII.I 
Haec  eft  htnum  Librorum  tT<yfa(£)>)  iu  editione  Romana ,  et  aliis 
omnibus  quae  ab  ea  propa^atae  funt.  At  in  MS.  obfervant  fcriptum 
adverfus  tiationes.  Res  una  et  eadem  eft.  Ipfe  nofter  Lib.  III.  ^d 
unius  credulitatis  ajjenfum  mente  una  cOncurrere  gentes  et  populos 
fecit,  et  morihus  difflmiUimas  nationes.  Lib.  V.  Cap.  13.  Quid 
dicitis  o  gentes!  quid  hujusmodi  deditae  Opinionihus  nationes  ?  In- 
fldeles  omnes  populi  appellnntur  in  libris  veteris  Testamenti  W^^i 
et  inde  in  Apoftolicis  libris  et  Ev^angeliftarum  monumentis  sBvy\'. 
nempe  quia  praeter  populum  Deo  peculiarem  Judaeae  terminis  in- 
clufum ,  et  poftea  praeter  paucos  fideles,  gentes  omnes  aliae  et 
nationes,  vero  Deo  ignorato,  idolis  ferviebant.  Hinc  igitur  vetus 
Ecclelia  appellationes  illas  retinuit,  donec,  ruente  idololatria  et 
Chrilliana  pietate  longe  lateque  diffundente  fe,  facies  rerum  rautari 
coepta  eft.  Tunc  enim,  quum  Chriftiani  Imperatores  terrarum  orbi 
praefiderent,  et  Ecclefiae  Chrifto  ubiquo  conderentur  ;  contra  Ido- 
lorum  templa  clauderentur  et  everterentur ;  fimul  cum  appellatio- 
ris  caufa  appellatio  quoque  ipfa  mutata  eft;  et  pro  Nationibus, 
Gentibus,  Ethnicis,  Pagani  appellari  coeperunt,  quippe  rion  amplius 
terrarum  orbem  occupantes,  fed  in  anguftum  coartati,  et  quali 
pagis  tantum  quibusdam  conclufi.  Nec  dubito,  quin  haec  vera  appel- 
lationis  ratio  fuerit;  atque  fententLim  me.im  non  inutiliter  adfir- 
mat,  quod  ab  aliis  etiam  obfervatum  eft,  incognitam  fuilTe  appel- 
lationem  iftam ,  antequam  ad  Chriftianos  Iniperatores  imperium 
devolutum  elTet.      ^Heraldus.'] 

E  Fragmento  Commentarii  Salmafiani  in  Arnobium  edito  .ib 
J.  A.  Fabricio  ad  calcem  operum  Sancti  Hippolyti  Tom.  11. 
pag.  122  —  i34'i  ubi  vir  eruditionis  iramenfae  de  nominibus  et 
praenominibus  RoniAnoru,m  •    znore  fuo ,    nmple  fAtis  •    fed  docto 

S  a 


ayC  Annotationes 

dispiitat,  paucjffima  quae  ad  nomen  Ariiobii  fpectant,  lilc  delibafTe 
fufSciat.  Incipit  quaercre  vir  doctinimus,  quare  nomen  Arnobii 
luide  bic  absque  pracnoraine  ct  cognomine  infcribatur.  Fecit  fcil. 
hoc  Arni.bius  more  Graecorum  plerorumque  ,  qui  priltinam  femper 
confuctudincm  retinuerunt,  ut  imico  nomine  gauderent ;  quan- 
qiiam  vix  dubitandum  eft  ,  quin  plura  nomina  liabnerit  Arnobius, 
quod  folemne  fuit  non  Romanis  tanlum,  fed  etiam  Hifpanis,  Gallis, 
Afris  fiib  Romanorum  imperio  deu;entibus  usque  ad  Conflantinum,. 
per  quem  ufus  praenominum  abolitus  fere  eit,  qualis  olim  nimi- 
rum  erat,  ut  Titus  aliquis ,  aut  Marcus,  aut  Aulus  ,  aut  Cnaeus 
ante  alia  nomina  vocaretur ;  retentum  tamen ,  iit  plura  liaberent 
nonuna,  quorum  prima  quaeque  praenominis  vicem  oblinuiffe 
vjfleri  polTunt,  et  vel  ex  eo  coUi^i  poteft,  nomen  hoc  illi  proprium 
fuiirc;  fiquidem  expluribus  cuni  unum  praecipue  feligitur,  praeteri- 
lis  caeteris,  id  maxime  proprium  viJetur,  qiio  folo  quis  nomina- 
tur.  recerimt  idem  alii  quoque  ejusdem  fere  aetatis  fcriptores,  v.  C 
A'"^l!ius  (ita  citatus  ab  Auguliino  de  Civitate  Dei  Lib.  IX.  Cap,  4. 
ct  libris  omnibus  antiquis,  ex  qiio  nomen  A.  Gellii  poftea  per  edi- 
tioncs  vulgatum  eft,)  et  Apulejus,  cui  Lucii  praenoraen  adfcripfe- 
ruiit  ctiitionos,  cum  minime  taracn  id  compareat  in  pliiteariis  libris, 
in  quibus  lej;itur  tantum :  Incipit  primus  liber  Motamorphofeos 
Apnieji.  Acque  ita  deinceps  et  in  ceteris  ejus  fcriptis.  Sane  quod 
ad  AoelHiim  et  Apulejum  attinet,  Graeci  moris  imitatione  id  eo8 
factitaffe  verofmiile  elt,  cujus  magnam  in  omnibus  aflectationem 
produnt.  Verum  et  Arnobius  nomen  mere  Graecum  eft.  'Afvo/3/of, 
ut  Z>ivop<o«,  Mav.^o^ioi,  Ylokv^io;.  Nec  enim  gentilicium  eft,  ut 
Apulcjus,  fed  ut  Graecanica  pura  nomenclatura  elt,  ita  ex  eorum 
nominum  genere  exiltit,  quae  vicem  cognominis  in  libertis  habere 
folita  erant,  praenomine  ac  nomine  dominorum  praepofitis.  Liberti 
quippe,  praenomine  ac  nomine  domini  adfcito,  tertium  fuum  adde- 
bant  proprium  et  Graecum.  Exempla  pa/Tim  obvia  apud  auctores 
et  in  antiquis  infcriptionum  monumentis.  Sic  enim  fefe  vocabant: 
A.  Appui-ejus  A.  L.  Thyasus,  Ii.  e.  Aulus  Appulejus,  Auli  liber- 
tus ,  Thyafus.  Nomen  fervi  graecum  Thyafus ,  qui  dominum 
habuit  Aulum  Appulejum,  fic  vocatiim  praenomine  etnomine: 
co^nomen  ignoratur.  Ab  eo  manumiffus,  adfumto  praenomine  et 
nomine,  vocatus  eft  Aulus  Appulejus  Thyafus.  Hoc  in  omnibus  per- 
petue  et  conftanter  obfervatum.  Libertini  autem  nomen  proprium 
paternum,  quod  in  pntre  vice  cognominis  fuit,  poft  ejusdem  eman- 
cipationcm  convertebant  in  nomen  quafi  gentilicium,  ac  de  nomine 
patroni  gentilicio  praenomen  plerumque  faciebant  hoc  modo  :  Fla- 
viu8  Sofipater  Charifius.  Sofipater  nomen  proprium,  Charifius 
patris.     SoCpater ,  qui  Fiavius  norainabatur,   ab  ali^uo  patrono  ex 


IN     LlBKUM     I.  -277 

gente  Flavla  manumilTus.  Sic  ille  Thyafus  fi  filium  LabnilTet 
iiomiiie  EpapLiotlitum ,  fic  nuncupandus  fecundum  Iianc  regulam 
veniret:  Appiilejus  Thyafus  E^apLroditus.  Aliqunndo  etiam  prne- 
nomen  patroni  paterni  retinebant  libertini.  Quemadmo.lum  vero 
plura  nomina  LabuifiTe  videtur  Arnobius,  ila  incertum  cfi,  iitrum 
nominis  an  cognominis  ei  loco  fuerit  Laec  appeliatio.  Haec 
Salmafius. 


ANNOTATIONES 

I  N 

L  I  B  R  U  M      I. 

Cap.  I.  —  injanire ,  hacchari'^  Id  eft  tanquam  rates  deo 
inapletos  id  affirmare.  Arioli  fcilicet  et  vates  exiitimati  furere 
propter  motus  illos,  quibus  tanquam  divina  vi  concitati  lotabantur. 
Ita  Virgilius  Aen.  III,  445*  i-nfmam  vatem  adfpicies.  et  VI,  78-  ^'^'^' 
cJiatur  vates.  [^  Heraldus  et  Prior.^  Sic  et  Miniicius  Felix  Ocfav. 
Cap.  XXVII.  vates  et  ipjl  ahsque  templo  fic  infaniunt ,  fic  hacchaii' 
tur ,  flc  rotantur.  Conf.  Oudend.  ad  Apulej.  Met.  III.  p.  2ii. 
t  Orell.  ] 

et  velut  quiddam  promtwn  ex  oraculo  dicere  ]  Id  eft  tan- 
quam  certifiimum  quid  et  indubitatum  audacter  et  magnifice  pro- 
mmtinre.  Nara  oracula  cum  brevitatis  majeftate,  tum  rei  veri- 
tate  Labebantur  ausuftilTana :  nec  de  iis  dubitandum  exiltimabant, 
quae  sh  t^iiVcSo?  Deus  cecinilTet.  Cicero  apud  Auguflinum  de  Civ. 
Dei  Lib.  II.  Cap.  XXI.  de  Loc  Ennii  verfu  :  Jl^Iorihiis  antitjuis  res 
ftat  liomana  virisque.  Quem  quidem  ille  i^erfum,  inquit,  vel  brevi- 
tate  vel  veritate  tanquam  ex  oraculo  milii  quodam  ejfe  effatus  videtur» 
Idem  pro  Fontejo  Cap.  VII.  Si,  quidquid  ex  illo  loco  dicetur,  ex  Ora- 
culo  dici  arbitrahitur.  [_HeraId.  et  Lhnenhorft.']  Conf,  Juret.  ad  Sym- 
macb.  Lib.  II.  Epift.  VII.  pag.  77.  ed.  Lectii.   [O.] 

pojlquam  e^ffe  in  mundo  Chrijliana  gens  coeplt ,  terra^ 
rum  orbem periijje^  Ita  adfcribebant  eo  tempore  caufas  malorura 
omnium  Cliriftianis ,  et  Deos  ajebant  CLriltianorum  impietate 
exafperatos  mala  omnia,  quaecunquc  humanum  genus  urgebant,  cx- 
citare.  Conf.  TertuUian.  Apologet.  Cap.  XL.  Augufi^in.  dc  Civ. 
Dei  Lib.  II.  Cap.  II.  et  III.  Cyprianus  ad  Demetrianum  etc.  Pofiiea 
quura  principum  CLriftianorura  imperio  idolorum  templa  claude- 
rentur,  et  gentilis  fuperltitio  prohiberetur ,  Luic  etiara  caufae 
niala  feculi  iribuebant,  et  inde  Orolio  data  occalio  fcribendae  hifto- 
riae,    [  Herald,  et  Elmenh.'] 


878  Annotationes 

quilms  quonJam  fohhant  invifere  ren  nojtras']  Pervnl. 
£;ata  opiriio  apiid  veiercs.  Vitie  Catiilli  Epithilam.  v.  382.  feq(j. 
Ovid.  Metam.  I,  145  —  150.   Falt.  \,  247  feqq.  [O.] 

popiilaria  rerba  ]  lloc  cfc  fermones  ortos  ex  impcritia  popii- 
lari ,  qualesqiie  rcpeteie  iiulieniilimnm  fiiiJTet  hominibus  doctrina 
excultis.  Similiter  Augultinus  de  Civit.  Dei  Lib.  11.  Cap.  Ilf. 
JVIeinento  autein,  me  ijha  commemorantem  ndhuc  contra  imperitos 
agere ,  ex  quorum  imperitia  illud  quoque  ortum  eft  vulgare  prover- 
biuin:    Pluvia  defecit  caufa  Chrlftiani  noinlnis.     iHerald.^ 

h.oJlilibuii  condignos  nos  odiis  ejfe~\  Chriftiani  cnim  publici 
hoftes  et  exiltimabantur ,   et  appellabantur.  [/Jt'/»i.] 

externilnati  funb  Dli  longe^  examina  ianta  moerorum 
m,ortalium  importata  funt  Jaeculis  J  Ilanc  lectionem  leltituit 
Stewecliius  e  Cod.  IMSfo.  Editio  Rom.  Exterminati  fumus,  dutn 
longe  etc.  quod  Gelenius  depr.ivaverat  hoc  modo:  Exterminandi 
fumus,  fi  per  nos  examina  etc.  fequente  Elmenhorltio.  Meurfius  in 
Critico  Arnobiano  pag.  1.  lcijendum  exiRimat:  Exterminati  Rmus 
longe  ,  dum  examina  etc.  exterminati  fiinus  explicans  exterminemur, 
At  fi  aliis  verbis  repotere  voluiffet  Arnobius  id ,  quod  dixerat  in 
antecedentibus  :  hoftilihus  condlgnos  nos  odiis  ejfe ,  dixilTet  procul 
dubio  tollendi,  necandi  (umus,  aut  jimiie  quid.  Nam  exterminare 
non  eft  interimere ;  fed  extra  terminos  mittere,  e  civitate  ejicere. 
Vid.  Nonius  h.  v.  ibiqiie  Mercerns  pag.  gQ.  quod  contra  Rothium 
bene  monet  Heufingrr.  ad  illum  Ciceronis  lociim  de  Oflic.  Lib.  If. 
Capi  XXIII.  Exque  eo  tempore  tantae  difcordiae  fecutae  Junt ,  ut 
et  tyranni  exifteretit ,  et  optimates  exterminarentur ,  et  praeclarifjime 
conjiituta  respuhlica  (_  Lacedaemoniorum  )  dilaberetur.  Conf.  Biine- 
mann.  ad  Lactant.  Inft.  Lib.  VI.  Cap.  XIX.  pag.  gio  feq.  Adr. 
Behotius  in  Apophoretis  Lib.  I.  Cap.  IX.  conj.  et  exterminatis  fum- 
mis  Diis  longe ,   exaniina  etc.     Sed  bene  habet  Codicis  lectio.   [O.] 

importata  Junt  Jeculis\  Vide  infra  Cap.  III.  Ita  Lactantius 
in  Epitome  Cap.XLVI.  §.8.  pro  hoc  iinportavit  illis  Deus  mala,  ubi 
multiis  eft  de  hoc  verbo  Buneraannus  pag.  12Q5.  Mortalium  fecula 
nihil  aliud  fignificat  quam   genus  humanum,    Vide  infra  Lib.  VII. 

Cap.  XXIV.  ca] 

Cap.  II,  — »-  opinionis  ijlius  mentem'}  Alii  fontem.  Sed. 
fiatim  ipfe  fe  explicat  Arnobius  et  hoc  quod  dicitur  quale  ft :  ut  nos 
diciraus  :    ivas  daran  fey  ,   was  dahinter  fteche.     [O.] 

contentionum  /iudiis]  Sic  Auguftinus  Confeff.  Lib.  XII. 
Cap.  XVIII.  Nolo  verbis  contendere;  ad  nihil  enim  utile  eft,  nif  ad 
fuhverfionem  audientium.     [Elmenh.'] 

ut  non  impii  nos  magis ,  Jed  illi  ipji  etc^  Crimen  objecto- 
rum  malorura  impietatisque  ad  nationes  retorquent  et  alii  fcriptores. 


IN    LlBRUM    I.  fl79 

r.  c.  TertLiUianus  iii  Apolo2;et.  Cap.  XLI.  Lactantius  Inft,  Lib.  V. 
C«p.  VIII.  Cyprianus  ad  Demetrianum.     [_ldein.'\ 

qiiidnam  iiwijitaiu/n ,  quid  incognitum  etc,  ]  Sic  habet 
editio  Liigd,  Bar,  e  correctione  J.  Meurlii  ia  Critico  pag.  4.  Alii 
inufitatum.  Sed  invijltatuin  et  incognitum  e/t  nunquam  antea  neque 
vifu ,  neque  auditu  cognitum,  et  in  fequentibus  Arnobius  talia  tra- 
dit,  quae  non  tantum  a  quotiiliano  ufu  abhorrent,  ^hoc  enim  effeC 
inufitatum,')  fed  quae  plane  nunquam  vidit  vel  audivit  genus  huma- 
num.    [O.] 

Invifitatum  et  inuftatum  faepe  confundi ,  monuerunt  Lipfius 
Epiftol,  Quaeft.  Lib.  II.  Cap,  XXVI.  Hottingerus  V.  Cl.  ad  Cic.  de 
Divin.  I,  pag.  517.  Fr.  A.  Wolf,  ad  Sueton.  Vol.  I.  pag.  166  fq. 
Oudendorp.  ad  eundem  Suetonii  locum  Auguft,  Cap.  XLIII.  Idera 
copiofe  docuic  Menkenius  in  Obff.  Lat.  Ling.  v.  invifuatus, 
[  Jac,  Ochsnerus.  ] 

contj-a  leges  principaliter  injlitutas  ~\  Hoc  eft  a  Deo  rerum 
omnium  moderatore  ac  principe  in  ipfis  rerum  primordiis  conftitutas. 
Ita  apud  TertuUianum  non  femel.    iHerald.'] 

vertigo  haec  m,undil^  Id  eft  mundi  incitatifflma  converfo,  ut 
ait  Cicero  in  Somn.  Scip.  Cap.  V.  der  Umfchwung ,  die  Kreisbewe- 
guug  des  Himmels,  Ita  Plinius  Hift.  Nat.  Lib.  II.  Cap.  III.  mun- 
dum  molem  dicit  rotatam  vertigine  affidua.    [  6>,  ] 

Mundus  pro  caelo,  ut  fere  femper  in  hoc  fcripto,  ab  Arnobio 
ponitur ,  et  a  plurimis  veterum ,  Manilio ,  Lucretio  et  aiiis. 
Feftus:  JVIundus  appellatur  caelum,  terra ,  viare  et  aer.  Macrobius 
ad  Somn,  Scip.  Lib.  II.  Cap,  XX.  Non  folnm  terrani,  fed  ipfum 
quoque  caelum,  qjxod  vere  mundus  vocatur ,  temperari  a  fole  certiffi- 
mum,  Lib.  tl,  Cap.  XX.  unde  et  mundaniis  dicitur ,  quia  mundus 
proprie  caelum  dicitur.      Ennius  iu  Scipione  : 

—   mundus  caeli  vajius  conftitit  flentio,    {_JVIeurfus  p.  2.] 

cujus  litce  omnia  vejliuntur^  Ita  de  fole  Lucretiiu  II. 
vs.  145  : 

Quam  fuhito  foleat  fol  ortus  tempore  tali 

Conveftire  fua  perfundens  omnia  luce, 

Omnihus   in  promptu ,   manifeftumque  videmus, 
et  Virgilius  Aen.  VI>  640: 

J^argior  hic  campos  aetJier  et  lumine  7>eftit 

Purpureo. 
[  Cannegiefer.  Epift.  ad  J.  D.  Hortens.  in  van  Hoven  Ot.  L,itt.  p.  72.  ] 

calore  y  exarjlt ,  intepuit']  Sic  interpungendum ,  ut  calora 
xeferatui  ad  praecedens  animantur,     Quod  vifum  ctiam  doctifllmo 


flSo  Annotattones 

viro  Petro  Bertio.    Exardere  vero  dtxit  pvo  ardere  dejiit ,  quemad»- 
modum  etiam  Martialem  uti  obfervavi,   Lib.  III.  Epigr.  LXVI. : 

Jam   prono   Phaethonte  fudat  Aethon 

Exarfuque  dies. 
\_]VIettrs.  pag.  3.J  Intepuit  efi.  tepefacto  ardore  (ardoris  detrimenta 
paffus  )  deriguit,  iit  ipfe  Arnobius  infra.  Tepere  fcilicet  ubi  cum 
friotire  confertur,  calorcm  fignare;  fi  cum  calore  componatiir,  fri- 
giditatem,  muhis  exemplis  oftendit  Beliotius  in  Apophoret.  Lib.  III. 
Cap.   m       [O.] 

moderaminis  Jollti  temperamenta'\  Id  eft:  mediocritatem 
illam  inter  nimium  calorem  et  frigus,  qua  fol  terrae  moderatur. 
Ita  fappilfime  apud  veteres   temperies ,   temperutura  caeli.    [O.] 

novellarum  femper ~ reJlitutione~\  Nota  vip&v  femper-refti- 
tutione.  Sic  Lucretius ,  quem  facpilTime  imitatur  Arnobius  nofter, 
Lib.  I,  ir>5: 

Unde  fihi  extortam  femper  'florentis  Homeri 

Commtmorat  fpeciem. 
Tta  (^noque  femper  -  lenitas  apud  Terentium  Andria  Act.  I.   Scen.  11, 
£  jMeurs.  p.  4-  ]    At  Lucretii  locus  nihil  probat.    f  <?•  ] 

nunquid  tepores  medii  inaequalium  temporum  confujio- 
flibus  occiderunt?^  PefHnie  Meurhus:  acciderunt.  tepores  medii 
funr  tepores  veris  et  auturani ,  qui  occidunt  inaequalibus  tempori» 
bus  live  anni  tempeftatibus ,  aeftate  fcil.  et  hyeme  cum  illis  con- 
fufis.    [O.] 

tardijjlmas  luces"]   Luces  h.  1.  pro  diluculo.    [O.] 
JSunquid  fuas  animas  exfpiravere  venti~\  Scholiaftes  vetus 
ad  notiflimos  illos  Horatii  verfus  IV.  Od.  XII : 

3am    veris  comites ,     qui  mare   temperant» 

Impellunt  animae  lintea    Thraciae. 
Ufitatum  eft,    inquit,   poetis  animas  nominare  flatus,   allufione  voca^ 
huli    Graeci   avepiog.    [  Elmenh.  ]      Plura   exempla    citavit    Meurfius 
in    Critico    fuo    pag.   4.    ^^    C.    Barthius    in    Adverfar.    Lib.   III. 

Cap.  XII.  [  a  ] 

emortuisque  flaminibus~\  Veteres  omnia  deficientia  mori 
dicebant  ex  Pythagoraeorum  fententia ,  quiomne,  quod  crefceret, 
aniraam   habere  cenfebant.     Virsilius  Georg.  I,  107: 

Et   cum   exuftis  ager  morientihus   aeftuat   herhis. 
ubi  videndus  Servius.     Perfius   Satyra  IV  : 

Pannofam  faecem   morientis  forhit   aceti. 
Cyprianus    contra   Deroetrianum  :     Vinea  licet  fallat ,    et  olea  deci- 
■piat ,    et   herhis  ficcitate  morientihus  aeftuans  campus  arefcat ,    quid 
iioc  ad    Chriftianos  ?    et  ipfe  Arnobius  iufra :  Dijficiles  fluviae  fata 
faciunt  emori.    [  Meurs,  pag.  5.  ] 


iN  LiBRUM  I.  agi 

coacfatur']  Ita  editor  Lu£;d.  Bat.  ex  conjectura  FulvH 
Urfini  veriflima,  guam  Elmenhorftius  in  Var.  Lectionum  libello 
exeniplorum  nube  aditruit,  probante  etiam  Adr.  Beiiotio  in  Apo» 
phoretis.  Coactare  fcil.  frequentativum  a  cogere  eft  verbum  aiiti- 
quum  et  Lucr«tJanura  (conf.  de  Rer.  Nat.  VI.  vs.  ii20.  ),  qualia 
itiultis  in  locis  in  Arnobio  antiquitatis  Itudiofiirimo  imitatore  funt 
reftituenda.  Coguntur  nubei  coelo,  avviyovrat,  centies  apud  veteres, 
coarctantur  (ut  ceteri  habent,  etiam  recentiiliraus  editor,  Oberthiir) 
non  item,  nifi  de  iis  fermo  fit,  quae  in  arvjoywf^laq  et  montiura 
convalles  ventis  compelluntur.    [  (5.  ] 

nec  madldata  ex  imbrihus  arua  fuccedunt?'\  Haec  ell 
Th.  Canteri  emendatio,  excepta  lantum  praepolitione  ^x,  quam  nos 
addidimus.  Codex  MS.  habet:  nec  madidari  ex  imbrihus  arva  fuc 
cedunt ,  quam  tuetur  Heraldus  fuccedunt  dictum  putans  pro  ver- 
gunt.  Sed  fuccedere  vix  elt  pergere  fimpliciter,  fed  pero;ere  in 
labore,  quem  alius  inchoavcrat.  Meurfms  pag.  5'  conj.  madidari 
—  —  —  —  fuccedit.  Gelenius  edidit :  nec  madidata  imbribus 
arva  fuccefcunt ,  id  eft  fuccum  capiunt.  Salmalius  edidit  nec  niadori 
ex  imbribus  urva  fuccefcunt.  Behotius  in  Apophoretis  Lib.  III, 
Cap.  III.  conj.  madidari  —  —  —  fuefcunt.  Praepolitio  eoc  non 
debebat  oIFendere  Grotium  le":entem :  nec  madidarier  imbribus  arva 
fuccedunt ,  et  Cnnteium.  Solet  enim  Arnobius  praepolitiones  ex, 
de ,  in  abundanter  poneie  imitatione  Graeccrum,  qui  evt  eodem 
xaodo  vi^irrui   ufurpant.     [O.  ] 

et  i^itis  Uquoribus  mutatus  e/f]  Haec  eft  verilTima  lectio, 
quam  e  Codice  MSto  eruit  J.  Meurfms  in  Appendice.  Sabaeus  et 
Gelenius  ed.  exuftis  liquorihus.     [  O.  ] 

non  furiunt''\  Ita  editor  Leidenfis  ex  emendatione  F.  Urlini. 
Codex  MS.  habet :  non  efuriunt,  quod  tuetur  Heraldus,  efurire  acci- 
piens  pro  furire,  ut  egelidum  pro  gelidum,  ilUque  adltipulatur  Beho- 
tius  1.  1.  credens  primam  et  propriam  verbi  efurire  figniiicationera 
fuiffe  coitum  appetere ,  poftea  propter  honeftiorem  ufum  translatana 
ad  cibi  appetentiam.  Sed  Arnobius  infra  conftanter  habet  furire. 
Surire  proprie  de  fuibus  foemellis  verrem  appetentibus.  Vid.  Feftu» 
V.  Suillum  ibique  Scaliger,  et  Nonius  v.  CatuUire.  Sed  de  tnaribus 
ufurpant  Apulejus  in  Apologia:  (pui  eorum  coitu  -progignantur :  qui 
ex  limo  coalefcant :  quoties  et  quid  anni  cujusque  eorum  generis  foB' 
minae  fuhent,  marcs  furiant.  et  ipfe  nofter  infra  Lib.  V.  Cap.  XXVIII. 
de  Baccho  :  Lafciina  deinde  furientis  affumta,  huc  atque  illuc  climes 
torquet.  Ita  v.a-Kqa\)  apud  Graecos  a  uftirfof  ,  to  «iSoTov  toC  ivh^of, 
ut  docet  Meurfius  in  Critico  fuo  paa;.  6.  Conf.  Behotius,  qui  de  hoQ 
verbo  multus  eft,  et  P.  Burniannus  II,  in  Antholog.  Lat,  Epigv, 
Voh  l.  pag.  629.     [O.] 


282  Annotationes 

in  uteris  fumtos'^  Cannegieter.  mavult  futos,  lioc  eft  tiini» 
cis  I  membranis  infutos  iu  coipore  materno.  Male.  fumtos  in  ute- 
ris  dictutn  pro  conceptos ,  affutntos  in  uteros.  Ablativus  pro  jccu- 
fativo,   ut  poltea  \'i(lebimus.     [  O.  ] 

inhahitabiles]  pro  fimplici  hahitabiles,  ut  inhabitare  pro 
habitaie     [  Herald.  ]        Elmenhorltius   m  negative   accipit,    male, 

navitas'\  Alii:  nativitas,  Jmmo  vero  non  nativitas,  fed  nai»i- 
tas,  id  cft  induftria  et  labor  in  quaerendo  victu  dilTociavit  primo 
jnortales.      Hauc  vocem   ergo  repone.    [  Cannegieter.  ] 

non  matrimonia  copulani  nuptiarum  folemnibus  juflis^ 
Stewechius  legendum  cenfet  inatrimonia  —  -—  —  jnfta,  quemad- 
modum  a  Jurisprudentibus  dicuntur  juyJae  nuptiae ,  jufta  fervitus» 
liberi  jujti.  At  recte  Ileraldus  defendit.lectionera  Codicis.  Nuptia- 
rum  folemnia  jufta  funt  nuptiarum  ritus  folemnes ,  ri  vo/on^o/xevae 
Twv  yinwv.  Jufta  fcil.  hoc  loco  fubfiantive.  Ita  jufta  operum  et 
lahoris  apud  Columellam  de  Re  Ruft.  VI,  3.  Conf,  Nic.  Heins. 
Adverfar.  pag.  462.  ed.  Burraanni.  [  C?.  ]  Sic  et  Ovidius  Metam. 
11,627: 

—  —   —   —   injuftaque  jufta  peregi.       [  Ochsner,  ] 
ingenia  dirigunt  ]     MS.  praemittit  et.     Non  inale.    Tro  <fiVr- 

^Unt  autem  habet  derigunt.  Sed  folenne  fcripturariis  e  pro  /  fcri- 
tere.      [  Meurs.   in  yfppend.  ] 

et  fludiofae  referunt  gnavitatis  ufuras'\  Haec  eft  palmaria 
Fulvii  Urfini  emendatio  ,  merito  ab  editore  Leidenfi  in  textum 
recepla.  Vulgo  legitur :  ftudiofe  referunt  nativitatis  ufuras,  quod 
Stewechius  muiavit  ia  ftudiofae  nativitatis  ufuras.  At  vellem  nobis 
explicallet,  quid  lit  ftudiofa  nativitas.  Nativitatem  enim  pro  nativa 
indole  dici  poITe  vix  crediderim.  Rcponendum  itaque  elt  gnavitatis 
vel  navitatis,  quod  uuice  verum  efi,  et  a  librarii;  facillirae  corrumpi 
poterat  in  naiivitatis.      [C^.  ] 

quibus  fors  rerum  attributa  eft  talium?  Non  auctiores 
etc^  Sic  e  Cod.  MS.  rcftituit  Meurlius  in  Append.  Antea  cdeba- 
tur :  attributa  eft  ?  Talihus  etc,  Abutitur  acumine  fuo  Gelenius 
V.  talium  plane  delens.  Cannegieter.  mavult  talis,  fcil.  fors,  ut 
regncnt  atque  imperent.     [  O.  ] 

fuccingitur'\  Proprie  de  armis ,  quibus  corpus  defenditur. 
Hinc  per  Metaphoram  de  bonis  quibuscunque ,  five  animi  five  cor- 
poris.    Sic  Petronius  Cap.  V.  vs.  21  : 

—  —  —  —  His  animum  fuccinge  honis.    [O.] 

Cap.  III.  —  tenorem diduxerit  ]  Ita  legen- 

dum  eile  docent  verba  disfociata  coiUinuatiotie,  Cod.  MS.  deduxerit. 


IN    LlBRUM    I.  255 

quod  fruftra  defendit   Canterus.     De  vi   veibi  irrumpere  vide  quos 
Jaudat  Biinemann.  ad  Lactant.    Lib.  f.    Cap.  XX.   pnn;.  12.6.     [  (^.  ] 

qidbus  negulia  incurfantur  huniana  ]  Negotia  humana  i.  q. 
res  humnnae.  Sic  infra :  et  corporibns  lnbam  ferat  et  negutia  infir' 
niet  hiimana.  Incurfantur  autem  dicit  verbo  fi^niricantifiimo. 
Trnctum  enim  a  militibus  eft  popiilaniibus  omnia  et  vaftantibus. 
iiaficikXitv  Graeci  dicunt.    [  Uerald.  ] 

felicitate  donari  hujus  pocaniinis  meruitl^  Meruit  Heral- 
clus  interpretatur  coepit.  At  vero  merere,  mereri  Ijanc  ii^nificatio- 
nem  non  habet ;  fed  dicitur  apud  fcriptores  mediae  latinitatis  de 
iis,  qui  confequuntur  aliquid  five  Dei ,  live  principis  alicujus  vel 
potentioris  gratia,  Ita  Minucius  Felix  Cap.  VI.  c/ui  in  ipfus  mundi 
natalihus  meruerunt  Deas  vel  faciles  hahere  Tel  reges ,  id  eft  quibus 
datum  eft,  contigit,  ut  habe|-ent  etc.  Spartianus  in  Adriano  0.  IV. 
Secuiido  Conful  favore  Plotinae  factui,  totam  praefumtionem  ad- 
oplivnis  emeruit,  Verbura  mereri  apud  R.omanos  fcriptores  femper 
notionem  meriti  proprii,  live  virtutis ,  qua  quis  fe  dignum  reddit 
bono  aliquo  ,  annexam  habere ,  mereri  autem  fine  merito  fuo ,  fed 
mera  i^ratin  Dei ,  latinitatem  ecclefialLicam  fapere ,  docet  Corte  ad 
Plin.  I.  Epift.  VIII.  pag.  32.  ed.  Lougolii  et  ad  Rutilii  Itinerar. 
vs.  6.  pag.  39.  ed.  Kapp.  Conf.  Gierig.  ad  eundem  Plinii  locum  et 
Havercanip.  ad  Tertullian.  Apologet.  Cap.  XXXIIf.  pag.  2.Q6.  [O.] 
et  infpjlari  coeprJfe~\  Codex  MS.  infectari ,  quod  tuetur 
Stewechius  ad  Lib.  VII.     [  O.  ] 

irrup([fe  has  lahes~\  Stewechius  legendum  fufpicatur  irrupiffe 
fe  has  lahes  more  loquendi  antiquo ,  et  idem  fe  in  tribus  aliis  locis 
refingcndum  cenfet'.  Atqui  haud  verofimile  videtur,  fi  ifta  fuiffet 
perpetua  Arnobii  latinitas,   librarios  iUud  fe  toties  orailiffe.   [  O.  ] 

Penuria  ,  inquit,  frugum^  jHaec  eft  lectio  primariae  edi- 
tionis ,  quam  et  ipCe  Fulv.  Urlinus  rautaverat.  Atqui  faepius  Arno- 
bius  verbo  inquit  ita  ufus  eft ,  nec  Arnobius  folum ;  verum  et  alii 
complures,  v.  c.  TertuUianus  Apologet.  Cap.  I.  Sed  non  ideo  ,  in- 
quit ,  honum  etc.  Proba  lectio,  pro  qua  male  fubftituere  volunt: 
inquiunt.  [  Herald.  ]  Conf.  Biinemann.  ad  Lactant.  de  Ira  Dci 
Cap.  XIX.  pag.  1002.  et  infra  ad  Lib.  III.  Cap.  VI.  notam  amicif- 
fimi    Ochsneri.      [  O.  ] 

anguftiae  frumeniariae^  eleganter,  ut  anguftiae  aerarii, 
■pecuniae  puhlicae ,  rei  familiaris  apud  Ciceronem  non  feraeh    [  O.  ] 

l^ajlitate~\  Cannegieter.  reponere  vult  egeftate.  Sed  ipfe  addit ; 
Kon  nefcio,  vaftitatem  induci  re^ionihus  calamitatihus  lis ,  quas  enw 
merat  nofter.  Itaque  nil  mutdndum.  De  v.  aggerare  vid.  Oudend,  in 
Apulej.   pag.   640.      {.O.J 


£84  AnNO  T  A  Tl  ONES 

accidunt  atque  adlerunt  cuncta]  Ita  Codex  MS.  et  Sabaeus. 
Quam  lectionem  Gelf;iiius  et  Fulv.  Urfinus  mutaveiunt  in  adteiunt, 
quod  multo  cft  fignificantius  et  a  librariis  facillime  corrumpi  poterat 
in   adierunt.      Sed   vulgata    lectio  poteft  defendi  Vire;ilii   ioco  Aen. 

V.  378= 

—  —   —  —    nec  quiscjuam  ex  agmine   tanto 

Audet  adire  i'irum. 
Adierunt  itaquc  hoc  loco  i.  q.  aggrediuntur,  «ojiVtw?  perfectum  pro 
praefenti.  Quam  ob  caufam  equidem  non  aufim  lectiouem  iflam 
mutare.  Cannegieterus  accidunt  legendum  putat  media  fylbba  pro- 
ducta ,  ab  ad  et  caedo.  Sed  (i  adic.ruut  legamus,  verbum  hor  locura 
heic  habere  non  poteft ;    fed  accidunt  eft  i.  q.  ingruunt.    [  O.  ] 

imhres  faxeos  totas  faepe  comminuijfe  regiones~\  Non 
video,  cur  lectio  haec  fani/iima  mutanda  ht  lu  communijje,  quod 
habet  editio  Lugd.  Bat.  JWunire ,  communire  eft  o^vQovy,  tectum, 
lirmum ,  planum  reddere  lapidibus  exitructis  <t  coaptatis.  Sic  infra 
L.ib.  ir.  Cap.  XVII.  Nonne  alia  ( animalia )  cerninius  opportunijji. 
mis  fedibus  nidulorum  fihi  conftruere  manfones  ,  alia  faxis  et  rupibus 
tegere  et  communire  fufpenfs.  At  communire  pro  obftruere  infoli^ 
tum  apud  Latinos.  Bene  itaque  lei^itur  comminuijfe  i.  e.  confregi/re, 
de  fatis  fcilicet  e;randine  collifis.  Conf.  Arntzen.  ad  Plinii  Pancgvr, 
Cap.  XXX.  pag.  134.  ed.  Schwavz.  De  imbribus  faxeis  vide  Liv. 
I,   31.    XXIII,  3.    XXVI,   23.  XXX,  38-    et  Plin.  Hift.  Nat.  XX, 

24.  [a} 

indicunt"]  Ita  MS.  optime,  et  haec  pura  puta  Arnobii  dictio. 
Sub  fmem  hajusdem  libri:  Huic  arduum  foret  letJtum  cui  vellet  indi- 
cere.  et  Lib.  VII.  (Cap.  XLII. )  Et  pcftilentiam,  morbos ,  ftragein 
mortalitati  indixit.  Quin  et  Mauilium  alicubi  ita  loqui  commemini. 
[Meurs.  in  yippend.]  Fulv.  Urfinus  leg.  inducunt.  Atcnii  indicere 
eft  inferre,  inducere  aliquid  et  praeparare,  quod  non  ftatim  et  illico, 
fed  polt  aliquam  temporis  intercapedinem  confequetur.  Ita  Sueto- 
nius  Caligul.  Cap.  XXVI.  Ac  nonnunquam  horreis  praeclufis  populo 
famem    indixit.     [  O.  ] 

limis  inaruijfe  ficcatis~\  Fulv.  Urfmus  et  Sabaeus  inhorruiffe. 
Stewechius  induruijfe,  peflime.  Nam  hoc  folummodo  dicitur  de 
flumiuibus  frigore  congnlatis.  inaruiffe  unice  verum.  Sic  Ovid. 
Met.  XV.  E.que  paludofa  fccis  humus  aret  arenis.  Conf.  Elmenh. 
Pro  limis  MS.  limnis,  quod  Meurs.  in  Append.  ortum  putat  ex 
linfis  lymphis   atque  ita  legendum.     [  O.  ] 

urunt]  Similiter  de  pefte  Lucret.  IV.  vs.  1160  fq.  Sic  etiam 
uiere  ilagris,  verberibus.  urere  in  gcn.  malo  afficere,  VideNic.Heins. 
Advcrlar.  Lib.  IV.  Cap.  IV-  pag..59i.    10.] 


1  N    LlBRUM    I.  £85 

a  locvjlisl  Conf.  Tacit.  Annal.  XV.  Liv.  XLII.  Orof.  V,  n. 
Augufihi.  de  Civ.  Dei  III,  31.     [£Zf7ien/t.  ] 

ah  locujlis^l  Conf.  Auguftin.  de  Civ.  Dei  III,  31.  Orof.  Hift. 
V,  11.  Cornel.  Tacit.  Lib.  XV.  init.  Bochart.  Hicrozoic.  Cap.  I 
et  feqq.    [  Nourr.  ] 

a  muribus'}    Cf.  Plin.  Hift.  Nat.  Vnr.   C  29.    [fZme?:/».] 

acciditur  atque  adroditur^  Beborius  et  Cannegieter.  pro. 
bant  ouciditur,  quod  liabent  quaedain  ediliones  antiquae.  Sed  nil 
mutandum  ,  cum  Arnobius  amet  talia  verba  idem  rignificantia  con- 
jungere.     [  <^.  ] 

Hijlorias  ite  per  pejlras~\  Haec  quoque  lectio  eft  e  MS. 
Cod.  Lei^ebatur  enini  antea  :    Hijtorias  ite  per  exteras.   [  Herald,^ 

Terrarum  palidijjimis  motihus  —  —  —  —  hiatihus 
maximis  interceptas  urbes'^  Illuftrat  haec  Tertullian.  in  Apolo- 
get.  C.  4^'-  Le°imus ,  Hieran ,  jinaphen  et  Delon  et  lihodon  et  Co 
infulas  niultis  cum  hominibus  j?ejfum  abiijjfe.  IVIemorat  et  Plato  majo- 
rem  Afiae  et  jdfricae  terram  Atlantico  mari  ereptam.  Sed  et  mare 
Corinthiunt  terrae  motus  ebibit,  et  vis  undarum  Lucaniam  Italiue 
ahfcifam  in  Siciliae  nomen  relegaint.    [  O.  ] 

nutant  usque  ad  periculum  civitates  ]  Nove  periculum,  fed 
proprie,  ufurpat  pro  interitu.  Sic  infra:  ^ui  fi  funt  nativi  et 
geniti,  ab  interitionibus  utique  pericutisque  j<icini.  et  Lib.  VI.  Quid- 
quid  enim  caufis  et  rebus  fulcitur  extraneis ,  neceffe  eft  effe  mortalo 
et  hahere  ad  periculum  viam  pronam ,  ubi  aliquid  coeperit  deeffe,  quo 
vivitur.  Invenio  etiam  Cypriano  ufitatum  in  Tractatu  de  liabitu 
virginum  :  Quid  arnata,  quid  compta  procedit ,  quafi  maritum  ha- 
beat ,  aut  quaerat  ?  Timeat  potius  placere,  f  virgo  eft ,  nec  pericu- 
lum  fui  appetat ,    qui  ad  meliora  et  divina  fe  fervat.    [^lVIeurf.  p.  6.] 

Cap.  IK.  —  Quando  mundus  incenjus  in  cineres  et 
favillas  disjolutus  ejt?  non  ante  nos?~\  Spectant  haec  fine  dubio 
ad  fabulam  de  PhaetLonte  notam  ex  Ovid.  Metam.  II.  init.  Lucian. 
Dial.  Deor.  25.  Hygin.  Fab.  154-  Cf.  inprimis  Platonem  inTimaeo 
p.  291.   Vol.  IX.  ed.  Eip.    [O.] 

praelia  cum  leonibus  gejta'^  Nourrius  p,  531.  opinatur, 
Arnobium  loqui  de  certaminibus ,  quibus  gladiatores  et  athletae 
cum  leonibus  et  aliis  belluis  pugnaturi  in  arenam  defcendebant.  Sed 
videtur  poi:us  fermo  t^t  de  populis  Africae  a  leonibus  vexatis. 
Sic  Nomaecs  gentem  Libyae  penltus  extinctam  a  leonibus  tradic 
Aelianus  de  Nat.  Aniraal.  Lib.  XVII.  Cap..  27.    [  (?.  ] 

venenatis  ab  anguihus']  Ita  Amyclas  in  Italia  a  ferpentibus 
delelas  refert  Plin.  H.  N.  VHI.  C.  29.     [  O.  ] 


286  Annotattones 

cum  pace  hoc  vejlva  et  cum  hona  venia  dlxerwi\  Fonnula 
pvaefandae  veaiae  optimis  fcriptovibus  familiaris ,  iniprinus  Veilejo 
Paterculo  I,  7.  17.   11,  129.     [  <5.  ] 

Cap.  V.  —  ah  infiila ,  quae  perhihetur  Atlantica 
Nepiuni,  ftcut  Plato  demonjlrat']  iu  Timaeo  Vol.  IX.  p.  296. 
ed.  Bipont.    "{  <9.  ] 

i\7/J0  quondani  Zoroajlreque  ductorihusl  Multa  de  hoc 
bello  teltinionia  collegit  Elmenhorltius  ad  li.  1.  e  quibus  pvaecipuum 
eft  Hieronymi  Tom.  V.  in  Hofeam  Cap.  II. :  Vriinum  omni  Afiae 
regnaffe  Ninum,  Beli  filium,  omnes  et  Graccae  et  hurharae  narrant 
Jiijlnriae,  qui  apud  Asfyrios  Ninum  fui  naniinis  condidit  civitatem. 
et  deinde  :  Hic  adverfus  Zoroaftrum  magum,  regem  Bactrianorum, 
Jorti  certamine  dimicavit ,  et  in  tantam  pervenit  gloriam ,  ut  patrem 
fuum  Bdum  referret  in  Deum.  Cf.  Diodor.  Libr.  II.  Cap.  6.,  qui 
vero  Bactrianovum  regem  non  Zoroajirem,  fed  Oxyartem  nominat. 
Quod  autem  magicis  artibns  decertatum  fuerit  in  hoc  bello,  hujus 
rei  nusquam  nifi  apud  noltrum  mentio  eft.  Cf.  Scaliger.  ad  Eufeb. 
Chron.   p.    16.     [O.] 

perum  etiam  /nagicis ,  et  Chaldaeorum  ex  reconditis 
difciplinis^  Ilaec  eit  lectio  priucipis  euitionis.  At  fulv.  Uihnus 
particulam  ex  ejecerat.  Sed  eam  ofiendimus  pauUo  poft  apud  hunc 
fcripiorem  faepiiume  irm^sKv.tvj .      [  Herald.  ] 

ut  ille  immanis  Xerxes'^  immanis  i.  q.  (f>f£vopX«|3>)f  h*/ 
«Tfltc-raAof.  Sic  deploratae  fpei  hominem  et  jam  fuis  malis  non 
asfuetum  modo,  fed  etiam  e^audentem  fignilicant  Graeci;  qualem 
Xerxem  defcribit  Herodot.  Mufa  VIH.  Idem  Mufa  II.  Pheronem 
ait,  Aeeyptiorum  regem,  iraaSaXi-y^  j(p>^(ra/xsvov  jaculum  in  Nilum 
arva  inundantem  torquere  aufum ,  et  idcirco  luminibus  captum. 
Immanis  Xerxes  igitur  arieSaXog  et  prae  nimia  irixcSaXix  Deorum 
et  honiinum  contemptor  resque  aggrelFus  immanes  et  plus  quam 
huraanas.  Sic  igitur  in  Xerxe  hgnilicare  voluit  Arnobius  vefaniam 
et  vecordiam  plus  quam  humanam,  triSo?  SyjgKwSgj,  quo  nomine 
appellantur  vitia  ay^itx  et  inulitata:  quemadmodum  contra  raagnae 
virtutes  et  exempla  communia  fupergreCfae  Stleii  appellatae  funt; 
ijuod  in  Nicomacheis  obfervat  Ariftoteles.  [J/era/J.  ]  Pio  Xerxes 
P.  Burmann.  II.  ad  Antholog.  I.at.  Vol.  I.  p.  191.  iegend.  cenfet 
Perfes  propterea,  quod  in  Cod.  MS.  fcriptum  iit  Xerfes.  Sed  nuUa 
rnutandi  ratio ;  sc  enim  et  s  faepifTimc  confunduntur  a  libvariis ,  oc 
et  p  non  item.  [  O.  ]  Haec  Xerxis  facinora  Athonem  perfodientis 
et  jungentis  Hellefpontum  celebratifTima  ab  antiquis  fcriptoribus. 
Sylburgius  ad  Clem.  Alexandr.  Strom.  Lib.IH.  Cap,  IV.  ed.  Potter. 
laudavit  Lycophr.  CalTandr.  V8.  i/fi/f.  Herodot.  Polyh.  pag.  249. 
Thucydid.  iV,   pag.  156»   Arrian.  de  Exped.   Alex.  V.  pag.  103. 


IN    LlBRUM    I.  287 

Qulbiis  adde  Ifocr.  Paneg.  §.  25.  repetita  in  Ariftotel.  Rhet.  111. 
Cap.  IX.  Iliit.  Aug.  Vol.  II.  pag.  365.  B.  Martini  Var.  Lectt. 
p,   136.    Ruhnken.   ad  Longin.   p.  4:50  feq.    [Ochsner.'] 

nojlri  nominis  effectuin  ejl  caufa  ]  Haec  elt  Codicls  MS. 
lectio,  teftibus  Livinaeo  ad  Panegyr.  vet.  Lat.  p.  387-  ed.  Arntzenii 
et  Marhlando  ad  Statii  Silv,  I.  Carm.  I.  Not.  pag.  3.  quam  temere 
mutavit  Gelenius  edens  injuria.  Edltor  Lugd.  Bat.  cura.  Heinlius 
Adverfar.  Lib.  II.  Cap.  X.  pag.  ^276.  mavult  culpa.  Sed  optima  eft 
Codicls  lectio :  noftri  nominis  caufa,  Id  efi  -pro-pter  nos,  fcih  Cliriftia- 
nos.  Ita  nomen  fapientum  In  Sulpiclae  Satyra  vs.  35.  pto  faplenti- 
bus  ,    phllofophis  iplis.     [  O.  ] 

captipitati  etferpitio  fubjugaret  ]  Ita  edldl  ex  emendatlono 
L.  Biinemanni  ad  Lactant.  Jnft.  Lib.  VII.  Cap.  XV.  Cujus  locu- 
tionis  exemph-i  paflim  apud  Lactantliim,  v.  c.  III.  Cap.  8«  ditioni 
fubjugare.  IV.  Cap.  10.  legi  fubjugare.  de  Ira  Del  Cap.  XIII.  imperio 
ac  ditioni  fubjugare.  de  Mort.  Perfecutorum  Cap.  XXIII.  cenfui 
fubjugare.     [a] 

poffimus  ]    Ita  Cod.  MS.  Alii  poffumus.      [  O.  ] 

Cap.  VI'  —  hella  —  —  —  pojl  auditum  Chrijlum  in 
mundo  non  tantum  non  aucta ,  verum  eiiam  imminuta~^ 
Slmillimus  locus  elt  Tertullianl  In  Apologet.  C.  /^o.  Et  tamen,  fi 
■priftinas  clades  comparemus ,  leviora  nunc  accidunt ,  ex  quo  Chriftia' 
nos  a  Deo  orbis  accejjit,  Ex  eo  enim  innocenlia  feculi  iniquitates 
temperavit,  et  deprecatorei  Dei  effe  coeperunt.  Et  omnlno  veteres 
Eccleliae  Patres  pacatum  fub  Augufto  ejusque  fuccelTorlbus  orbem 
Chriltl  in  terris  apparltionl  tanquam  praecipuae  caufae  adfcribunt. 
Vlde  loca  Hleronymi  In  Pfalm.  LXXI.  et  In  Cap.  II.  Jefaiae  alie- 
gata  ab  Elmenliorliio  ad  h.  \.     [  (?.  ] 

cognati  animantis'^  Ita  Arnobius  infra  Lib.  11.  Cap.  16, 
animantia  nos  ^ffe ,  aut  confmilia  ceteris,  aut  non  plurima  differi' 
tate  diftantia.     [Elmenhorft.^ 

qui  homines  ejfe  fe  non  fpecie  corporum  —  —  —  — 
intelligunt  ]  Ita  Fulv.  Urfinus ,  Stewech.  et  Meurfius.  In  Cod. 
MS.  abelt  fe.  [O.]  Et  potelt  abelTc,  more  fcil.  Graecorum,  ut  infra 
Cap.  XXVIII.  Deitatem  fortiti  effe  fentiunt ,  quem  locuin  notavit 
Llpf.  Ant.  Lectt.  II,  7.  Add.  Bentlej.  ad  Horat.  I.  Epift.  VII,  22. 
Aut  enim  latine  dicitur :  hominem  me  effe  intclUgo ,  aut  per  Grae- 
clsmum  :     homo  ejfe  intelligo.    [  Ochsner.  ] 

fupercilio  luminis'^  Hanc  lectlonem  adfirmat  etiam  Codex 
MS.  Quare  noiim  eam  temere  mutare.  Supercilium  luminis  fortairo 
appellat  Arnobius  arrogantlam ,  qua  fe  credit  aliquls  ceteris  perfpi- 
caciorem  h««  o$y5«fKScr«TOv.  \^Herald.~\     Gelen.  mutabat  fupercilio 


fl33  Annotationes 

tumidi    (quod  habet  Arnobius  iiifra   Lib.  11.   Cap.  i.),  fequente 
Oberthiirio.  Meurfius  fajtus  et  fupfrcilii  Jumine.    [<9.  ] 

mitiora  in  opera  conperjis  njlhus  ferri  ]  Kefpicit  Arnobius 
ad  locum  Jefdiae   Cap.  II.   vs.  •\.     [  C'.  ] 

Cap.  VII.  —  jniferanda  mortalitas^  Wlortalitatem  clicit 
Arnobius,  ut /j«niam7af<?m  Minucius ,  humanum  genus.  Sicinfra: 
JHam  Heus  omnipotens  mente  una  omnium  et  communi  mortalitatis 
asfenfu  neque  genitus  fcitur  etc.  et  Lib.  IV.  Et  audetis  poft  ifta 
mirari,  unde  oriantur  haec  mala,  quihus  inundatur  et  premitur  fine 
zilla  intermiffione  mortalitas.  [  Herald.  ]  Ita  et  Plin.  Hilt.  Nat. 
II,  7.  fraoilis ,  lahoriofa  mortalitas.  et  eodem  Cap.  §.  2  2.  improvida 
mortalitas.  [  6>.  ]  Add.  Piin.  min.  Epilt.  VI,  2o.  A'jyi  me  cum 
omnihus ,  omnia  mecum,  mifero,  magno  camen  mortalitatis  folatio 
credidiffem,  Ex  eodem  genere  elt  mortale  malum  Ovid.  Met^  VIL 
525.      [  Ochsner.  ] 

Ji  facto  et  argumentis  injignihus  rei  veritas  explicatur'\ 
Jac.  Cujacius  legeiid.  conj.  fi  faxo,  ut  argumentis  infignihus  rei 
veritas  explicetur,  [  Herald/}  Nii  mutandum  :  facto  i.  e.  exemplis 
in  faclo  pofitis ,  Thatfachen,  ut  faepiiHme.  Behot.  fi  facto  e  glolTe- 
xnate  putat  in  textura  irrepfilTe  ,  cum  absit  a  Codice  Piegio.  Delet 
itaque  cum  Meurfio.     [  <5.  ] 

Cap.  VIII.  —  Juis  continet  in  rationihus  inpolutasj 
Cod.  MS.  fuis  continet  irritationihus  etc.  quae  lectio  antehabenda 
editae  in  rotationibus ,  (^quam  polt  Gelenium  omnes  fecuti  funt,  ex- 
cepto  Heraldo, )  quia  fignilicat,  aliquid  iu  ea  elTe  occultum ,  quod 
jnala  piovocet  atque  irritet.  Si  quid  tamenmutandum,  in  rationihus 
magis  vellera.  [  Juft.  Lipf.  in  Phyfiolog.  Stoic,  Lih.  I.  Disfert.  Xlf^. 
•p.  563.  Oper,  Vol.  III.  ed.  Vefal.  ]  Irritationes  itaque  active  i.  q. 
vires  irritantes,  die  hewegenden  Krafte.  Sed  praefero  emendationem 
Heraldi  m  rationihus.  Ita  Lucretius  Lib.  V.  vs.  11 82.  dicit  cae/i 
rationes  i.  e.  caeli  motus  ratos ,  ratos  altrorum  ordines ,  atque  ab 
omni  neternitate  immutabiles  curfus,  ut  expl.  Lambinus.  Verte  igi- 
tur  in  ihren  heftimmten,  eivigen  GefeLzen.  Rotationes  eflent  vires 
rotantes,  Schwungkriifte.    [  C  ] 

lineis'^  i.  q.  conftellationibns.    f  O.  ] 

Quidji  Jlatis  temporihus  ]  Cod.  MS.  Quid  Jl  aeftatis  tempo- 
ribus,  unde  Tlieod.  Canterus  fecerat  Quid  fi  et  ftatis  t.    [  O.  ] 

malis  reciprocantihus  profpera  ]  Proprie,  i.  e.  qnafi  fluctus 
recipientibus  et  remittentibus.  Sic  Ennius  Andromeda  ap.  Nonium  : 
liurfus  prorfus  reciprocat  fluctus  feram.  et  ibid.  ex  alio  fcriptore : 
Reciproca  animum  ,  inquam ,  odiofe ,  ubi  legend.  aniniam.  Proprie 
enim  omnino  reciprocare  fpiritum ,  ut  infra  in  hoc  libro.  ^Herald.^ 
Ad    verba    praecedentia    rurfus  rejiuunt  Meurlius  obfervat ,   rurfus 


IN    LlBRUM    L 


»89 


aiitiquitus  dictum  fuilTo  pro  retrorfum  citans  Donatum  ad  Terent» 
liecjT.  Act.  III.  Scen.  I. 

Trcfidari  fentio  ,    curfari  rurfnm   ■pri,ifum> 
Rurfnm  proprie   retro ,   yrorfum   ante  flgnlfcat.      f  O.  ] 

Plato  ille  fubllmiG ,  apex  phLlofophorum,  et  colume?il 
EJitio  Romana  et  lumen,  StewechiuS  colmen  antiquo  pro  culmeit. 
Male.  3)ifFerunt  enim  nonnihil  culmen  et  eolumen ,  qunnquam 
cognata  fint  maxirne  ,  et  laepiirime  confund.-iutur  a  veteribus.  CuU 
men  proprie  fumma  pars  tccti ,  a  cuhnis  i,  e.  paleis  e  meiribus, 
quibus  aedificia  contegebaniur.  Columen  autem  cft  proprie  trabs 
illa,  qune  per  longum  in  fummitate  cuiminis  ponitur,  a  qua  tan- 
qiiam  nata  producuntur  oninia  tecti  li;,amenta ,  qucmadniodum  e 
fpina  pifcium  majori  reliquae  omnes  proucifcuntur.  Tragbalken, 
vid.  Gesner.  in  Thefauro  h.  v.  Vitruv.  de  Architect.  IV,  7.  Colu- 
mcn  in  fummo  faftigio  culminis,  unde  et  columnae  dicuntur.  Hinc 
columen  faepius  pro  columna,  v.  c.  ap.  CiceT(»«.  de  Divinat.  I,  11. 
]s!i  poft  excelfum  ad  columcn  formata  decore 
Sancta  Jovis  fpecies  claros  Jpectaret  ad  ortus. 
iibi  vid.  ITottinger.  V.  Cl.  Columen  itaque  lignificat  non  tantum 
fummitatem ,  apicem  ,  fummam  pariem  rei,-fed  etiam  quod  rem 
quamcunque  fuftinet,  continet,  tuetur.  Ita  Curtius  Lib.  IX.  C.  6. 
§.  8-  Alexandrum  appellat  TVZaceJon/ae  columen  ac  fidus,  et  Plautua 
Epid.  Act.  II.  Scen.  IL  vs.  5.  fenati  qui  columen  cliient ,  ubi  vid, 
Taubmann.  Catullus  in  Epithah  Emathiac  columen  Peleu.  Aquila 
Rom.  de  Figuris  fenlent.  cuftos  et  defenfor  relpublicae ,  falus  et 
columen  civitatis.  Cf.  Burmann.  ad  Ovid.  Met.  I.  vs.  6Qg.  Verte 
itaque  h.  1.  das  Haupt  und  d&r  Orundpfeiler  der  Philofophen.  Cete» 
rum  de  fumma  Platonis  apud  fcriptores  veteres,  tnaxime  eccleiiafti- 
cos,  exifiimatione  vid.  J.  I.ipf.  Manud.  ad  Stoic.  Philofophiam  Lib.  L 
DiiT.  1.   Oper.  Tom.  IV-  p.  ^32.     [O.  J 

purgationern  terrae  fuis  in  commentariis  prodidit"]  Re- 
fpicit  Arnobius  ad  verba  illa  Platonis  in  Timaeo  pag.  291.  Vol.  IX. 
ed.  Bip.  Orav  ot  0£O(  T>]y  yyfv  vhixsi  v.a^cdqovr&i;  y.<xttxK.Xvl(Hffiv, 
quam  fententiam  Platonis  laudarunt  et  alii  Patres  Ecclefiae,  v.  c. 
Origenes  contra  Celf.  Lib.  IV.  ^c^iff»  Sg  Kai  EXXvjvs^  aocTankvffUM 
>j  TupJ  T^«  yyjv  nnrk  ■Ks^tobowg  »i«5«(f  o/xsv>)v ,  iLj  nrti  IlAaTwv  vou 
ouTw   Xsysi.     [  Herald.  ] 

rocare,  et  juyentutem  his  quanJam  c6mparari'\  Cod.  MS. 
habet  st  irtjui>entutem ,  quod  Th.  Canterus  uno  vocabulo  ut  anti- 
quum  retinendum  cenfet,  ut  iit  injuventus  i.  q.  fumma  juventus. 
Sed  hoc  efi:  inauditum  piorfus  ct  monftrum  vocabuli.  Stewechiu» 
legit :  etenirn  juventutem ,  quae  corrcctio  in  textum  recepta  ab  edi« 
tore  Liigduno-Batavo  aJ  fenfum  bona  quidem  elt»  ied  non  necefla* 
Tom'^  L  T 


ago 


Annotationes 


ria.  Eft  fcil.  ii.  1.  Sylleplis ,  figura  apucl  antlquos  fcriptores  fre- 
quentiflima,  qua  dnabus  tliverfisque  fententiis  et  rebus  unum  datur 
verbum  minime  utrisque  convcniens.  Ita  Virgil.  Aen.  II.  vs.  258: 
Inclufos  utero  Datiaos  et  piiiea  furtim 
X-Oxat  claujtra  Siiion. 
ubi  laxat  ad  Danaos  referri  non  poteft,  fed  fubintelligendum  eft 
emittit.  Ita  li.  1.  comparari  non  pendet  a  praecedente  vocare,  fed 
totus  locus  ita  fupplendus :  non  extimuit  —  —  —  -~  vocare 
( et  affirmare  )  iuventutem  his  quandam  —  —    —    comparari.    [  O.^ 

Cap.  IX.  —  Quid  Ji  fole  allquis  torrere  fe  fuetus  et 
acquirere  corpori  ficciiatem^  Multa  de  hac  exercitatione  vete- 
Tum  Gymnaftarum  notislima  exempla  congelTit  Eimcnhorft.  ad  h.  1. 
Infolationem ,  Y\\'iwatv  ,  j^XiOKaiav  dicebant  veteres  ,  illaque  ex  prac- 
fcripto  medicorum  ad  (iccitatem  corpori  acqnirendam  utebantur. 
Conf.  Meurf.  in  Critico  p.  8-  ct,  qui  hac  de  re  multus  eft,  If.  Cafau- 
bon.  ad  Perfii  Sat.  IV.  vs.  32.  nec  non  Aft.  ad  Platon.  Phaedr. 
p.  262    fq.      [  O.] 

flaturas~\  Infolentior  formatio  pro  fiatus.  Habet  tameti 
Vitruvius    II,    7.    in  oiris  fiatura.      [  O.  ] 

otiofae  rutilare  fe  Jlainmis  ]  Fulv.  Urfinus  leg.  conj.  ociofe 
ufiularc,  Sed  nil  raiitandum,  Vcrbum  enim  proprium  et  exquifi- 
tum  in  hac  re  eft  rutilare  h.  e.  colorem  rutilum  cuti  inducere.  Ita 
curata  cuticuta  fole  Aicitnx  a  Perfio  Sat.  IV.  vs.  15.  ubi  Scholiaftcs 
vetus :  Curata  fcil.  a  thromatiariis ,  nam  chromatiarii  dicunlur  colo' 
rarii,  vel  Cjui  tota  die  in  arena  funt,  vel  tn  fole.  Antiqui  enim. 
un^ehant  fc  et  in  fole  crunt ,     ut  oleum  corpus  imhiheret.     [O.^ 

commodulis  tioftris^  i.  c.  commodis,  quae  nobis  magna 
videri  poffunt,  fed  nihil  funt  comparatione  falutis  hujus  univerfi, 
ut  bene  explicat  Gesner.  in  Thefauro.  Commodulum  eft  aira^  Xs-yo- 
lisvov.     [  0.1 

Cap.  X.  —  uliginem  nimiam  ]  Servius  ad  Virgil.  Georg. 
JI.  vs.  i84-  —  Uligo  eft  proprie  naturalis  humor  terrae ,  ex  ea 
nunquam  recedens.     [  Elmenh.  ] 

unde  libi  ejl  fcire,  ne  quod  exuherat ,  fic  tollat']  pro 
unde  fcis ,  non  fic  toltere  qund  ex.uherat.  Scio  ut,  ne  hoc  fit  pro  infi- 
nitivo  eft  antiquioris  latinitatis.  Plaut.  Afin.  Act.  III.  Scen.  III. 
V3.  154.    De  ars;cnto  fi  mater  tua  fciat ,   ut  fit  factum.      [  C.  ] 

ut  per  fua  difpendia  modum  rebus  luxuriantibus  figat~\ 
TcTtullian.  de  Anima  Cap.  30.  Onerofi  fumus  mundo ,  vix  nohis 
elemenla  fuffxciunt  et  necefjitates  arctiorcs,  et  qucrela  apud  omnes, 
dum  jam  tios  natura  non  fuftinet.  Revcra  lues  et  fames  et  hella  et 
vora°ines  cicitatum  pro  remedio  deputanda,  tanquam  tonfura  info- 
lefcentis  generis  humani.     [  Elmenh.  ] 


IN    LlBRUIM    I. 


S9I 


Cop.  Xt.  — -  cujus  explicare ,  disfolvere  neque  originem 
i-'aleas^  Disfolvere ,  quod  adjectum  oli .  ell  e  MS.  Cod.  Amat 
autem  Ainobius  plur.i  verba  idem  fignificantia  coacervare ;  unde 
factum,  ut  glofremata  plura  in  his  libris  eire  quidam  exillimaverint. 
Sic  poftea  conftringere  et  fuftinere  adjecta  ex  eodem  libro.  [^Herald.'\ 

tuas  impediat  deliciarilm  forjilan'^  Cod.  MS.  vitiofiflimo 
tuarum  impediat  felicitatum  forftan  etc. 

COngelare^  conjlringere'^  Ita  Cod.  MS.  (jeleniiis  conftrin^era 
glolTema  putare  uon  debuerat:  nam  nimis  familiare  huic  Afro 
noltro  fyrionyma  congerere,  idque  ad  veterum  exemplum.  Vide 
Agellium  Lib.  XIII.    Cap.  XXIII.    IMeurf  in  Ap-pe7id.~\ 

P^erdtrwn  i^enetium  ejl  h.»minibuii\  Lucret.  Lib.  IV.  vs.  64  4 : 
Propterea  nohis  veratrum   eft  acre  venenum ; 
At   capris  adipes  et  coturnicihus  auget.     [  Elmenh. "] 
Ellehorum  Italia  veratrum  vocat.  Plin.  llift.  Nat.  Lib.  XXV.  C.  5.  [O  ] 
Opilihus  injidiatur  lupus~\    Virgil.  Aeti.  IX. 
Ac   jieluti   pleno    lupus   injidiatus    ovili. 
Habet    e   Virgilio  plura  Arnobius.     [llerald.\ 

IMaledicam  fcilicet  ]  Cod.  MS.  maledicam  fc.  i.  e.  fcilicet, 
Stewech.  conj.  Maledicam  ilicet,  five  potiuS  Maledicus  ilicet.  Edi- 
tot  Lugd.  Bati  J}Juledicani  fic.  At  vero  optime  habet  vulgata 
lectio.  Nam  fcilicet  'apud  Latinos  fdepifiime  interrogat  ironice 
cum  quadam  amatitudine  et  irrilione  et  praeparat  refponfionem 
neganteni.  Plura  e  Cicerone  exempla  allegat  Gesner.  in  Thefauro, 
quibus  add.    Juvenal.   Sati  I,  122  : 

Scilicet  horreres ,  majoraque  monftrd  putares, 
Si  tiiulier  vitulum ,  vel  f  bos  ederet  agmim  ? 
Ita  Germani  So?  Vt^ as  denUft  du  ivohl?  &ronuv.  Diatrib.  ad 
Statii  Silv.  in  Addendis  pag.  ^\z.  defendit  lectionem  antiquam 
maledicam  f  pro  an  maledicam  illamquc  pluribus  exemplis  adltruit. 
Sed  fateor,  ejnsmodi  conjunctionuin  transpofitionem  me  nullani  ad» 
huc  reperiffe  in  Arnobio.  Praefero  itnque  fcilicet  ex  abbreviato  y<:. 
ortum.      [  O.  ] 

tum  faepa  prodigia\  Balihafar  Lydius  ap.  Meurfumi  p.  9. 
mavult:  tam  fcaeva  prodioia,  probante  Colvio  ad  Apulej.  Met.  III. 
p.  198.  ed.  Oudendorp.  qui  de  h.  v.  multus  efi:.    [_0.\ 

geniluris fpirantiS}m~\  Gtniturae  h.  1.  fenfu  prorfus  infolilo 
i.  q.  creuturae ,  animalia.  Interpretes  nd  h.  1.  ne  yqv  quidem  ,  nec 
Lexica  agnofcunt  hanc  fignificationeni.  Ita  de  hominibus  ap.  Ter- 
tullianum  nou  femel,  v.  c.  adverf.  Marcion.  Lib.  IV.  C.  23.  ubJ 
verba  divi  SoPeris  Luc,  IX.  41.  ita  reddit;  O  genitura  insredula, 
cjuousque  ero  apud  vos?    qucusque  jujtineho  vos?     [  C  J 

T  2 


fl^S  Annotationes 

Cap.  KII.  —  potentloribus  dnre  conditionem :  velle  .  ut 
id  fiat y  quod  cupias^  Ita  locus  diitin£;nenclus  cum  Stewechio. 
Scilicet  immodeftus  poltulat,  ut  potentiores  id  velint,  ratum 
habeant,   quod  ipfe  concupiverit.    [t?.  ] 

non partiliter fiant'^  Ita  legendunj:  non  ■parilitcr.  Partiliter, 
opp.  generaliter,  faepillune  ap.  Jul.  Firmic.  in  Mathefi.  [  Herald. "] 
Couf.  eundem  in  Adverfar.  Lib.  I.  C.  III.  p.  6.  Partiliter  proprie  per 
partes.  Sic  nofter  infra  Lib.  VI-  C.  IV.  Hoc  eft  enim  proprium  Deo- 
rum,  cnmplere  omnia  vi  fua,  non  partiliter  uspiam ,  fed  uhique  effe 
totos.  H.  1.  autem  jfigniiicat  partis  alicujus  vel  individunrum  quo- 
Tundam  commodo,  gratia :  opp.  ad  fummam  cenfus  totius,  nt  egregie 
correxit  Fulv.  Urfinus.    In  MS.  erat  fenfus,  nuUo  fenfu.    [  (?.  ] 

Cap.  XIII.  —  mala  omnia  Dii  ferunt'\  Scriptum  erat: 
nuxla  omnia  adierunt.  Veriffimam  lectionem  repofuimus  e  MS. 
Codice.  [  Herald.  ]  Ferunt  pro  inferunt,  Simplex  pro  compofito. 
iMeurf.-] 

calumniari  vos  improbe  ]  i.  e.  impudcntifTime :  ut,  qui  rapir 
propalam,  dicitur  yur  impjo&jor  Jurisconfultis ,  ita  improba  frons. 
Imprdbe  igitur  ait:  in  apertis  manifeftisque  mcndaciis.  Heic  enim 
extrema  'impudentia  eit ,  quod ,  cum  mendacium  promtum  fit  ac 
inanifeltum,  calumnia  tamcn  obltinate  et  impudenter  inculcatuv  ac 
defenditur.  EIl  enim  pars  dvatex^vvTlx;,  to  toi  ((>(xv£^ci  <x^viiaS-»c,  iii- 
quit  Aiifioteles  in  Rhetoricis.     [  Herald.  ] 

Trecenti  funt  anni  ferme'\  SimiliterLib.il.  Ante  trecentos 
annos  religio  (incjuit")  t>eftra  non  Juit.  Ex  his  patet,  auctorem 
iioftrum  vixille  fub  Diocleiiano,  trecentis  plus  minus  annis  poft 
aiatum  Salvatorem,  opusque  hoc  varia  eruditione  refertum  fcripfiJTo 
amio  ferme  Cbrifti  298-  Urbis  conditae  1050.  vcl  exeunte  1049, 
ColT.  Maximiano  et  Gordiano ,  ut  obfervat  vir  dociilBraus  Joannes 
Mcurfius.     [  Jilmcnh.  ] 

nidla  protinus  filitas  ]  Oudendovp.  ad  Apulej.  Met.  V. 
p.  348.  pro  protinus  mavult  prorfus :  fed  nolim  mutare  protinus, 
i.  e.   mox,  parva  intercapedine.   Opp.  continuae  fterilitates.    [  O.  ] 

/Tne  ullis ,  ut  dicitur ,  feriis~\  Id  eft:  fine  ulla  bonorum 
intermixtione.  Idcirco  Philo  ait,  Deum  folum  vere  feriari,  quia 
folus  vero  gaudio  fniitur,  et  pacc  iincera,  nec  ullo  belli  Cmulachro 
inteirupta.  Verba  ejus  funt  in  Commentario  de  Cain.  Movof  9 
©£0{  a\}^SD5cuf  ko^ra^it ,  v.oii  'yif  /ixovcf  yv)Sii  y.ou  /t/ivof  j^a('ps<  y.a.t 
fjiC'Jog  STj(p^aiveTcit ,  koei  /xovw  t^v  otfxiyy)  voXifxov  OvfJL^i^vjy.sv  £(p-/jv>jv 
«y£/v.     [  Herald.  ] 

Cap.  XIV.  —  e  yictis  hojlibus  innumerabiles  ejfe  ^•icto-' 
rias  reportatas']  Cannegieter  ieg.  cenfet  devictis,  quod  aliquid 
amplius  eft,    quam  vicnf  j  nemj^e  debellatis,     [(?•] 


IN    LlBRUM  I.  293 

faepenumero  maximos  annonae  furtfe  propenfus']  Hanc 
Jectioaem  e  Cod.  MS.  primus  rertituit  Stewechius.  Editio  Romana 
et  aliae  illam  fecutae,  v.  c.  Oberthurii,  Labent  proventus  annorumy 
quod  defendit  N.  Heinf.  ad  Tacit.  Dial.  de  Corrupt.  Eloq.  C.  19. 
p.  945.  ed.  Oberlin.  ct  Adverfar.  ni,  3.  p.  423.  loco  Plinii  Hift, 
Nat.  Lib.  Xn.  Cnp.  I.  Ex  arhoribus  recreans  tnemhra  olei  liquor, 
viresque  potus  i'ini ;  tot  denique  fupores  anni  fponte  venientes 'pvo 
provenientes,  Sed  nolim  quidquam  mutare  contra  Cod.  MS. 
fidem.      [  a  ] 

et  commercia  fluperent  univerfa ,  pretiorum  auctoritate 
proftrata~\  Niliil  poterat  dici  sxpreflius.  Stupere  igitur  commercia 
dicuntur ,  i.  e.  ftupore  quodam  et  torpore  obfeffa  Itare ,  quomodo 
XiSovcrSixi  Graeci  dicunt  eos ,  qui  ftupore  aliquo  perculfi  ft:ant  atto- 
niti.    Unde  nata  de  Goigus  capite  fabtila.    [  Ilerald.  ] 

Quemadmodu/n  enini  res  ctgi ,  et  usque  ad  hoc  tempus 
genus  qui  durare  mortalium~\  Fulv.  Urftnus  legend.  cenfet  quiret 
durare ,  quod  cum  Cannegietero  praefero,  inimo  unice  verum 
puto.  Nam  poteft ,  pojjibile  eft  nunquam  per  ellipfin  fubauditur, 
nifi  praecedente  ne ,  v.  c.  JVJene  incepto  defftere  victam  (  fcil.  pof- 
libile  eft),  vel  etiam  in  akero  membro  ,  li  in  priori  aliud  poteft 
praecelTevit.  Dici  itaque  non  poteft  abfolute :  quifacere?  quifierii 
fcil.  potcft,  pofllbile  efi.  [  O.  ]  llona  eft  Urfmi  emendatio  ^uiret 
durare.  Sed  quae  de  Ellipli  pnteft ,  pofjibile  eft  allata  funt,  parum 
juvant.  Omnino  multiplex  eft  pro  fententiae  cujusque  diverfitate 
«jusmodi  Accufativi  cum  Infinitivo  orationis  complementum.  Ple- 
lumque  affectum  defiejnat  aur  adniirantis  aut  indignantis  dolentisve: 
ita  ut  illud  poteft,  poffibile  eft  nimis  vagum  et  incertum  fit.  Nam 
ad  vocem  Junonis  l\lene  incepto  defiftere  victam?  cogitandum  efi: 
Quam  grave  eft  et  indignum  majeftate  noftra,  ut  clarius  cernatur 
ratio  adjectae  particulae  ne,  quae  utique  ex  fupprefla  quadam  inter- 
ro£atione  alteri  membro  iu  Jllcne  ndhaefit:  Fercndumne  /It  nie  de- 
fiftere  etc.  In  talibus  autem  formulis ,  in  quibus  aflectus  dominari 
folet,  non  certa  fingularum  vocuni  ratio  exigitur,  ipfaque  int«rro- 
gatio,  utcunque  accipienda,  conimoti  animi  fignum  eft.  Neque 
vero  fine  interrogatione  non  efferri  poflTit  iftiusmodi  fententiaj  quo 
minus  pvobabile  fit ,  quod  pva^cipituv:  „T.-iiem  Ellipfin  nunquam 
elTe,  nifi  pvaecedente  ne."  Vide  mihi  loeum  Livii  III,  67.  ubi  Con- 
ful  Quintus  plenus  doloris  et  indignationis  in  hunc  modum  ordi- 
tur :  Hoc  vos  fcire  ,  hoc  pofteris  memoriae  traditum  iri  !  fcil.  quam 
ignominiofum  mihi  Confuli  eft!  NuIIam  fane  vides  interrogandi 
particulam ,  quamquam  ne  intelligi  poflTit  ad  vos :  Vosne  hoc  fcire 
etc.  Sed  vanum  GKe  commentum  de  necefTitate  adjiciendae  parti- 
culae  ne,  Graecorum  exempla  magis  evincunt.     Clamat  Strepfiades 


C94-  Annotationes 

in  Ariftopbanis  Nubb.  vs.  267.  To  i\  /^^  muvsjjv  o?hoS»v  eXSeTv  gju? 
rov  H<)(Ko5aii//ov'  JFj^ovTor.  ubi  Schol,  Oi)  fxwqov  Sv)Xovot«  ,  oOn  «yo>)^ 
Tov.  Xenophon  Cyropaed.  IF,  2.  T^j  tuj^))?!  tos/xs.  vHv  kX>j5svt« 
§st;^o  tijj^eTv,  fcil.  o'JK  aSktov  iart  —  vel  <!>(  Stivarov  iarim 
[  Ochsner.  ] 

CVi/J,  Jf /^'.  —  et  relaxata  Junt  abundantiis  ]  Obfervandu? 
luc  ufus  parliculae  et  mete  adverfativus  pro  at ,  de  «][uo  dubitat 
P.  Burmann.    ad  Ovid.  Met.  IV.  vs.  613.     [  (9.  ] 

et  victoriis  pojlmodum  JucceJJibusque  correcta  ]  Jnl.  Fir- 
nnc  INlathef.  Lib.  IV,  C.  14.  Tunc  enim  infortunia  gravesque 
cafus  profpcris  rerum  actibus   corrieuntur.    ^ioqBoxjvrai.     IHerald.l 

iraii  fct  difjicilcs  non Jant'^  contra  faciles  et  propitii.  Diffi- 
cilc»  dicuntur  SujkoXoj,  bvai^iht;,  quorum  eft  delicatum  iracundiae 
genus ,  ut  ait  Seneca,  homines  qui  ad  aliorum  mores  non  facile.fe 
accomraodant,  fed  ftatim  irafcuntur,  fi  quid  ingenio,  five  potius 
roorbo  fuo  niinus  concinere  videtur,  quos  idcirco  hvar^ovovf  etiam 
eleganter  Graeci  dicunt.     [  hlem.  ] 

in  integrum  Je  Jen\per  offenjionum  recordatione  rejli-f 
iuant~\  fta  Cod.  MS,  quae  lectio  quare  defercnda  fit,  non  vidco. 
Fulv.  l/rfiniis :  in  integrum  fefe  per  offenfionum  recordationem  etc. 
Vult  dicere  Arnobius,  Deos  elle  natura  iratos  et  difficiles,  adeo  ut, 
fi  quando  precibus  vel  facrificiis  faerint  mitigati,  mox  prima  fta- 
tim  ofl^nfioHum  recordatione  m  integrnm  fe  reftituant ,  h.  e,  ad 
priftinam  innatamque  ipfis  iracundiae  indolem  revertantur.  Pro 
vicibus  ludicris  Meurf.  in  Critico  Lib.  VII.  Cap.  IX.  legendum  fufpi- 
catur  lubricis.      Non    male.      [  O.  ] 

Cap.  XVI.  —  ullamannos^  Intclligenda  non  certa  Ger- 
mani.ie  gens,  fed  Gcrmanoruni  natio  univcrfa,  quod  pluribus  often- 
dit  Salmafius  ad  verba  Flavii  Vopifci  in  Proculo  Script.  Hift. 
Auguft,  Vol.  11.  p.  761.  Nam  Alemannos ,  qui  tunc  adhuc  Oermani 
dicebantur,  iion  Juie  gloriae  fplendore  contrivit ,  docens,  Alamnnnosi 
gentem  Germaniae  populofam,  et  (ut  fcribit  Aurelius  Victor)  ex 
equo  mirifice  pugnantem,  (quos  cura  devicifTet  prope  Moenum 
Caracallus  ,  Alamannici  cognomen  asruniferat )  poftca  toti  Gcrma- 
niae  nomen  dediffe,  quae  ab  illis  Alamannia  dicta  eft,  et  nuuc 
dicitur  apud  Francogallos ;  idque  factura  fuifle  non  multo  ante 
Vopifci  tempora,  qui  contemporaneus  Arnobii  vixit  imperantibus 
Diocletiano  et  Maximiano.  Non  neceffaria  itaque  Meurfii  cou- 
jectura  Manos.     [  O.  ] 

Si  apud  Getulos  Tinguitanos\  Haec  eft  emendatio  verifTmia 
r.ud.  Carrionis  mcrito  in  textum  recepta  ab  editore  Leidenfi ,  pro- 
bata  ctiam  a  Livinaeo  ad  Panegyr,  Lat,  p.  i58*  ^^*  Arntzen, 
Leclio  antiqua:    Ji  apui   Getulos   tum  Aquitattos    orta    videtu?    4 


IN    LlBRUM     1.  fl95 

fciolo  aliquo  librnrio  Aquitanos  hic  intnideute,  cum  in  praece- 
dentibus  verbis  fncta  efTet  Galliae  mentio ,  cujus  provincia  erat 
Aquitania.  At  rero  verbis  Ji  apud  Getulos  etc.  novam  periodura 
inchoans  Arnobius  loquitur  de  populis  Africae  leptentrionalis  ejus- 
inodi  calamitatibus  infeftatis.     [  <'A  ] 

nihil  laeti~\     'SIS.  nihil  laetum.      [  Meurf.  in  yippend.'^ 
duellesl^  i.  e.  hojtes,  cujus  vocabuli  unum  hnc  Arnobii  exempluui 
citat  Gesuer.    in  Thefauro.      Compofitum   perduellis  xnulto  frequen- 
tius.     A  duellum   antiquo  pro  hellum.  vid.  intpp.    ad  Felt.   v.  duel' 
lum.     [  O.  ] 

adverfuH  fpes  boiias\    MS.  m  adverfos.  Lego  inadverfus,  quo- 
anodo  inante  ,    incoram.     [  IVIeurfius.  ] 

ma.li  ominis  ohfcacnituLe  ]  Herald.  in  Curis  fecundis,  infer- 
tis  Oblervationibus  fuis  m  Salmaiii  Jus  Atticum  et  Roraanum,  ma- 
Vult  mali  notnitiis.  Stewech.  le".  conj.  waZi  ominis  ohfcaeiiitate,  citans 
IN^onium  v.  chfcaevavit ,  quafi  fcaevum ,  malum  omen  attulit. 
fcaevus  nimirum,  laoims  et  finifter  i.  q.  iufauitus  fignificatione  Grae- 
ca;  nam  apud  Romnnos  laeva,  iiniftra  au£;uria  erant  bona  fauftaque. 
Sed ,  ut  bene  monet  Heraldiis,  nihil  mutaudura.  Ohfcaen us  emm 
et  ohfcaenitas  proprie  de  ominibus  malis,  nempe  quia  obfcaena 
omnia  et  foeda  antiquis  A'ifa  triftia  et  infaufta ,  ut  contra  pnra  pur- 
gataque  laeta  et  felicia.  Ita  Vir^il.  Georg.  I.  vs.  470.  ohfcaeni 
canes,  abi  vid.  VofT.  Idem  Aen.  III,  242,  262.  ohfcaenae  volucrcs, 
et  Feftus  v.  AlUenfis :  Dies  AlUenfis  dicehatur  apud  Romanos  oh- 
fcaenijjimi  ominis.  Cf.  euiidem  v.  Ofcus  et  Nonium  v.  Ohfcaenus.  [O.^ 
Cap.  XKII,  —  aniiftites  numinum~\  antiftites  i.  q.  facer- 
dotes ,  nif  amplius.  Vide  auctorem  confutationis  virulentifiunae 
animadverfionum  Ant.  Cercoetii  (D.  Petavii )  ad  Cl.  Salmaiii  uot.is 
in  Tertullian.  de  pallio  p.  147  fq.  qui  h.-ic  de  re  multus  cft,  Ila 
Liv.  Hift.  I.  C.  7.  Potitii  uh  Lvandro  edocti  antiftites  facri  ejus  pcr 
m,ultas  aetates  fuere.    Cf.  loca  citata  ab  Elmenh,    [  O.  ] 

cur  ut  irafci\  ut  necelTarium  ad  fenfum  reftituit  editor 
Lugd.   Bat.     Behot.  conj.  qui  irafci,   non  m.nle.     [_0.^ 

quid  eft  enim  aliud  irafci,  quani  infanire^  quam  fiirere  .-*3 
Ita  Horat.  Epift.  II,  1.  ira  furor  hrevis.  Seneca  de  Ira  Lib.  I.  C.  1. 
Ouidam  e  fapientihus  iram  hrevem  dixerunt  infaniam.  [  Elmenh.  ] 
Ceterum  Arnobius  h.  1.  loquitur  ex  fententia  Stoicorura,  <jui 
benignam  et  beneficam  naturam  Deo  tribucbant ,  eumque  pof[e 
irafci  negabant.      [  Ilerald.  ] 

in  akerius  doloris  cruces  etc.~\  Ita  legendum,  cum  lii  iu 
Cod.  MS.  crucis,  fcil.  pro  cruces.  [  Herald.  Cur.  fecund,  Ohff,  in  SaU 
tnafii  Jus  Att.  p.  600.]  Meurfius  in  Append.  legendum  fufpicatur: 
in  alterius  dolores ,  trucis,  ejfcrati  -pectoris  alienatione  hacchari,  [O.3 


296 


Annotationes 


Jloc  ergo  Dii  magnl  noj-unt'^  Norunt  h.  1.  i.  q.  exparlun- 
fMrt  accidit  illis ,  graece  teiayo-oet.  Eodem  fenfii  fcire  paiillo  poft. 
Ita  eiiam  les  inaniiriatae ,  v.  c.  lignum  lUcitur /tiV^,  iipfcire  tineas. 
[  Ueruld.  ]  Deos  magnos  Tuinebus  Adverfai'.  Lib.  XV.  C.  21. 
intcUigit  illos,  <jui  inaximum  imporiuni  et  iiumen  habebant  publice- 
que  colebantur,  ut  Jupiter,  Juiio  etc.  quos  Lares  urbis  Romae 
appellat  Afconius.     [  O.  ] 

fcire  asjeyeratur  a  vohis  ]  Stewecliius  pro  fcire  maviilt 
fentire,  cum  praecefferit  verpetiuntur  ct  fentiunt.  Sed  nihiimutan- 
dum.  Scire  enira,  noffe  et  fimiiia  pro  featire,  ex-periri  haud  raro 
apud  antiquos.  Vid.  N.  Heinfii  Adverfar.  J-.ib.  irf.  C.  III.  p.  4^7. 
Eodem  feiifu  infra  Cap.  XXIII.  dixit  Arnobius,  daenwnas  et  heroas 
non  nofje  caeleftia  ,   et  in  hac  materia  crafjiore  ve.rfari.     [  O.  ] 

fcintillae  emicent']  Defcribit  habitum  horoinis  ira  pcrciti. 
Lucrctins  Lib.  III.   (290.): 

F.ft   etiam  calor   ille  animo ,    quem  fumit  in   ira, 
Cnm  ferinfcit,    et   ex  oculis   micat  acribus  ardor» 
Virgilius  Aeneide  XII.  (101.)  : 

His  flo itur  furiis ,    totoque  ardentis  ah   ore 
Scintillae  abfiftunt ,   oculis  micat  acrihus  ignis, 
Lucretium  imitatus  Virgilius.    Haec  autem  omiiia  in  furiofis  eadem, 
ut    oltendit    Seneca    in  libris   de  ira.    Quare  Menaeclimus   infanire 
oftenditur  apud  Flautuni  hac  eiiam  nota:    ut  oculi  fcintillant ,   vide. 
IHerald.] 

fcintillae   emicent ,  Jlammae   aejluent ,    anhelum  pectus 

fpiritum  jaciat  ex   ore'\     Fulv.    IJrfin,    fiammis  aeftuet   anhelum 

■pectus ,  fpumas  jaciat  ex  ore.    Salmafiiis  in  ed.  Lugd.  Bat.  fcintillae 

emicent  fiammeae ,   aejtuet   nnhelum  pectus ,   fpuma  jaciatur  ex  ore. 

Meurlius  yat-fe^ur  ex  ore.    Equidem  nuUam  cauflam  video ,    cur  de- 

ferenda  (it  antiqua  lectio.    flammae  neftuant  bsne  de  irarum  flam- 

mis,     quae  antea  pectore  fueraut   inc|ufae,    crumpentibus   jam   et 

exaeltuantibus.    Nec  minus  beue  habent  fequentia  verba:    anhelum 

pectus  fpiritus  jaciat  ex  ore.      Ita  Seneca  Trag.  Medca  vs.  387  fq. : 

Talis   recurfat   huc ,    et   motu   ^ffcro 

Furoris    ore  figita   limphati   gerens 

Flammata  Jacies  Jpiritum  ex  alto   citat, 

Cf.  Virgil.  Aen.  XII.  vs.  loi  fq.   Lucret.  III,  290.  et  Seneca  de  Ira 

Lib.  I.    Cap.    1.   fpiritum   coactum  inter   irao   ligna  recenfet.    [  ^.  ] 

Ceterum  in  eandem  fententiam  elegantiUime  Lactantius  (de  Ira  Dei 

Cap.  V.  )  :     ^uod  Ji   hominem ,    qui   modo  J\t  fapiens  et  gravis  ,    ira 

non  deceat ,   Jquidem,  cum  in  animwn  cujusdam  incidit ,   velut  faeva 

tempejtas  tanlos  excitet  fluctus,   ut  ftatum  mentis  immutet,   ardefcant 

etuJit  os  tremat,  lingua  titubet ,  dcnies  concrepent ,  allernis  vultum 


IN  LiBnuM  I.  297 

tnarulet   nuiic  fujfnfus  ruhor ,    nunc  ■pullor  alhefcens ,    quanto  magli 
Deuin  non  deceat  tani  foeda  mutatio  ?    [  Herald.  ] 

ex  verhis  ardenlihiis  lahrorum  Jiccitas  inalhefcat'^  Ita 
Lactant.  dc  Iia  Wei  Cap.  5.  de  hoiiiine  irato :  arde/cunt  ocuU ,  os 
trsmit ,  lingua  tituhat ,  dontes  concrepaut ,  alternis  vultuni  maculis 
nunc  fuffujus  ruhor ,  nunc  ■pallor  alhefcens  fgnat,  Sinuliter  lociim 
Virgilii  Aeu.  IV,  499«  ^^  Didoiie,  -paUor  fimul  occupat  ora ,  mali.m, 
de  ira  Didonis  iii  Aeneam  vultiis  pallore  fe  manifeftante,  quara 
cum  Servio  et  Ileynio  de  confcicntia  coj;itatae  mortis  interpretari. 
De  fpuma  accipit  verba  Arnobii  Ileraldus.    Male,      [  O.  ] 

Cap.  XVIII.  —  ubi  pafjlo  fita  ejl pertiirha- 

iionem ,  iihi  perturhatio ,  ihi  dolor  et  aegritudo  ejl^  Sequitur 
Arnobius  in  his  definitiones  Stoicorum ,  qui  dittinguunt  affectum, 
■paffionem,  perturhationem.  Sencca  de  Ira  II.  Cap.  2,  Ut  fcias,  quein' 
admodum  incipiant  nffectus ,  aut  crefeant,  nut  efferantur.  EJt  primus 
motus  non  voluntarius ,  cjuafi  praeparatio  offectns ,  et  quaedam 
comminatio.  Alter  cum  voluntate  non  contumari.  Tertius  motus  eft 
ja-n  imiotens ,  cjui  rationem  evicii .  Primum  itaqiie  animi  motum 
appellat  h.  I,  Arnobius  itffcctum  ,  fenfu  anguliiflimo ,  fecundum 
paffionem,  tertium  pertnrhutioncm.  Cf.  J.  Lipf.  Introd.  ad  Stoic. 
PhUof.  Lib.  III.  Disfert.  VII.  p,  764  fqq.  Opp.  Tdm.  IV.  ed. 
Vefal.      [  O.  ] 

ubi  dolor  et  aegritudo  ejl ,  ihi  imminutioni  et  corruptioni 
jam  locus  ejl^  Similiter  Libro  II.  Quod  nutem  eft  promtum  atque 
expofitum  pafjioni ,  corruptihile  effe  ipfa  pafjihilitate  intervenicnte 
tienunciatur.  et  Lib.  VII.  Ouicquid  enim  vexatur  rei  alicujus  e  motu, 
pafjihile  e[fe  conftut  et  fragile,  quod  pafjioni  fra^ilitatique  fuhjectum 
eft ,  id  neceffe  eft  effe  niortale.     [Eim.-7i/i.] 

Cnp.  XIX.  —  aequitatis  vel  modicae  nullam  prorjus 
ohtinere  rationem  ~\  Ratio  h.  1.  pro  portione ,  rata  parte.  Vid, 
Gesner.  Ind.  ad  Scriptores  Rei  Ruit.  Hinc  et  Germani  dis 
Ration.    [  O.  ] 

innoxia  dilacerare  fnimenta'^  Con}.  C^nnegieter,  rectius 
forfan  legi  armenta.  Sed  nil  mutandum.  Lace^rare  cnim  ct  dilacs' 
rare  non  tantum  de  veftibus  fciilis  et  ferarum  laniatu,  fed  et  do 
aliis  rebus  quibuscunque  fiflis,  diremtis,  contritis  dixerunt  veteres. 
Ita  de  SiciUa  terrae  motu  ct  maris  influxu  diremta  ab  Italia  Siliu» 
Punic.  XIV.   V8.  14. 

Namque   per  occultum  caeca  vi  turhinis   olim 
hnpactum  pela^us  laccratao  vifcera  teirae 
Difcidit, 


298  Annotationes 

et  pvopius  ad  noftrum  Columella  Lib.  V.  de  cultu  hortorum  vs.  70; 
Pellite   nunc  fomnof ,   et    curvi   voniere    dentis 
Jum   virides   lacerate   comas. 
Quidni   itaque  fruges   gvandine  fractae  et  collifae  recte' dicantur  a 
Diis    lacerari?      Meuvrms   legendum   cenfet ;     ut   innoxia   dilacerare 
frumenta  ,   homines  fcilicet,     [  O.  ] 

Chrijlianum,  nomen  odi.(fe  et  — ^  —  —  —  —  cultores  ] 
Idem  Cannegieter  legend.  cenfet  Chriftianum  Numen,  dicens,  v.  cuZ- 
tnres  non  nomen ,  fed  numen  flagitare.  At  bene  habet  vulgata 
lectio  ;  cultores  fuos,  fcil.  Chrifti,  quod  eliciendum  ex  pvaecedent. 
Chriftianum  nonien ,  vel,  Ix  quid  mutandum ,  malim  legera  Chrifti 
nomtn  pro  ipfo  Clivifto,  ut  nomen  Dei  pro  Deo,  Vid.  Suicer, 
Tliefaur.  Ecclef.  in  Patres  Graec.  v.  ovofxa.  Chriftianum  nomen  funf 
ipli  Chriltiani,   ut  obfevvavimus  fupra  ad  Cap.  V.     [C?.  ] 

Cap.  JLX.  —  ^n  numquid'^  Scio,  ab  Arnobio  nonnunquam 
conjungi  voces  et  praecipue  adverbia  et  particulas  fimiles ;  limilia 
autem  funt  an  et  numquid.  Sed  carere  licebit  iUa  obfervatione ,  fi 
At  numquid  fcvibimus,  litterula  una  foUicitata.  An  idem  dicendum 
dc  loco  Lib.  II.  C.  V.  An  numquid  haec  fieri  paffim  et  inaniter  cre- 
ditis?  Numquid,  detvacto  an,  cvebrum,  Lib.  I.  C  2.  Lib.  V.  C.  2/f. 
Lib.  VII.  C.  Q.      [  Cannegieter  in  van  Hoven  Ot.  L.itter.'^ 

ut  intejlinis  vulneribiis  concilati~\    Id  eft  propriis,    o/ki/o»; 
xai  ihioig.    Vox  eft  Lucretiana.  Lib.  II.  vs.  zgo  : 
—  —  —    Sed  ne  res   ipfa    neceffum 
Inteftinum  habeat  cunctis  in   rebus  agendis. 
Ct  faepius.     Arnobius   paullo   poft :     imeftinas   exerant  experiantur-* 
quo  virtutes.     et  infra    Cap.    56.    Venus ,    viri   materfamilias    Troici, 
(tcqua    inteftini    decoris   publicatrix.     et   Lib.    II.    fierique   vos    Deos 
veftro  fiditis  inteftinoque  conatu.    et  palTim.      [  Hinald.  ]. 

JSrgo  humana  patrocinia  Dii  quaerunt^  Similiter  argu- 
xnentatur  Lactantius  Inftit.  Lib.  II,  C.  5.  Sed  quum  puniunt  depre^ 
henfos  in  facrilegio ,  ipji  de  Dcorum  poteftate  dijfidunt.  Cur  enim 
illis  potiffimum  non  relinquant  ulcifccndi  fui  loeum ,  Ji  eos  poffe 
aliquid  arbitrantur  ?  Quid  quod  ipfo»  alias  gentiles  ita  fenfiffe,  legos 
illorum  demonftvant ,  quibus  in  perjuros  nullae  poena^  confiitutae, 
fi  per  Deos  pejeraverant ;  contva ,  li  per  Imperatores,  poenae 
promptae  et  pavatae  erant.  Conf.  1.  n.  C.  de  rebus  creditis.  Deum 
igitur  perjurii  ultorem  exiftimabant,  et  eos  idcirco,  qui  jurisjurandi 
jreligionem  violaverant,  Deorum  judicio  relinquendos  cenfebant. 
Deorum  enim  injurias  diis  curae,  inquit  Tiberius  apud  Tacitum. 
1:  Idcm.  ] 

propulfare ,  defendere'^  Stewech.  to  defendere  delendum 
ceiifet  tanquam  gloflcma.    Male ;    talia  enim  epitlieu  idera  fignifi. 


JN   LlBRUM    I.  S99 

cantia  amat  coacerrare  Ariiobins.  Vide  fupra  a<J  Cap.  XI.  init. 
jiotani  Hernldi.  Ceteriim  defdndere  h,  1.  \t  q.  arcere,  propuifare, 
quod  pluribus  exemplis  illuriiat  idem  Stewecli,  ad  Vee;et.  de  Re 
Milit.  Lib.  Ifl.  C.  21.  p.  360.  ed.  Vefal.  [O.]  Cf.  Lipf.  Vav. 
1-ectt.  II,  22.      [Ochsner.'] 

aut  Ji  maliiin  conjllium  ejl  ]  Cannegieter.  vult,  malum  non 
conjungendnm  cum  vocc  conjdmm,  fed  interjectionem  effe  in- 
dignantis  aut  reprehendentis.  Cui  explicationi  equidem  nolim  acce- 
«lere.  Nara  Arnobins  non  elt  ita  lerfus  et  limatus  fcriptor,  cui 
nihil  plane  inlit  otioli  et  fupervacui.  Fulv.  Urfinus  lei;end.  conj. 
jin  alia  conjilium  eft  aggredi  nos  via,  quod,  fi  Codicis  fide  niteietur, 
in  textum  recipere  non  dubitarem.    [  O.  ] 

intlignalionis^  Fulv.  Uriin,  fequente  editore  Luo;d.  Bat. 
emend.  indicationis :  fed.  fi^num  et  indicium  five  indicatio  idem 
plane  funt.    Quare  non  video,  cur  mntanda  fit  antiqua  leciio.    [0. 3 

Cap.  X.XI.  -^  autumnitatem^  Vocabulum  antiquae  et 
probatae  Intinitatis.  Cato  de  Re  Rultioa  Cap.  1/^5,  prima  autuinni- 
tate,  cum  -pluvius  eft,  tum  niaxime  ah  aqua  per{iulum  eft.  H.  I.  autem 
autumnitatem  dicit  Arnobius  auctunmi  five  vinearum  proveutum, 
Eodem  fenfn  Mamertinus  Grat.  Act,  ad  Julian.  C  Z'j..  oUvitatom 
dicit  pio  proventu  olei,  ubi  viid.  Livinaeum  pag.  155.  Vol.  II. 
Panegyr.  Vet.  ed,  Jaeger.  Plura  congefTit  Meurfius  in  Critico 
Arnob.  pag.   16.      [  O.  ] 

at  ex  nojlris  exprimi  unum  prohiheant  palmitis  roreml 
Variis  locum  hunc  faniflimum  conjecturis  offuderunt  iuterpretes. 
Alii  legunt  palmites,  editor  Leid.  palmitibus,  Stewech.  conj.  vinum 
•— .  ■! —  —  —  rorem,  eodem  fenfu,  quo  dicuntLatini  dies  autumnos 
i.  e.  autumnales ,  fexum  marem  pro  mafculino ,  verha  ohlivia  pro 
ohliviofa.  Nicol.  Heinf.  Adveifar.  Lib.  I.  C.  lO.  pag.  102.  legen- 
dum  cenfet  udum  rorern.  Quae  conjectiirae  fere  omnes  fluxerunt  e 
voce  rorern  male  intellecta  a  viris  doctis.  Fios  enim  h.  1.  nou  eft 
liumor  ille ,  qui  ferenis  noctibus  colligitur  in  plantis,  (  nam  is  de- 
tergitur,  non  exprimitur,)  fed  ipfe  fuccus  palniitum.  Nani  ros 
ap.  Latinos  de  quovis  liquOre ,  aqua,  vino  etc  Ita  Sidon.  Carni, 
XXII.  V8.  25.  ros  meri  pro  vino.  Unum  rorem  itaque  dicit  Arno» 
bius  unam  vini  vel  mufti  guttam.  [  <9.  ]  Mihi  concinnius  vide- 
tur  Salmalii  palmitihus ,  quod  Heraldus  etiam  fecutus  eit,  ipf^que 
rerborum  coUocatio  plane  Arnobiana  :  £x  olivis  veftris  atque  vinc' 
tis  —  at  ex  nojtris  palmitihus.  Qui  palmites  vqluerunt ,  videntur 
quaefivifre  nominativum  ad  verbum  prohiheant ,  qui  refponderet 
fuperiori  membro  fundi  faciant ,  quod  quidem  non  necefTe  eft, 
quum  idem  nominatiym  £acile  ad  utrumque  membrum  peftineatc 
[  Ochsner,  J 


500  Annotationes 

et  fub  ipjts  pQtum  lahris  iii  acoris  perjldiam.  vinum 
repenie  mutari^  Pomm,  qiioJ  pro  vitiola  lcctionc  antiquA  ;70fu 
reftituit  Gelenius,  editor  Lu£;d.  Bat.  inutavit  in  pojltum,  qua  cauITii, 
nou  video.  acoris,  i.  q.  aceti,  jjerfiJiarn  eleganter  dix.it  Arnobius. 
■perfidus  enim  et  ■perfidia  dicitur  .ip.  J..atinos  exquifite  de  cibii 
etiam  et  potionibus ,  quae  fpein  guftantis  fruftiantur.  Ita  Martialia 
Lib.  Xir.  Epigr.  43.    qui  locus  noltro  (imillimns : 

Jmputet   ipje    Deus  nectar  mihi ,   fiet  acetum 
Et   f^aticani  perfida  vappa  cudi. 
Eodem    fenfu  ncquitia   ap.   Plin.  Hift.  Nat.  XIV,  20.  aceti  nequitiaa 
ineft  virtus  ad  magnos  ufus,    Cl.  N.  Cigaltium  ad  Artemidor.  Onei- 
rocrit.  Lib.  I.  pag.  45.    Vol.  II.  ed.  ReilT.      [O.} 

Cap.  WJ/.  —  (/uos  in  rehus  iriflijjt/nis  alque  laetis"^ 
Solemne  elt  Arnobio  et  plerisque  omnibus  illiiis  aevi  Icriptoribus 
mutare  comparationis  gradus,  et  fuperlativum  accipere  pro  pofi- 
tivo,  ut  loquuntur  01  tcuv  yQafxfxariyiwv  irotTSef.  Unde  et  Menandri 
verfum :  (pStl^ovaiv  -Ji^»)  X?*!"^'''^  o/>'-iA.t<t(  noota/ ,  ita  redditum  apud 
antiquos  Ecclefiae  Doctores  reperimus:  Corrumpiint  ingenia  hona 
confahulationes  pojjimae,  Talia  apud  fcriptores  illos  inlinita* 
[  HeralJ.  ] 

Cap.  JCX/J/.  —  Dii  feri^  Ha.ec.  eft  palmaria  emendatio 
r«lv.  Urfini,  nierito  in  textura  recepta  nb  Oberthiirio.  Nam  qiio- 
tusquisqneeft  gentiliumDeus,  qui  immunis  fuorit  illorum  vitiorum 
€1  .iffectuum,  quos  in  fcquentibus  recenfet  Arnobius?  Antea  lege- 
batur   Dii   vrftri.      [  O-  ] 

Jl  fe  Jihi  alir^uis  adulatoria  humilitate  fuhmittat'^  Sic 
enim  folent  adulatores  et  qui  magnam  abjectionem  teltari  volunt. 
Nofter  infra  Lib.  VII.  C.  XIII.  Tii.m  deinde  falutet  accUnis ,  ancil- 
lae  aut  fnrvuli  pavihundas  trepidationes  imitatus.  [}  Hoc  eleganter 
appcllat  Tertnllianus  decrefere  Libro  de  Poenitentia  Cap.  XI.  ad 
omnem  occurfum  majoris  cujusque  perfonae  decrefcentes,  Tar-e*- 
voirffSMi  Graeci  lioc  dicunt,  vtoiri-rrrfrj  et  uirojtUTrrsiv  :  qiiibus  oppo- 
nit  Diodorus  Siculus   viri^ty^aiv.      [  Herald.  ] 

fpios  jam  dudum  expcrientia  doctorum  daemonas  appel^ 
lat  et  heroas  ]  Variis  luuic  locum  conjecturis  tentarunt  interpre- 
tes.  Cod.  MS,  et  editio  Romana  liabent  appellat  errores ,  quod 
manifefte  vitiofum  Gelen.  mutavit  in  et  hos,  quem  pofteriores  edi- 
tores  fecuti  fiint  usque  ad  Herald.  Beliot.  Apophoret.  Lib.  III.  C.  g. 
lec.  cenfet  et  quos,  et  in  fequentibus  fcit  verjari.  Pontanus  apud 
JVIeurfium  terrejlres.  Stewech.  errones,  qiiod,  proprie  de  fervis  fugi- 
tivis  ufurpatum  ,  bene  etiam  dici  poteft  de  dnemonibus  in  terris 
vagantibus  et  circumvolitantibus ,  neque  prorfiis  rejiciendum  vide- 
tur.     Seijui  taroen  xnalui  ejuendationem  Fulv.  Uriini  probatani  ab 


IN    LlBI\UM    I.  301 

Meraldo  et  h^ioas,  qui  faepiiTime  coniunguntur  cuiu  daemonibus, 
V.  c.  ab  Auguftino  de  Civit.  Dei  Lib.  X.  C  21.  P olunt  cum  dacmoni- 
hus  heroas  huhitare ,  (juo  nominc  ap-pellanc  alicujus  meriti  animat 
defunctorum.  Cf.  intpp.  ad  Gnom.na  Pythagoieorum  init.  Pluva 
vide  ap.  Meurf.   pag.  17.      [  ^.  ] 

nvn  nojfe  caelejlla'^  i.  e.  non  ufu,  experientia  cognita 
habere  caeleltia.  Vide  fupra  Cap.  XVI I.  ad  verba  Hoc  ergo  Dii 
tnagni  norunt  notam  Heraldi.      [  O.  ] 

Cap.  JiXIK,  —  hariijpives  has  Jahulas ,  conjectores, 
arioli ,  vates  —  —  —  —  fanatici"\  lidem  conjunD^untur  et 
expioduntur  etiam  a  Cicerone  de  Nat.  Deor.  I,  20.  ubi  Vellejus: 
Sequitur  //avrivty)  tiejtra  —  —  —  qua.  tanta  inihueremur  fuperfci- 
tione ,  fi  vos  audire  vellemus,  ut  harufyices,  augures ,  harioli ,  vates 
et  conjectores  nobis  effent  colendi.  De  harufpicJbus  res  nota.  Con- 
jectores  dicebantur  y.ur  si;oj(v)v  fomniorum  interpretes,  hvn^oy.^irat, 
vid.  Feft.  h.  V.  ibique  Dacer.  aricli  dicti  ab  aris,  qui  circa  aras  ver- 
fantur,  precanlur,  vaticin.-mtur.  vid.  Ifidor,  Orig.  Lib.  VHI.  C.  9. 
Donatus  ad  Terent,  Phonn.  Act.  IV.  Scen.  4.  ^t»  hari,  verbo  anti- 
quo  pro  fari ,  derivat.  cf.  Ilavercarop.  nd  TertuUian.  Apolcget. 
png.  227.  Janacici  a  fanis,  (GloITac  :  fanaticus,  iB^txriy.eg,  h^iiovXoi.') 
eranc  cales ,  qui  femper  cor.verfahantur  in  templis ,  ut  fulura  praedi- 
cerent.  Vide  J.  Firmic.  Mathef.  Lib.  III.  C.  13.  Defignat  autem 
his  vocibus  Arnobius  planos  et  agyrtas  in  locis  publicis,  templis, 
foris  ,  plateis  verfantes  et  vaticiniis  aliisque  vanitatibus  mulierculas 
et  alios  imperitos  homines  aggrcdientes  et  Itipes  illorum  credulitati 
extorquentes.     [  Herald.  et  O.  ] 

ac  ne  Jlipes  exiguas  conjultorihus  excutiant  jam  raris'^ 
Cannegieter.  leg.  cenfet  fiipes  ncn  exiguas.  Scd  verba  confultori' 
hus  jam  raris  aperte  indicant,  illud  non  locnm  habere  neutiquam 
polTe.  Senfuseit:  vercntes,  ne  Jtipes  jam  exiguae  oh  confultorum  rari' 
tatcm  penitus   dispereant.      [  t?.  ] 

Jl  quando  vos  i-'elle  rein  penirt  in  inpidiam  compererunt~\ 
Hic  locus  admodum  tnrfit  inlerpretes  variis  conjecturis  ipfi  mcde- 
lam  afFerre  conatos.  Editio  Rom.  habet  nos  velle  etc.  quod  defcn- 
ditTh.  Canterus  explicans  nos,  fcil.  Chiiitianos,  ira  incenfos  in  illo«, 
ariolos  fcil.,  vates  etc. ,  velle  rem  eorum  venire  in  invidiam.  Ste- 
wech.  leg.  ccnfet:  f  quando  nos  helle  provenire  compererunt ,  invi' 
dent ,  indignantur,  declamicantque :  Neoliguntur  Dii  etc.  Jult.  Lipf* 
Epiftolic.  (^)uaelt.  Lib.  I.  Epift.  20.  fi  cjuando  nos  hellorum  venire  in 
invidiam  etc.  intelligens  de  bellorum  et  publicae  calamitatis  invidia 
in  Clniltiauos  confiata  ab  illis  facvificulis.  Cannegieter  eos,  fcil.  facri- 
ficulo».  At  hi  non  volimt,  alioqui  non  confulerent.  Mihi  videtut 
loeu:  faniJlimus.   Senfus  eft;  fi  quando  compererunt ,  voi  ipfoi  (gen- 


3oft  Annotationes 

tiles  fcil.  )  vella  rem  (  fiiam  fcil.)  venire  in  iniHiiiam.  l^ales  iiiini. 
rum  agyitas  ct  faciifictilos  ob  mendicitatem  fiiam  mal.isqiic  artes, 
quibiis  imperitis  hominibus  imponebant,  ab  iplis  Deoium  cultori- 
bus  conteuitos  et  exofosfuifle,  ex  plurimis  veterum  tcfiimoniis  fatis 
conltat.  Vei,  li  quid  inutaiidum  ,  mallem  plane  delere  pronomen 
VPS ,  ut  lit  iwlle  venire  in  invidiam  i.  q.  fim^lex  venire.  yelle  cum 
infinitivo  fnepiirime  abundat  ap.  veteres.  Ita  ap.  Petronium  aliqiio» 
ties  velle  pleonaitice  pofitum,  v.  c.  Cap,  LXX.  §.  lo.  Jam  coe-pernt 
Fortunata  velle  Jaltare ,  ubi  vide  Burraann.  et  indicem  Antonii. 
et  appofite  ad  noArum  locum  auctor  Priapejorum  Carm.  LXXII. 
vs.  9  fq. :' 

j4t  vps  amplius  Jioe  locd  ca%<et4 
Quicquam  ponere :     ne  Jamelicorunt 
Ad  me  turha   velit  canum  venire. 
ubi  velit   Venire  pro  veniat.      Senfus  itaque  noltri  loci  effet:    VFenn 
jie  merken,   dafs  ihre  Sache   (^ihre  Kiinjie,  ihr  Orakelgewerb^   ihren 
Credit  verlieren  wolle.    [  C  ] 

negliguntur  Dii ,  ctainilcwt ,  atque  in  iemplis  jam  rari- 
tas  fumma  ejl^  Gelenius  folita  mutandi  libidine  faniilimam  hanc 
Codicis  MS.  lectionem  lic  inieipolavit :  inilignaniur  dsclamitantque: 
In  teniplis  etc.  Editio  princcps  habet  vii^iofe:  vegliguntur ,  decla' 
mitant  ,  atque  in  templis  etc.  Fuh'.  Urlin.  leg.  conj.  clamirant, 
araeque  etc.    Sed  cauITam  mutandi  luiUam  video.    [  (1?.  ] 

Jaccnt  —  derifui  caerimoniae^    h.   c.   contemtae    funt   et 
expofitac,    objectae    derifui.     Jacere    centics   ap.   veteres    de  rebus 
neglectis,    contemtis,    quod  notiffimum.      At   raiior    liujus    verbi 
conftructio  cuin  tertio  cafu.    Ita   Sil.  Iial.   Lib,  XV.  v».  646  iq, : 
—    —    —    —   —   Quicumque  tinicri 
Dux   hello   poterat ,    fralri  jacet. 
i.  e.  ab  eo  caefus  ,  pioltratus  elt.      [  O.  ] 

occiderunt'^  Fulv.  Uilinus  legond.  cenfet  conciderunt.  Sed 
bene  habet  occidcrunt  et  multo  eft  lionilicantius.  Imai^o  fcil.  ducta 
9.  lideribus,   quae  fole  exorto  occidunt,  cvaiiefcunt.      \_0.] 

et  merito  humanum  genua  —  —  —  —  tot  lahorum  ex^ 
cruciatur  aerumnin^j    Stewechius  legendum  cenfet  eo     (i.    e.   ea- 

propter )   merito    humunum  genus  • —   lot  lahorum  exerce- 

tur  aerumnis ,  citans  Viigilianum  illud  Aeii.  III,  132.  puer  lliacii 
exercite  fatis,  et  Apulej.  IVIilef.  Lib.  Vf.  Pfyche  tantis  exercita  aerum- 
nis,  qiiod  eleganiius  quidem  et  bono  fcriptore  dignius.  Sed  in 
Arnobio  tales  elegantiae  non  exigcndae. 

iot  laborum  excjuciatur  aerumnia'^  Stewech.  leg.  conj, 
exercetur  aerumais,  aiferens  loca  duo,    alterum  Apuleji  Libr.  VI. 


Metam.  Pfyche  tantis  exercita  aerumnis,  alterum  VirgiUi  Aen.  III. 
vs.  igs. 

—   —  —  —   nate  Iliacis  exercite  fatis. 
Sed  non   minns   frequens  ap.  Latinos   excruciari  aerumnis ,   aegrltu- 
dine,    folUcitudine ,    miferiis.     CF.  Terent.  Heautont.  I.  2.   vs.  4.   et 
Cic.  Epift.  ad  Fam.  XIV,  5.    Itaque  nil  mutandum.    [  O.  ] 

Et  hominea,  brutum  genuft^  Cannegieter  leg.  cenf.  Ei  ho- 
mines,  non  male.  [  O.  ]  Pari  fenlu  Horat.  I,ib.  I.  Sat.  3.  dixit 
fllutum  et  tnrpe  pecus.     [  Prior.  ] 

Jurio/i^  Vide  notata  ad  initium  Capitis  I.  [  (9.  ] 
Cap,  XXK.  —  mortalium  —  —  de  faeculis  ]  i.  e.  de 
genere  mortalium.  faeculuni  pro  ^enere,  fobole,  multitudine  fae- 
piffiroe  urmpat  Lucretius,  v.  c.  Lib.  III,  629.  priorum  faeela  fcripto- 
Tum ,  et  II.  vs.  77.  Animantum  faecla  in  hrevi  fpatio  mutantur. 
Vid.  Gesner.  in  Thefauro  et  quae  annotabimus  infra  ad  Lib.  VII. 
C.  24.     [  O.  ] 

fumniitaiem  omnium  fummorum  ohtinentem'^  Is  Deus 
tno^  fumnius  dicitur,  quo  nomine  veteres  appellarunt  unum  illud 
et  fupremum  numen,  rerum  omnium  auctorem  et  ^ubernatorem. 
Philofophi  Deum  opificem  nominabant,  alii  Jovem  aeternum  et  ex- 
fuperautilTimum;  Graeci  otiam  v^iittov.  [^Cannegieter  in  van  Hoven 
Ot.  i/«.] 

temerafiae  i.'ocis  defperatione  2  Fulv.  Urlinus  leg.  cenfet 
difparutione  ,  alii  difceptatione  mulc.  Defperatio  ,  ut  bene  Hcrald. 
explicat,  elt  a-irovoix  eorum ,  qui  divinam  iram  centemnere  coepe- 
runt,  et  liraul  omnem  fahitis  curam  abjicere.  Defperatio  vocis 
temerariae  eft  itaquo  vox  tcmeraria  hominis  fcelerati  et  de  falute 
fua  prorfus  defperaritis,   ein  tollkilhnes ,  ruchlofes  M-^ort.    fC?.  1 

in  rehus  felfis'^    Infra  I-ib.  III.    inexorata  heneficia  praehere 
feffis  atque  imalldis  rcbus.     Habet  a  Virgilio  Aen.  III,  145 : 
Quam  feffis  finem   rehus  ferat  ;     unde.   lahorum 
Tentare   auxiJinm  juheat.      [  Herald.  ] 
Add.  Tacit.  Annal.  XV.   C.  50.   diligendumque,  cjui  feffis  rehus  fuc- 
curreret.     [  O.  ] 

Cap.  XXV J.  —  dilaceratis'^  nempe  flagellis  et  ungulis, 
quibus  derafa  et  fulcata  fuere  Cliriftianorum  latera.  In  his  ctiam 
lacerationibus  numerare  polTuums  eXkl^/xou;  ^>j^iwv.  Nam  fanctos 
Chrifti  teftes  beftiis  quandoque  admordendos  dabant,  ut  vel  hac 
ratione  fnmmum  iis  terrorem  incuterent.      [H<?rfl/tf.  ] 

exuritis'^  Refero  hoc  non  .id  vivicomburinm,  quo  faepe 
Chrllti  milites  itiXtiw^-^aixv,  fed  ad  cruces  et  tormenta,  quae  extie- 
mam  tikiiwav  praecedebant.  Torquebantur  enim  Chriftiani ,  lace- 
rabantuT,  exurebantur,    id  eft,    igni  et  laniinis  igneis  propius  ad- 


304.  Annotationes 

motis  tentabantiir.  De  ieni  ad  veritatem  eruendam  aJnioto  anti- 
quiirinia  res  eft.  Rccte  autem  et  condecenter  ab  Arnobio  collocatuT 
loto  nltimo.  Nam  revera  erat  facpius  ultimus  /3(xffav<cr//o;.  Seneca 
Lib.  III.  tie  Ira  Cap.  XIX.  Torferat  per  omnia,  quae  in  rerum  natura 
triflijjima  funt ,  fidiculis,  tabularibus ,  eculeo ,  igni ,  vultu  fuo» 
Apulejus  Milefia  X.  Nec  rota  vel  eculeus  vwre  Graecnrum  tormentis 
sjui  apparata  jani  deerant,  Sed  ohfirrnatus  niira  praefumtione  nullis 
verherihui ,  ac  ne  ipfo  (juidem  fuccubuit  igni,  PrudentiuS  in  Mar. 
tyrio  Vincentii: 

Tum   deinde  cunctatus   diu 

Decernit  extrema  emnium 

Igni,    grahato   et  laminis 

Exerceatur  quaeftio.       [  Ideni.  j 
ad  extremum  nos  feris  et  heluarum  laniatihus  objectatis^ 
Nota  ad  extremum.     PraemiflTa  ero;o  ante  extremum  agonera.    i^Uuc 
Prudentius  Hymno  primo  Tsp/  o-Tsipavwv   ts.  54  foq. 

Statit  parati  ferre ,    quidquid  fors  tulijjet  ultima : 

Seu  foret   praebenda   cervix  ad  bipennem  puhlicam, 

f^erl^erum  poft  vim   crepantum ,   poft   cataftas   igneas ; 

Sive  pardis  cfj^ erendum  pectus ,  aut  leunihus. 
Beftiis  autera  objectabantur ,  cum  venationes  darentur ;  alias  er.im 
non  licebat.  Hinc,  quum  Polycarpum  ad  leonem  poftularenr, 
refpondit  Proconful,  fieri  lioc  non  polle ,  <juia  venationes  peractae 
erant.  Quare  vivus  concrematus  eit  confiantilTxmus  et  iloridiJlimus 
Martyr.      [  Idem.  ] 

is  aut  nomine  appellandus  ejl  hominis ,  quamuis  illf. 
videatur  Jihi?  aut  Deus  e£'e  credendus  ejt ,  quampis  ipfefe 
ejfe  mille  projlteatur  in  ratihus?  Trophonius  nos  impios  etc.'^ 
Haec  eft  pahnaria  emendatio  P.  Pithoci,  merito  in  textura  recepta 
ab  editore  Lugd.  Bat.  Edilio  i.  Romana  habet  e  Cod.  MS.  Is  haud 
nomine  appellundus  eft  hominis ,  qnamvii  ille  videatur  fihi,  haud 
Deus  effe  credendus  efi ,  quavivis  ipfe  fe  tjfe  fmilem  profiteatur.  In 
vatihus  profanus  nos  impios  etc.  ralfifllme:  neque  enim  oracula  pro- 
fitebantur,  eos,  quos  gentes  colebant,  funiles  Deorum,  fed  veros 
Deos  elTe ;  et  in  fequentibus,  Dodonaeus  aut  Jupiter,  aut  non  habe- 
ret  quoreferretur.  Itaque  miror,  Oberthurium  emendationem  illam' 
unice  vcram  e  texlu  fuo  eliminafle.  Et  mirum  fane  videri  pollit 
attento  lectori,  cux  Arnobius  pleraque  Graecorum  oracula  recenfens 
celebratilEmum  illud  Trophonii  in  Lebadia   Boeotiae  praeterieric. 

io.] 

Clarius]  Clarius  Apollo  a  Clario  nemcre  prope  Colopho- 
nem,  quod  quum  facerdotibus  cfTet  aptum  vifum,  .in  quo  templum 
ftrueretur,     fuccelTu   temporis  oraculo   Apollinis  inclaruit  condito 


iwLibrumI.  305 

a  Maiito,  vatis  Tircfiac  filia,  lugicutft  victores  Tliebanonun  Epigo- 
nos,  tefte  Pomp.  Mela  de  Situ  Orb.  I.  C.  17.  cajsjs  celebvit.as  eo 
colonos  attraxit,  quorum  maiiibus  luiictum  elt  oppidum ,  Nican- 
dri  patria;  De  condito  ibi  templo  et  oraculo  vid.  Slrabon.  Lib.  XIV. 
pac-  642.  Scholiaften  Apollonii  Illiod.  ad  I.  v3.  303.  Pauraniam  in 
Achaicis  C.  3.  et  quos  laudat  Oberliii.  V.  G.  ad  Taciti  Ann.  11,  5^. 
et  ad  Vib.  Sfqueftr.  pag.  265. ,  qiii  liac  de  re  multus  elt.  f  <^.  1 
Conf.  Iiitpp.  ad  Ovid.  Met.  I,  516'.      [  Ochsn.'] 

jDidjmaeiis  2  Pomp.  Mela  de  Sicu  Oib.  I.  C-  17.  Pojl  Bafili- 
cum  lonia  aliquot  Je  ambagibas  Jinuat :  ct  priinuni  a  Vojldeo  rjro- 
montorio  Jlexuin  inchoans ,  cingit  vraculum  yipollinis ,  dictum  olint 
Branchidae ,  nunc  Didymael ,  ubi  viJ.  VoIT.  Cf.  Strabo  Lib.  XIV. 
y.  654.  ed.  Cafaubon.  et  Ernelt.  ad  Suelon.  Calioul.  C.  21.  Didy- 
maeus  fcil.  ApoIIo  dictus  a  nomine  loci  Aib-j/nix,  alii  derivant  a 
Si^y//c?,  geminus  five  gemellus,  quod  cum  Diana  uno  partu  editus 
fit.  Tertiain  nominis  rationem  philofophicam  alTert  Macrobius 
Saturn.  I,  17.,  <jui  eo  nominc  Apolliiiem  etiam  Romae  cultum 
dicit.     [  6>.  ] 

Phllcjiibs~\  ^^iki^iriog  A-poUo  dictus,  quod  lumen  ejus  exoriens 
amahile  anucijfjima  veneratione  confaluianms,  tefte  Macrobio  Sat.  I,  17. 
Alibi  luijus  cognominis  mentio  non  exfut.       [  <?•  3 

ab  eo  qiiod  poflulamus  orare  ]  Vojtulamus  h.  1.  idem  quod 
optamus.  Confequens  pro  antecedeiitc,  Ceterum  mininie  contem- 
nenda  videtur  Fulv.  Urfini  conjectura,  ah  eo ,  quo  voftulamus» 
ore.     [  O.  ] 

rel  auribus  poluit  fcire ,  pel  ipfrus  pocis  fono^  Id  eft  et 
iyfius  etc.  Nara  particulae  iltae  disjuncti\'ae  ponuntur  faepe  pro 
copuiativis  ab  Ariiobio,  ut  etiam  ab  Julio  linnico  locis  infinitis. 
Quae  in  editione  Fulv.  Urlini  notata  funt  ad  hunc  locum ,  fuuc 
plane    inutilia.     [  Herald,  ] 

Cap,  JlLXVII.  —  cur  ad  Chrijli  pai^eant  rneniioneml 
Prudentius   Apotheof.   vs.  402  fqq. 

—  —  —  —    torquetur  Aj/ollo 
Nomine  -percujfus   Chrijti ,    r.cc  fnhnlna  rerhi 
Ferre  -poteft,    agltant   miferum   iot  verbcra   lir.guas, 
Quot   laudata   Dei  refonant   tniiacula   Chiijti. 
Lactant.  Lib.  V.  Gap.  21.  Hi  fpiritns  contaminati  ciim  corpora  hmni- 
num  occtipant ,   aninicsque  divexant,   adjmantur  ah  Itis  et  nomine  JJei 
veri  fugantur.    Quo  audito  tremunt ,  exclamant ,    et  mi  fe  verherari' 
que  tejiantur.    Vide  Athanafium  de  Humanitate  Verbi.    \_Elmenh.'\ 

aut    amet  fuhjlerni    tot    millium  penerationem    t^iderel 
Vetbum  fuhjierni   tanquam  gloffema   cliuiinandum   cenfet  Stewech. 
Sed  bene  defendit  lleraldu»  loto   TtUulliani  in  Apologet.    C.  43. 
Tom.  1,  W 


5o6  Annotatiojntes 

Ouantos  hahetis,  von  dico  jam  qui  de  vohis  ilaemonta  excutiant,  von 
dico  jam,  Cjui  fro  i>obis  quoque  vero  Deo  preccs  jteinant  ?  Meuifiui 
COnj.  aut  amet  fuhflerni  tot  niillia  in  veneraiionem.     [  O.  ] 

Cap.  XXyJII.  —  Quid  dicitis ,  o  facri ,  qttid  divini 
interpretes  juris?']  Ilaec  elt  ceriillini.-i  lectio  (Fulvii  Uilini)  pvo 
anliqua,    quid  divini  interpr^tes  viri?     [  fff raW.  J 

Qriuiditles  L,ares'\  Diomedes  Lib.  I.  de  dubia  verboTum 
pofltione  pitji.  59.  ed.  Jo.  CaefJiiii:  liinc  (a  orundio  fcil.  verbo 
antiquo  pro  gi-unnio)  Grundules  L-aras  dictos  acc.epimus ,  quos  Ro- 
mulus  conftituijfe  dicitur  in  honorem  fcronliae ,  quae  triginta  pcperO' 
rat  porcos.  Hoc  ita  ujjirmat  hoc  modo  CdJJius  llemina  in  fecundo 
hiftoriarum  :  Paftorum  1'ulgus  fina  contentione  confentiendo ,  praefe- 
cerunt  aequaliter  imperio  liemum  et  Hoiuulum,  itn  ut  de  regno  pares 
inter  fe  effent.  IVIonftrum  fu ,  jus  parit  porcos  trigintn  ,  cujus  rci 
fannm  fecerunt  Lares  ^rundiles.  Cf.  Nonius  in  Grundules.  [£ime«/j.] 
Cod.  MS.  vitiofe  Grunduleos.     \_0.'] 

Ajos  Locutios ,  Limeniinos  etc. "]  Cod.  MS.  Locutios, 
Jjaceos,  Bottios ,  Libentinos,  vitiofiflline  quidem.  Sed  in  vbce 
Boctios  latere  exiltimo  nomen  Dei  alicujus  bouni  curam  gerentis, 
neque  illud  temere  e  textu  eliminaverim.  Itaque  legendum  conji- 
cio:  Locutios  Jjos ,  Bubetios  (vcl  Bovicios),  Limentinos.  Bube- 
tiorum  ludorum  roeminit  Pliu.  Hilt.  Nat.  XVIH.  3-  Quidni  ftatua- 
mus,  fuilTe  etiam  Deos  Buhetios,  cum  multa  deorum  niinorum  geu- 
tium  nomina  vetultate  interiifle,  alia  folummodo  in  Patrum  eccle- 
fiae,  Auguftini,  Mitiucii,  Lactantii  fciiptis  fervata  efTe  conflet? 
Ita  Dea  Bubona  memoratui  ab  Augiiftino  de  Civit,  Dei  VI,  3.    [_0.} 

Ajos  Locutios~\  De  Ajo  Locutio  locus  clnflicus  cft  apud  Li- 
vium  liilt.  V,  50.  Expiandae  etiam  vocis  nocturnae ,  quae  nuncia 
cladis  ante  hellum  Gallicum  audita  neglectaque  cjfet,  mentio  inlatat 
jujfumque  templum  in  Nova  Via  Jjo  Locutio  foeri.  Cf.  Cic.  de  Div. 
1,  45.  et  II.  32.   et  Gell.  Noct.  Att.  Lib.  XVI.  C.  17.    [0-] 

Limentinos']  Nofter  iiifra  Libr.  IV.  C.  9.  Quis  (eft  qui 
credat  )  Limentinum,  quis  Limam  cuftodiam  liminum  gercre  et  jani' 
torum  officia  fuftinere?  Auguftin.  de  Civit.  Dei  Lib.  IV.  C.  Q. 
Tres  Deos  ifti  pofuerunt ,  Forculum  forihus ,  Cardeam  cardini,  Li' 
mentinum  limini.  Cod.  MS.  h.ibet  Lihentinos  niale.  Lihentinam  et 
JLi7>«/nw»iDeos,  qui  libidinum  tutelis  praefiut,  noltcr  memorat  infra 
Lib.  IV.  1.1.    [O.] 

rehus  feffis  languentihusque~\    Vide  fupra  ad  Cap.  25. 

qui  Faunos,  qui  Fatuas']  Ita  egregie  emendavit  Lipfiu» 
Epift,  Quaeft.  Lib.  I.  ep.  20.  eaque  lectio  firmatur  etiam  Codice 
MSto ,  tcfto  Meurfio.  Ed.  Rom.  ftatuas.  At  cum  ftaluis  hic  nul- 
lum  litigium,  fed  cum  Deoriun  ridicuUs  nominibus.   De  Fauno  et 


IN    LlBRUM     I.  307 

Fatiia  locus  cla/Ticiu  eft  ap.  Lactnntinm  lAb.  I.  C.  22.  Ut  PompUitn 
apud  Jlomanus  injiitiitor  ineptaium  r(iUs.ionuni  Juit :  Jic  antfi  k-oni- 
pilium  1'aunns  in  J^utio  ,  qui  ct  Saturno  avo  iitjaria  jatra  conjtituit, 
et  Picum  jyatrem  inter  deus  honoravil :  bt  Jorcrtfm  (nam  fatuam  Fau- 
nani,  eavtdemque  conjugi-m  conJecrat>it,  tjudm  Oahius  BaJJus  Fatuam 
nominatam  tradit ,  quod  mulietihus  jata  catiere  toiijueiijji.t ,  ut  FaU' 
nus  viris.  Eumdem  f^arro  Jcrihit  tantae  pudicitiae  fuijje ,  iit  vemo 
eam ,  qucad  vixerit ,  praeier  inruni  Juum  mas  vidcric ,  nsc  nomen 
^jus  audierit.  Ideirco  illi  tnulieres  in  ppnto  Jacrijuarit ,  et  Bonam 
deam  nominavt.  Lt  Sex\  Clodius  in  eo  lihrn ,  quem  graece  Jcripjit, 
refert ,  Fauni  h.anc  uxorem  fuijje ,  quae  qnia  conira  moreni  decusque 
regium  clam  vini  ollam  ehiherat ,  et  ehria  facta  erat ,  virgis  myrteis 
a  vird  usque  ad  mortem  caejam :  pojteavero,  qtium  eum  Jacti  Jui 
poetiiteret ,  et  dejiderium  ejui  Jerre  vbn  pojjct ;  diviniim  illi  honO' 
rem  detulijje :  iccirco  in  Jacris  ejus  ohvolutam  vini  amphoram  poni, 
Cf.  Macrob,  Satimi.  lib.  I.  C.  i2.  [  O.  ]  Vairo  (l.ib.  VI.  Ae 
Ling.  Lat.  )  et  Serviii!»  (iu  Vii.;^il.  Georg.  I.  vs.  10,  et  11.  ct  Aeu. 
Vil.  vs.  45.  et  fcqq. )  Fauno  nometi  dutum  piitant  a  fando,  vel 
quia,  ut  Cajus  liafiius  apud  Lactant.  Lib.  I.  Cnp.  22.  Fatua 
rominata  ,  quae  mulieribus,  ficut  laimus  viris  fata  canere  per- 
hibebatur.  Et  Virgilius  quidem  Fanni  refporvfa  laudavit  Aen.  VII. 
TS.  103.  At  Cicero  quamvis  dixerit,  Fauni  voces  faepe  in  praeliis 
et  rebus  turbidis  auditns  (de  Divin.  T,  4.5.),  ubi  tamen  Cottam 
Balbo  refponcientcm  iutroduxit  de  Natr  Deor.  II.  et  III.,  eam  Fauui 
vocem  a  fe  iinquam  auditam  inficiatus  eft.    [  Nourr.  p.  4 '9-] 

civiiatuniqiie   Genios~\^     De   locArum   Geuiis    planu  res   elu 
Prndentius  libro  contra  Svmmaclium  pofteriore  : 

Cnm   portis,    domihus  ,    therniis ,  JinhuUs  Jolentis 
Asjgnare  Juos   Cienios ;    perque   omnia   msntbra 
Urhis ,    psrque  locos   Geniorum  milLia   multa 
Fin^ere:    ne  propria   vacet  angulus  ullus  ab   umhra. 
Sed    eos  exiftimabant  fpeciaiiter  lino;uIis  civitalibus  ct  populis  .nltrl- 
butos,    quoium    cura   et    provide.iilia  lii)eulae  civilales  contiuert-ji- 
tur.     Symmachus   reliitione    do    reliituendo   veteri   Deorum    cullii 
apud  eundero  Prudentium  :   Snus  endix  cuique  nios :  Juus  cuique  ritus 
ejt.      f^arios   cujtodes  vel   urhibus ,    et   cultus    niens  diiina  dijirihuit. 
Ut  animae  nafcentihus  ;    ita   populis  fatales  Genii  dividuntur.    llinc 
GENIUS  POPULI  ROMANI    painm    in    veteribus   nummis,    qui 
ysvtog  ToS   hy]p.ov  a  Dione  dicituv  et  Gfiuus  publicus  apud  Ammia- 
num  Marcellinum.    [  i/crfl/J.  ]      Cf.   C.  Baith.  nd  llutil.  Itinerar.  I. 
vs.  328-  prolixe  de  hac  re  disputauic-Hi.     {  0."] 

Paujos  ]  Paujuni  Turneb.  Ad verfar.  Lib.  XV.  C.  2 1 .  putat  fuIlTo 
Deun),  qui  paufam  ailerrei  et  quietciii,  bellis  ndverf.iriiim.  [£/mfn/i.] 

U   2 


308  Annotationes 

in  fententiae  fuae  perpetuiiate  defixwn  ejl^  i.  e.  irntnO' 
tiiin,  immutabile  manet,  delixum  quafi  ac  lirmatnm  in  perpctua 
Dei  fententia,  h.  e.  in  aeterno  ejus  decruto.  Sirailiter  Cicero  pro 
Fl'icco  Cap.  I.  tantum  ■peiimus  a  vohis,  ut  omnia  reipubiiiae  fuhjidiat 
totum  Jtatum  civitatis ,  cmnem  memoriam  letnporum  p-aeteritorumt 
falutem  praefentium ,  fpem  reliquorum ,  in  vejira  poteftate ,  in 
vejtris  fententiis ,  in  lioc  uno  judicio  pojltam  ejfe  et  defixam  pute» 
tis.    [O.] 

crucem  mereatur  extremam']  quo  fupplicio  fcil.  nuUum 
erat  tetmis ,  nee  abjectius;  nullum  detcftabilius.  [^Heruld.'\  Quare 
etiam  fummum  fupplicium ,  extrcma  poena ,  y\  £erjf«r>)  6/V.v)  crux 
dicta  veteribus.  H.  1.  tamen  eti.om  laxe  et  de  peite  aut  pernicie 
cupit  intelligi,  ut  recte  obfervat  J.  Lipf.  de  Cruce  Lib.  II,  Cap.  I. 
Op.  Tom,  ITI.  p.  1175.  ed.  Vefal.      [  O.J 

in  cit^itatibus  maximis —  —  facra  puhlice  flunt 

fcortis  meritoriis']  Athenienfes  Leaenam  meretricem  ramoiiflimam, 
ilomaniAccam  Laurcntiam  etFloram,  fcorta  propudiofa,  polt  mor> 
tem  facriliciis ,  et  annuae  parentationis  lionore  mactarunt.  Lactant. 
Lib.  l.  C.  20.  Geliius  Lib.  VI.  C.  7.  Macrob.  Sat.  I,  10.  Plutar- 
chus  Quaeft.  Rom.     [  Elmenh.  ] 

tiullus  tumor  indignationis  in  Diis  ej2'j  Haoc  erat  veri/Ema 
lectio  Cociicis  MS.  et  editionis  primae,  quam  in  editione  Gelenii 
operae,  opinor,  unica  litterula  mutata  depravaverant.  LVlinutius 
Felix  C.  14:  nam  inJignationis  ejus  tumorem  ejfufae  orationis  impe- 
tus  relaxaverat.     Virgil.  Aen.  VIH»  4": 

Tumor  omnis  et  irae  ConceJJere  Deum. 
Hinc  ira  Jufjiatum  dicit  Zeno  Veroaenfis  ferraone  VII.  de  tribus 
puetis  :  Ipjum  contempjerunt  regem ,  qui  ira  Jufjlatus  Jolito  Jepties 
aviplius  caminum  jujfit  incendi.  Senfas  itaque  eft:  nullas  inde  cau- 
fas  indignationis  Dii  contrahunt:  non  idcirco  tument,  nec  in  fer« 
mento  funt,  ut  loquitur  ille  ap.  Plautum.  [^lleruld.  ]  Editio  Ober- 
thtirii  habet  timor  vitiofe.  [  O.  ]  In  voce  timor  et  tumor  quam 
proclivis  fucrit  error,  phiribus  exemplis  docuit  Bentley  ad  Horat. 
Art.  poet.  vs.   197.     \_Ochsner.] 

Templa  felihus ,  fcarahaeis ,  et  buculis  fuhlimibus  fant 
elata  fajligiis^  Perftringit  Aegyptiorum  fuperftitionem.  Quod 
autem  de  fcarabaeis  dicit ,  id  ex  Eufebio  et  aliis  notum  eft.  Cete- 
rum  qiiae  conftituebant  animalibus  illis  templa ,  ea  fuperba  erant  et 
inagnifica;  quare  fublimibus  elata  faftigiis  i\icit  Amohias.  Quod 
et  Celfus  Epicureus  apud  Origenem  fignificat,  Chriftianorum  fidcm 
Aegyptiorum  fuperftitioni  comparan«.  Illius  verba  funt  apud  Ori- 
genem    Lib.    III.     Yla^a^aXXnv    ih  rk   ri)g    vieTSwg    vjp.uiv   rolf   rwv 


IN    LlBIVUM    I.  309 

r£M8V;> ,  Kcat/  aX<r>) »  na)  irpoiri)A.a/wv  /J.iyf2y]  rt  *t«?  j<«X>.»),  k«/  veJi 
Sav/xaffiet ,  nat  (7>i:;va<  irjf  <^  ijir6^v)(i)«vo« ,  Ka/  5^v)7Ks7at  /ixaXai  SgHTi- 
iixifjiovff  K«/  //t/aT>)^(cu§t(; '  •/)5v)  Se  etaiovri  ■nai  tvhors^u»  yivoiJi.ivM 
SiM^itTai  vqoanvvc-jjxtvc;  atkov^oi,  >)  vlSy^noi ,  h  y^onohsiXc;,  i}  to«- 
ycs ,  ))  n-jxv.  [^  Hernld.  ]  Bovis  llgura  apud  Aegyptios  culta  Ifi» 
(quae  lo  ante)  et  Apis,  Veims  etiam.  Vid.  Jo.  Meurf.  ad  Lyco- 
phron.  CafTandr.  vs.  1292.    [(9.] 

Jllent  irrijae  numinnm  potejlales'^  Monebamus  in  hoc 
fcriptore  Jambos  reperiri  quandoque  integros.  Exemplum  hic  ha- 
bes.    [  Idem.  ] 

fortiti  ejje  fentiunt^  Nou  male  fortaffe  ad  id  exemplum: 
Senjit  medios  delapfus  in  hojtes,  ap.  Virgil.  Aen.  11,  377.  Etii  aliud 
dicere  videtur  Arnobius.  Alii  igitur :  a  quo  ipfam  deitatem  (  ut  ita 
dicnm)  fortiti  ejfg  fj  fentiunt  etc.  Nolim  tamen  quidquam  temere 
inutare.   [  Idem.  j      Vid.  J.  Lipf.  Antiq.  I,ect.  II.  Cap.  7.  lOchsn.'] 

cujwi  voluntate  et  arbilrio ,  et  inlerire  et  folui ,  nec  folvi 
pojfunt  nec  interire^  Loquendi  ratio  fingularis  prorfus  et  infolita 
pio  cujus  arbitrio  et  intsrire  folvique  yofjunt,  et  nb  interitu  ac  folu- 
tione  confejvari.      [  O.  J 

erit  vuhis  confeqii€ns~\  Sic  edidi  ex  emeudatione  Meurfii. 
Alii  erit  nobis  confequens.      [  <9  ] 

ortus  fui  originem  ducere~\  Talia  /(To5ov«/Jt« ,  principium, 
ortus  originum,  ortus  origo ,  exordium  nativitatis  etc. ,  faepiihmo 
jun£i  a  veteribus,  pluribus  exemplis  demonftrat  Wopkenfius  ad 
Jurtin.  Hift.  Lib.  II.  Cap.  I.  in  Mifcellan.  Obff.  Crit.  Novis  Fafcic. 
II.   pag.  19.      [O.  ] 

meruerint'^,  Vide  fupra  ad  Cap.  III.  iidem  pro  idem  repofoit 
Meurfius.     [  O.  ] 

lahiles  ]  J^ahilis  i.  q.  caducus ,  vocabulum  familiare  Aruobio. 
Vid.  01.  Borricii.  Cogitat.  p.  152.     [(?-]■ 

Cap.  XXIX.  —  humani  in  generis  audientia  collocari'] 
Ita  emendavit  p^ulv.  Urfinus  et  Gelenius.  Vulgo  coUocara,  quod 
defendere  conatur  Heraldus  in  Curis  II.  Sed  vellem  locutionis  coU 
locaro  orationem  in  audientia  exempla  nobis  dediffrnt.  Contra 
recte  dicuntur  homines  collocari  in  audientia,  hoc  eft  in  confeffu 
.nudientium,  auditorio,  ut  bene  explicat  C.  Barthius  Adverfar.  Lib. 
XXIII.  Cap.  III.  pag.  1121  feq.  Conf  Meurf  Crit.  Arnob.  Lib.  I. 
Cap.  X.  pag.  21.  ha  incertus  auctor  vitae  Lucani  praemiffae  edi- 
tioni  Grotii  :  Declamavit  et  graece  et  latine  cum  magna  admirationa 
audientiue.    [  C  ] 

^aput  rerum  et  columen']  Sic  fcriptura  opud  Arnobium  ali- 
^uoties :  pro  quo  nonnulli  culmen  refcribere  vohierunt,  fane  inuti. 
liter.     Nam  columen  hoc  fenfu  notum  etism  antiquis  fcriptoribus. 


310  A  X  N  O  T  A  T  T  O  I^r  E  S 

Servius  ad  Aen.  VIII.  Sicut  columnae  mortuls  nohiUhu%  fuverponHn- 
tur  ad  oJtenJenduin  eorum  colntnen.  et  Zer.o  Vcrouenlis  Siifaunara 
appellat  columen  matronntu.i  (eirriCtue  de  piulicitia.  GloITae:  columen 
—  -ri-^J/cruXiov.    [ /ier,7/</.  ]      Vitle  fupr?  nd  Cap.  VIII.    [  O.  ] 

infaiifti^  id  cll  aboniinandi,  deteftaudi  ranquam  niouRrnm 
aliquod  et  portentnm.  Ii:favjlus,infc:lix,  de  rebus  rnaii  onuitis  uiita> 
lum  apud   Komano^.    [  O.  J 

at/iei^  Ita  dicebantur  ChnftiHni  a  oentilibus,  quod  invetera- 
»os  Deorum  cultus  abolevent,  ipfusque  adeo  Dcos  dcftruereut.  Hinc 
folemuis  iUa  exclamario  in  amphitlre.-itris  nl^s  rovf  aiJgou; ,  quam 
etiam  pronuntiiirc  jubebanlur,  qui  Chriiluin  et  pietateni  Chiiftia- 
liam  .ibneffab.nnt.     [//snj/J.  ] 

magis  rectius^  Vide  infra  ad  Lib.  VII.  Cap.  XVHI.  arnota. 
tionem  ileraldi.     [O.']  k 

ijuud  ah  eo  i.'el  mifjl  vel  lapfi'\  Raiionalcs  animas  fuilTe  in 
coeleftibus  et  pvoptcr  quaedam  antiqua  peccata  iu  corpora  elTe  de- 
lapfas  ad  poenas  luendas,  delirarunt  Pythagoras,  Plato  et  Origenes. 
[£/fHe;n/i.]      Huc  pertinet  locus  Vivt;ilii  Aen.  VI,  724  —  734.  \^-~\ 

caccitale  hiijus  in  corporis  ]  Virgilius  1.  1.  de  animi<;  homi- 
ziiun  e  coelo  lapfis : 

Jgneus   ejt   illis  vigor  et  coeleftis   origo 
Seminihits ,     tjuantum   non   noxia   corpura   tardant 
Terrenicjue   hehetant   artus ,     moribundaque   memhra. 
Hinc   metuunt  cupiuntquo :    dolent   gaudentque :   neque  auras 
Difpiciunt   claufae   tenehris   et   carcere   caeco. 
ybi  Heyne  V.  S.  haec  annotat:   „Corpus  vinculis  animi  tenebrisque 
asfimilatur,   quibus  ille  ofiiifcatur,  et  a  libera  rerum  contemplatione 
retraiiitur."     [  C.  ] 

po^lfeffioneni  retinere']  Codex  MS.  pojfeffionem  in  re :  unde 
Stewechius  legendum  cenfet  "poffefjtonem  cum  re ,  putans  alludi  his 
vcrbis  ad  formuhis  Juris  Confultorum  diftingueniiura  poffeffinnsm. 
cum  re  Qt  fine  re:  cum  re ,  cum  is,  qui  accipir,  cum  e/feciu  bona 
retinet,  fme  re ,  cum  alius  jure  civiii  haeredifntcm  evincere 
poteft.     [  O.  3 

foli':  igneis  conftiiuit  ad  rerwn  elpmevla  fuiiiros^  J.  Meur. 
ruis  pag.  21.  legendum  conjicit  conftituit  rerum  increnienta  Joturos, 
a  foveo.  Sed  nihil  mutandum.  Effe  ad  rem,  id  e/t,  rei  mederi, 
prodefTe.  Vide  Gesner,  in  Thef.  Sic  Cato  de  Ke  Piulf.  XII.  Eft  ad 
alvum  crudam,  ad  capitis  dolorem  etc.     [  ^' ] 

Solem  Deiim  ejfe  cum  credatis"]  Ita  ut  Bfot;  fine  uUa  ad- 
jectione  Sol  dicatur  Graecis  non  raro :  et  a^j^o/xeve?  vt»;  hvo^vjoi 
Siif.  Sol  Oriens  et  Occidens.  Themiftius  EupliraJes  Orat.  XI, 
pi   e(poh§*   iviSvjJioZvTts  T0T5  ojtfAciffiv   irivlraii  tii  tov  .^iov,  ir^iuTOTf 


inLibrumI.  511 

yusv  iv  ro7g  uS.irff/  fjLtXirSxft  y.ou  }iieciniqijij'jre»i  rwv  o(i>5<xkfxwv  v^Oi  ro 
(i>aff/xc(  ocCrov  y.aQrs^slv  »trt/  iyri^zihiffSai,  ^  Ileraltl.  ~\  Conf.  Gisb. 
Cupeii  Ilarpocrat.  pag.  113.  ed.  Ultraject.  in  410.     [  O.  ] 

C(ip.  XXX.  —  in  cuja  poj[fefJione  iJerfemmi?  cuja  in 
re  fitis^  Cujus ,  a,  um  vocabuliim  antiquioris  latinitatis.  Teren- 
tins  Andr.  Act.  V.  Scen,  IV»  Cedo  Lujum  -puerum  hic  apjyofuiftu 
Vii'gil.  Eclog.  III.  vs.  1  : 

Dic   miJii ,     Damoeta,    cnjum    pecus  ?    an   Illelihoei  ? 
Foeminino   nil   frequentiiis  apud  Plautuni ,   Gelliutn  aliosque,    Vid. 
qui  exeiDploriim   nubem   congeflit   01.   Borrich.   Cogitt.    de  Ling. 
Lat.  p.  78.    [  O.  ] 

quem  vitali reciprocatis  a  fpiritu"]  Ita  noltcr  infra  Lib.  11. 
Cap.  XVI.  auras  accipiunt  itaribus  et  per  anhelitum  reciprocatas  red» 
dutit.  et  Libro  VII.  Cnp."  XXVIII.  Quidquid  eiiim  fpirat  et  reciprO' 
cos  halitus  auris  comnicahilihus  ducit ,  id  necejje  eft  ejje  mortale. 
Meurfius  legendum  cenfer  afpiritn  una  voce,  id  eCt  afpiratione ,  fed 
praepofiiiones  a,  in ,  de ,  ex  Arnobius  Ttioirrwi  ufurpat  faepif- 
iime.     10. 2 

eujus  abutimini  fontibus^  yihuti  lioc  loco  in  bonana  par- 
tem ,  valde,  maocimeuti,  ut  faepe  apud  optimos  fcriptores.  V  id. 
Gronov.  et  Corte  ad  Cic.  ad  Famil.  IX.  Epift.  VI.  Ileumann.  in 
Cic.  pro  Milone  Cap.  II.  Davif.  ad  Cic.  de  Nat.  Deor.  II.  Cap.LX. 
Jaeger.  ad  PanegyT.  Nazarii  Cap.  XXX.  Bunemann.  ad  Lactant. 
Inft.  I.  Cap.  VI.  pag.  43.  Ruhnken.  ad  Rutil.  Lup.  pag.  gg.  [  <?•] 
rationum  proprietate  dijlinxerit^  Lucretius  rationem  acci- 
pit  faepe  pro  modo  ac  natura  quadam  peciiliari.  Sic  Arnobius  loci» 
compluribus.  MOX:  Aefculapius ,  Hercules  aut  Diana  rationem 
imhrium  tempeftotumque  finxerunt,  \_Uerald,'^  Annon  legendum 
fixerunt  ?     [  t?.  ] 

Cap.  XXXI.  ■—  O  ipfe  invifus  et  nullis  unquam  com^ 
prehenfe  iiaturis]    Ita  Cod.   MS.  et  ed.  Sabaei.   Ceteri  im'i/<? ;  fed 
funi  hiijus    generis    ivocKXaycti   apud   hos   fcriptores  plurimae.   nmllis 
compyehtnfe  naturis ,   i.  e.   incomprehenlibilis ,    qiiam    vocem  figniil- 
care  maliiit,    quam  pronuntiare.     Tertullianus :   Invifibilis  eft ,   etjl 
vidtatur  ;    incompjrehenfhilis ,  etfi  per  gratism  repraefentetur.     Cutn 
hac  precatione  confereuda  illa  S.  Auo,uftini  ConfelF.  Lib.  I.    C.  3«  ** 
4.   Invifus   pro  non  vifus ,   ut   faepe.    Vide  Btineraann.  ad  Lactant. 
Inft.  VII.  Cap.  XVI.  pag.  947  fq.    J^atura  autem  h.  l.  pro  crwtura, 
ut  ap.  Prudeiitium  xf^i  rrft(J)a'vwv  Hymno  X. : 
Fluctus  Uquentis  aequoris  prejflt  pede, 
Nacura  fluxa  et   tenuis  in  foliduin  coit, 
^uem  locum  citavit  Meuriius»   [  C?.  ] 


311  AnNotationes 

genii  nixo  procunibere'^  Vtiln;aiii'?  mos  vctevum  Cliriliiano- 
xiun,  in  oratioiiibus  in  terram  poplite  nixo  procumbevc.  Origeues 
in  Numeri   Cap.   4,   Homil.   V.   fo).  190.    genua  Jlectimus   ciaules, 

locus  reriitn  ac  fpnt  iim  ]      Fta    nominaruut  Deum   vcterej 
Feripatetici ,  tctov  iravrwv,   qiios  vcfelliL   Sext.  Empivicus  advevfus 
Maihem.   Lib.   X.    ubi  Fabvicius   pag.  639.  baec  aiuiotat :   „  Deum 
Hebraei  non  dubitant,   quia  a  nuUo  contiuetuv ,    ipfc  vevo  immeiifa 
vivfute  fna  continet  onuiia,    appellave  DlpD  .    (ive  locuni ,   ut  faepe 
fit  in   libcllo  rituum  Pnfchaliuni,   quein  rrdidit  Pattangelius.    Pbilo 
Judaeus  Libro  de  profugis   pa».  560.   explicans  locum  Exod.  XXI, 
13'    TOTOV    v.ay.ii   vvv    ov  j^cupav  fv.x£irAv,ju;//ev>)v  vvp  aujiJ.!xrog,   «iXAat 
Si     L'irovo«2v   avTov  rov   Ssov ,   iirtihyj  Ts^iaj^w.v  ov  xifjej^sra/,   m««   cr.f 
*iUT(x(pvy>)  Tuiv  oXwv  jo^r/.   Sic  et  Chriftiani  fcriptcues.    Theopbihis  II. 
ad   Autolyc.    p.    Qi.    0£o;   yot(i    ov   ^M^iHrai ,    »k).a  avrig  iari  roiroj 
Tcwv  0A.WV.     In    CnnfefTione    Gvaccovura ,     quam  edidit  Novmannus, 
pag.  5^'  Deus  dicituv  tots;  «uro?  e&vtov,  Proprie  taraen  locum  dici 
pofle  Deum,  recte  negat  B.  AiiguIiinusLibro  de  diverlis  quaeftioni- 
bus  LXXXIII.  quaeltione  20.   In  Deo  fnnt  potius  omnia,   quam  ipfe 
alicubi ;    nec  tamfn  ita  in  illo ,   ut  ipfe  Jit  locus.    Locus  etiim  in  fpa- 
tio  eft,   quod  longitudine ,    et  laiitudine ,    et  altitudine  corporis  occu- 
patur  :    vec    Deus  tale  aliquid  eft.     It  omnia  igitur  in  ipfo  funt ,    et 
locus  non  eft.  •'     llaec  Fabric.   quibus    adde    Au^uftin.   Confeff.   1. 
C.  3.     [O.] 

potis  ejt~^  L.f^ehaiav  poteft.  At  in  MS.  Vicg.  fcriptum  potis 
eft,  quam  lectionem  expreflimus.  Sic  alibi  faepiifi.me  pro  pote  eft 
repofuimus  potis  eft  ex  eodem  MS.  Ita  loquebantur  veteres,  apud 
quos  potiffum  pro  poHuni.     Lucretius  : 

Nec   potis  eft   cerni,    quia  cujfum  lumine  fertur.      (;  Herald.J^- 
Conf.  Lipf.  Var.  I,ect.  Lib.  I.    Cap.  14.      [  Ochsn.  ] 

partitn  ullam  negare  vim  ejfe  diiinajn'^  Diagovas  fcil.  et 
Theodorus  Cyrenaicus,  qui  ideo  y.xr  i^oy-.)v  athei  dicebnntur.  Vid. 
Cic.  de  Nat.  Deor.  I,  1.  et  23.  et  Lactant.  I.    C.  2.    [O.] 

pariim  an  Jit  —  quaerere'^  Protagoras;  Abderites.  vid. 
Cip.  1.  1.      [O.] 

cajihus  fortuitis  et  concurjionihus  temerariis^  Cujus  fen- 
tentiac  auctor  erat  Democritus,  confirmator  Epicurus.  Lactantius 
Lib.L  C.  2.  Cf.  Juvenal.  Sat.  Xlfr,  85.  Plin.  llilt.  Nat.  II,  7.  [6>.] 
diverjitatis  inipetu  fahricari  j  h.  e.  iippetuofo  atomorum 
concurfu ,  quas  diverfiJIimas  elTe  Itatuerunt  Epicurei  ,  alias  laeves, 
alias  afperas ,  votundas  alias,  partim  aut«m  anguLitas,  curvaias 
quasdam  et  quafi  aduncas.  Vid.  Cic.  de  Nat.  Deor.  I,  24.  diverfi- 
tafis  eft  itaq^ue  i.  q.  diverfurum  atomorvm,  nequn  opus  habemu»  co»- 


inLibruiviI.  513 

rcctione  J.  Walkeri  ad  Cic.  de  Nat.  Dcor.  I,  33.  pao-.  5/^n.  eiJ. 
Davilii  ie£;entis  unwerjitatis  impetu  vel  ambitu,  Contra  ii»  feqiien- 
tibus  probo  ejnsdem  VV^Ikeri  conjecturam  cpinatioiie  pro  ohjlina' 
tione.     t  6>.  ] 

Cap.  XXXII.  —  averruncetii.r  amentia'\  Ita  Lucilius  ap. 
Non.  V.  aiwrruncare :  Dii  monuerint  meliora  ataue  amentiam  averrun- 
xajjint  tuam.  [  Elmenh,  ]  quem  locum  fortaflis  ante  Oculos  habuit 
nofter.     [  O.  ] 

Ita  eji  enim  periculofum  etc,  ]  Sic  editio  Rom.  Cod. 
Heg.  Tcm  eft  enini.  Copulat  quandotjue  lias  particulas  Lucretiu» 
ita  quam  pro  tani  quam.     {_  Herald.  J 

Cap.  XXXIII.  -—  diem  naiit-^itatis  iniraverit^  De  lo- 
quendi  formulis  intrare,  tranfcendere ,  fu-pergredi  annum,  diem  otc. 
vid.  Oudend.  ad  Apulej.  Met.  Lib.  X.  pag.  679.  [  O.  ] 
ipji  3  Cod.  MS.  ipfis ,  quod  praefero.  [  O.  ] 
potis  ejfent^  Editio  prima  potuijfent,  quod  defendit  Herald. 
et  Salmafius  ad  TertuUianum  de  Pallio  pa».  67.  enallage  apud 
fcriptores  EccleiianicciS ,  imptimis  Tertiillianum  et  Cyprianum,  frc- 
quentiiTima.  Sed  potis  ejfent  e  Cod.  MS.  fluxit.  Meurlius  pag.  £2. 
conj.  potiffent  a  potijfum,  verbo  antiquo  et  Lucretiano.    [  (?.  ] 

Ji  in  linguarum  nojlrarum  facilitatem  foh'i:  imnio  Jl 
(irhores ,  glebae ,  faxa ,  fenfu  animata  vitali  vocis  fonitum 
quirent  et  verborum  articulus  inlegrare  ^  ita  non  duce  natura 
*^c.  ]  Wakefield.  in  Silv.  Crit.  Tom.  IV.  pag.  244.  locum  (ic 
relinxit :  Ji  in  linguarum  nojlrarum  facultatem  —  imnio  Jl  arbores, 
glebae ,  faxa,  fenfu  aiiiniata  vitali ,  vocis  fonum  quirent  et  verhoruni 
articulos  integrare,  ifta  non  duce  natura  etc.  At  nolim  quidquam 
xniitare:  facilitatem  multo  aptius  elt  verbo  /o/ri,  folvuntur  eniiu 
difBcilia  in  facilitatem,  i»  facultatem  nou  item.  Nec  etiam  iia 
mutandum  in  ifta.  Sed  ita  eft  ovnu;,  fo,  ca  conditione,  fcil, 
hifcere  fi  potis  ejfent  etc.    [  6>.  ] 

Cap.  XXXIK.  —  inquit~\    Al.  inquitis  male.    vid.  fupra  ad 
Cap.  III.     [  O.  ] 

et  capitolia  conflituerimus  immania^  Tertullian.  Apolo^et, 

C.  2$.  Nondum   tamen   templis  aut  fimulacris  res   divina    apud  jlo. 

TJianos  conftahat :  Jrngi  religio  et  pauperes  ritus ,    et  nulla  capitolia 

certantia  caelo.     Dicit  aiitem  immania  exemplp  Virgil.  Aen.  VI,  rq  : 

—  —  —  —  pofuitquo  inimania  templa.     [^Herahl.^ 

inducia  confufione\    Fulv.  Urfin.  indocta,  non  male.    \_Q.^ 

nunc   niiper  in  utero  matris  fuae  forniatus^    Kunc  nuper, 

y^f.%  v.a\  ir^vj-^v ,    quae   Graecis    elt  proverbialis  formula  de  le  haud 

ita  pridem  gelta ,    ut  heri  et  nudius  tertius  ap.  Latinos.   Vid.  Erasm. 

Proverb.  Gataker.  ad  M.  Antoaiii.  Lib.  X.  §.  7.    J.  Ch.  Waif.  iu. 


314  Annotationes 

Lib.mii  Epift.  270.  Juret.  ad  Symmach.  Lib.  I.  Epift.  3.  pnjx-  6. 
€<l.  Leclii.  Nuper  formatum  recentem  Jovem  dicit  Arnobius  refpectu 
Dei  veri,    fummi,   aeterni  et  imnc|uam  eeniti.    [^HeraUl.  et  O.  ] 

irruit  fe^  Ita  legendum  ck  emendatione  Fulv.  Urfini.  Pluafig 
optimis  fcriptoribus  ufitaln.  Terent.  Adelph.  Act.  IV.  Scen.  II. 
vs.  i  I .  inde  ne  ille  huc  jrrorfus  irruat  fe.  Ita  erumpere  fe  ad  hellum 
ap.  Cic.  Epift.  VIJI,  14-  Alii  irruiffe  turpi  foloecismo.  [^Stewech, 
Cf.  Cortf  ad  Cic  l.  l.S 

Cap.  JCXXf^.  —  fi  una  religio  efh  nohis  rohisqne  com- 
munis,  cejfat  ira  coelejiium^  Meurfius  paji.  23.  leiicndum  cen- 
fet :  fl  una  religio  eji  nobis  vohisfjiue ,  communis  ejfet  ira  coelc 
fiium.    [0.] 

Cap.  XXX f^I.  — fed^  quod  hortiinein  natum,  et,  quod 
perfonis  infame  efl  vilibus ,  crucis  fupplicio  interemlioni\ 
Lactant.  Lib.  IV.  C.  16.  Dicat  enini  fortajje  aliquis:  Cur ,  fi  Deus 
fuit ,  et  mori  voluit,  ndn  faltem  hoiiejio  aliquo  niortis  genere  ajfectus 
ejt  ?  Cur  -potifjimum  cruce?  Cur  infami  genere  fupplicii /'  i^uod 
etiam  homine  lihero  ,  quamvis  nocentc,  vidtatur  indignum.  [HeraUi.'] 
et  quotidianis  fapplicalionibus  adoratis  ]  i.  e.  iiratis  et 
invocatis ,  venerabilibus  obfequiis  aditis.  Eli  enim  adorare  orare 
od,  precari  ad ;  quemadmodum  adire  ad  Deos  dictum.  Tertulliaii. 
de  Oratione  :  Docueral  et  Joannes  difipulos  fuos  adorare.  Et  paf- 
lim  apud  iltum  fcriptorcm.  Ita  precari  ad.  l^ivius  Libro  XXXVIIf. 
Deos  demum  ipfos  convulfos  ex  fedihus  fuis  ahlatos  effe,  Quos 
adorent ,  ad  quos  precentur ,  et  fupplicent ,  ylmhracienjihus  non 
fuperejfe.  Verl>a  ifta  ahlatos  effe  fapiunt  gloITema  :  quo  vitii  <2;enere 
coiitaminata  locis  prope  iunumeris  J^ivii  exemplaria  obfervavimus. 
fL/ewi.  ]  Adorare  Priorius  explicat  fuam  numum  ofculari.  Male: 
nam  fuit  haec  adoratio  gentilium,  non  Chriftianorum.  Vid.  Salmaf, 
ad  Script.  Hift.  Aug.  VoJ.  II.  pag.  635  fq.     \_0.~\ 

fed  in  pini  melior  et  laudahilior  potu  ~\  Haec  lectio  eft  e 
MS.  Codice.  Edit,  Rom.  habcbat  fed  vino  meUori  et  laudahiliori 
potu,  vitiofi/Iime.  [Herald.]  Stewech.  leg.  cenfet:  vino  meUori  et 
UiudabiUori  pota ,  i.  e.  ebria.  Sed  fi  ita  legamus,  omnis  vis  ironiae 
perit.  Irridet  fcil.  Arnobius  Bonam  Deam,  quam  dicit  meliorera 
muho  et  omnium  optimara  in  vino  bibendo.  Itaque  non  deferenda 
Codicis   leccio.      [  <?  ] 

Jndigetes  ]  Indigctes  (ait  Servius  ad  Virgil,  Georg.  I.  vs,  4980 
funt  Dii  ex  hominihus  facti,  quajl  in  Diis  agentes,  quam  explica- 
tionem  Macrobius  ( in  Somn.  Scip.  Lib.  I.  Cup.  9.  )  Hefiodi  aucto- 
zitate  confirmat  :  Hefi.odus  divinae  ,  inquit,  fohoUs  asfertor  prifcos 
reges  cum  diis  adnumerut ;  hisque  exempUj  veteris  potejtatis  etiam  in 
caelo  regendi  res  humunas  adfignat  officium.     Et  ne  cui  foftidiofum 


IN    LlBRUlVI    I.  g  1  5 

fit ,  fi  verfus  ipfos  ,    ut  poeta  Gruecus  protnlit ,    inferamus\    refore- 
mus  eos ,  ut  ex  i^erhis  ejus  in  lalina  i'erba  converfa  funt : 
Indigetes  divi  fato  fummi  Jovis   hi  junt 
Ouondam  homines ,    moilo  cum  fuperis   humana   tuentes, 
Largi  ac   munifici ,  jus  regum  nunc  quoque  nacti, 
INourr.  7'.  453-] 

Indigetes  illi,  qui  flumen  repimt  efc.']  Tnfcriptnm  lierof): 
nATPOS  0EOT  XeONIOT  OS  nOTAMOT  PETMA  AIE- 
nEr.  IHerald.^  Alludit  Aniobius  ad  fabiilam  de  Aenea  optime 
cxpolitam  a  Servio  ad  Virgil.  Aen.  Xfl.  vs.  794«  Pe  Aenea  fabula 
talis  eft :  Cum  Turno  occifo  et  accepta  Lavinia ,  condita  civitate,  in 
Numicum  fluvium,  ut  alii  volunt ,  facrificans ,  ut  alii,  jVlezentium, 
ut  alii,  P^Ieffapum  fngieus ,  cecidijTct ,  nec  ejus  effet  cadaver  inven^ 
tum ,  jifcanius ,  filius  ejus ,  cum  ceteris  Trojams  credcns  et  jactitans 
inter  numina  receptum  ,  fiv>e  patrem  volens  confecrare ,  templum  con- 
ftituit ,  quod  dt'i  Lidigetis  appelUiri  jujfit.  Jovem  Indigetem  voca- 
tiira  Livius  navrat  Hilt.  J,  2.  Conf.  Ovid.  Met.  XIV,  531  fqq. 
Tibull.  Elcg.  II.  5,  45.  et  Heyn.  V.  S.  EKCiuf.  III.  ad  Aeneid.XIf. 
CeterniTi  repens  fignificantius  dictum  propter  alveum  Numici  ulvo- 
fum  et  limofum.  vid.  Gierig.  ad  1.  1.  Ovidii  in  editione  fecunda 
pag-  347-     C  O.  ] 

qui  flumen  repunt'\  Aeneam  intelligit,  de  quo  TibuUus 
Lib.  II.   Eleg.  V. : 

Impiger  Aenea  ,  volitantis  frater  amoris, 

Troica   qut  profugis  facra   vehis   ratihus, 
Jani   tihi   Laurentes   adfignat   Jupiter  agros, 
V         Jam  vocat  errantes    hofpita   terra   Lares. 
Illic  fanctus  eris ,    cum   te   veneranda   Numici 

Unda  deum  coelo   miferit   Indigetcm,      J^Nourr.  p.  453.') 

jMajae  — • carididae  |    Hoc  mutuatus  eft  a  Virgilio 

Aen.  Vlil.  138: 

Vohis  IVIercurius  pater  eft ,  quem  candida  IMaja 
Cyllenae  gelido  concepturn  vertice  fudit, 
Conf.  Macrob.  I.  Sat.  C.  12.  Apollodor.  lUbl.  Lib.  III.  lElmenh.-\ 
u4rquitenentes  Diana  et  uipollo  circumlati  per  fugc^s 
niatris^  Meiirfius  pag.  24.  et  in  Hypocritico  Miuutiano  pag.  253. 
corrig,ere  vult  circulati  a  circulure^  quod  Gloflae  expcnunt  circuuiire 
erronum  modo,  unde  circulator,  aYUfrvjf.  Sed  hoc  verbo  uti  fi  vo- 
luilTet  Arnobius,  fcripfiflet  fme  dubio  circulantes ,  noxv  circulati,  et 
onmino  liae  funt  merae  arguiiae.     [  O.  ] 

Dioneia   Kenus  proles  ]    Haec   eft  lectio  principis  editioris. 
In    MS.    Reg.    T^onciu    nuUo    fenfu.     Ex    Dione   et    Jove     Venus, 


3i6  Anicotationes 

Hyrtiii.   [  Hfrald.  ]      Sciiveiius  ap.   Meurf.  in  append.  conj,  Pontra 
Veiius  prolf^.       [  t?.  ] 

viri  matvrfanulias  Troici^  I.oquitur  de  concubitu  Veneri» 
cum  Ancliife,  uude  Aeneas  poftea  procreatus  eft.  Vid.  Serv.  ad  I. 
Aeneid.  Ilvginum  Fab.  94«    [  Elmenh.  ] 

inte/tini  decoris  publicalrix']    De  v.  inteftinus  vid.  fupra  ad 
Cap.   XX.   annotationem   Heraldi.    decus  de  pulcritudine,  venuftate« 
foemioaruni  impvimis.  Seneca  Med.  vs.  75 : 
^  incit  tnrgineus   decor 
Longe    Cecropias   nurus. 
■puhlicaxe  proprium   de  merctricibus  copiam  fui  publice  facierttibus. 
dccorem  ■puhlicare  eft  itaque :  feine  Reitze  ciffentlich  feil  hieten.   Alii 
dedecoris.      [  O.  ] 

Tkebanus  aut  Tyrius  Hercules~\  Thehanus ,  quem  Juppiier 
px  Alcntena  genuit.  '/ yrius  filius  Jovis  et  JJieriae,  Latonae  fororis, 
qui  Tyri  moxitnd  colitur,  cujus  Kartkagineni  filiam  ferunt,  ut  fcri» 
bit  Cicero  in  loco  clallico  de  Nat.  Deor.  Ifl,  16.,  ubi  fex  Hercule» 
diftinguit.  Cf.  Hsrodot.  11,  44.  de  duobus  loquentem,  altero  Deo 
Olympio,   akero  heroe.     [  O.  ] 

Tyrius  Uercules\  Arrianus  de  Exped.  Alex.  Lib.  II.  C.  XVI. 
EoT<  ya^  iv  Tupcu  (f^ov  HfaKX.sou;,  xaXariOT«Tov  wv  fJLvifixyf  ivS^utr 
wivj)  hta<7M^ar«t ,  ou  toC  'A^yiiov  'HpaxA.fOD<;,  roZ  rvfi  'AA>[/w>)v>)f, 
iroXXaTc  yaq  ysvsalf  irfOTSPov  rifjtiirat  6v  Tv^va 'Hqankyjg ,  >)  KaS/xov 
cx  4'o/V(V.))5  o^f(>)StVT«  0>)pa5  HaT«crj^i7v,  xai*  tijv  Troaha  Hal/AOV  ri)V 
2e/x*X>)v  yiviffSat '  i^  yjg  nai  0  toC  AiJi  Atovvffog  ylvivat  etc.  Mela 
Lib.  IH.  Cap.  Vf.  in  Gaditana  infula  templum  jiegyptii  Herculis, 
conditorihus ,  religionet  vetuftate ,  ojiihus  illuftre ,  Tyrii  condidere, 
Cur  fanctum  fit ,  ojfa  ejus  ihi  fta  efficiunl.  male  hic  confundens 
Herculem  Tyrium  cum  Aegyptio.  Cjnf.  Paufanias  Lib.  V.  C.  XXV. 
Plura  %'ide  ap.  Nourrium  p.  431  feq.    [  (9.  ] 

Tyndaridae  Cajlores'^  Caftores  faepiffime  pro  Tj-ndaridi» 
frntribus  ,  Caftore  et  Polhice.  Vide  Turneb.  Adverf.ir.  Lib.  XV. 
C.  XXI.   et  quos  citat  Gesnerus  in  Thefauro.     [  O.  ] 

Tilanes  et  B.occhores  Mauri~\  Cod.  MS.  Tifanes  et  Bucw 
res  JVIuuri.  „Quutverba,  tot  mendae.  Lege  Titanes  et  Bocchores» 
Titanes  in  Africa  pro  diis  culti,  ut  et  ipforum  mater  Titaca.  Vide 
Diodor.  Lib.  III.  Mauritani  autem  etiam  regulos  fuos  pro  diis  cole- 
bant.  Tertullian.  (  Apologet.  C.  24*  )  Unituique  provinciae  et  civi' 
tati  fuus  Deus  eft  —  —  —  —  ut  Africae  Coeleftis ,  ut  JWaurita' 
niae  lieguli  fui.  Jubam  pro  Deo  a  Mauritanis  adoratum  tradit 
Athenagoras.  Ante  Jubnm  in  Manritania  tegnabart  Boj;udes  et 
Bocchores,  Boyti  xa*  Bokj^o/.  Sic  Bocchor  et  Bijnj^of  idem. 
Bo'*tX*?'S  etian»    nomen    Aegyptioiura  regis, •'     ISalmaf.    Exercit. 


inLibrumI.  517 

Plinian,  iii  Solinum  p.  109.]  Gelenins  conj,  ignss  et  fulgoret 
marinii  quod  fecuti  reliqiti  editores,  excepto  Heraldo  et  Lugdun. 
atque  retinuit  etiam  noviflimus  editor  Oberthur.  fpreta  emenda- 
tione  Salmafii  unice  vera.  Grotius  .npiid  Meurliura  pai^;.  25.  legen*- 
dum  fufpicatur  Tifianira  et  liucero  nati,  explicans  nati  Nemeli  et 
Jove  Bucero,  ita  dicto,  quia  in  taurum  ali<juando  mutatus  eft. 
Quod  magis  etiam  abhorret  a  vero.     [  C^.  ] 

et  oiforwn  progenies  Dii  Syri  ]  „  Ita  emendavimus  e  veteii 
libro.  Quod  enim  editum  eii  Diofcuri,  correcrorum  manus  eft  pror- 
fus  ab  auctoris  mente  alicna.  Tribus  lineis  ante  nominavit  TytiJo' 
ridas  Cajtores :  cur  heic  repeteret  Diofcuros ,  qui  iideni  funt?  Fer 
Deos  Syros  intelligit  Deam  Syriam,  quam  ex  ovo  genitam  credi- 
derunt.  Incertus  in  Germanici  Aratea  Phaenomena  (vs.  240.): 
Higidius  hos  ( in  Zodiaco  fcil. )  pifces  dicit  in  Jiutnine  Euphrote 
fuiffc,  ct  ihi  oimm  invenijfc  mirae  magnitudinis ,  quod  volrcntos  eje^ 
cerunt  in  terram ,  atque  ita  columbam  infediffo ,  et  j>oft  alicjuot  dies 
exclufiffe  Deani  Syriam,  quae  dicitur  Jenus.  Lucius  Ampelius  in 
libro  ad  Macrinum:  dicitur  et  in  Euphrnte  Jluvio  ovum  pifcis  columha 
infediffe  ilies  plurimos,  et  exclufffe  deam  benignam  et  mifericordem 
hominibus  ad  bonam  vitam.  Inde  nec  cohirabas  in  cibis  attinge- 
bant  Syri ,  quia  cohimba  ovum  pifcis  foviiret,  e  quo  nata  Dea 
Syria ,  quam  Venerem  dicebant.  Ex  his  conltat,  Deos  Syros  ,  quo- 
rum  mentio  frequens  in  veteribus  infcriptionibus,  de  dea  Sjria, 
hoc  eft,  Venere  et  ejus  filio  Cupidine  efle  intelligendos ,  fortaflie 
etiam  de  Adonide,  qui  Veneri  va^il^og  et  pariter  a  Sjnris  cultus. 
Ovorum  progeniem  deos  Syrios  dicit  Arnobius,  quali  non  fola  Venus 
ex  ovo  edita,  fed  etiam  filius  ejus  ita  natus  fit.  Venerem  certe  cum 
filio  in  Syriam  ad  Eupliratem  metu  Typhonis  venilTe ,  et  figuram 
pifcium  forma  mutafle  fcribit  Hyginus  Fab^  117.  Itaque ,  inquit, 
■poftea  Syros ,  qui  in  his  locis  funt  proximi,  deftitiffe  pifces  efitare» 
quod  vereantur  eos  capere :  ne  Jimili  caufa  aut  deorum  praefdia  im- 
■pugnare  videantur,  aut  eos  ipfos  captare.  Eratojthenes  autem  ex  eo 
pifce  natos  hos  dicit.  id  eft,  hos  Deos,  Venevem  et  Cupidinem. 
Sic  enim  libri  eo  loco  legunt,  pro  quo  ediderunt:  ex  eo  pifce  natos 
homines ,  abfurdi/Iime.  Si  ex  pifce  nati  Venus  et  Cupido  apud 
Syros,  ovonim  plane  funt  progenies,  quia  pifces  ex  ovis  nafcun- 
tur.  Hi  igitur  SyriDii."  {Salmaf  l.  l.}  Add,  Hu£.  Grot.  Ani- 
niadw.  ad  Libr.  I.  §.  16.  de  Verit.  Relig.  Chrift.  [  C?.  ]  "  Pifce  Vene- 
rem  latuiffe  canit  etiam  una  Pieridum  ap.  Ovid.  IVIet.  V»  33 1. 
[  Ochsner.  ] 

^pis  Peloponneji  prodilus'^  Apis  Phoronei  filius  ex  L20- 
dice,  de  quo  Apollodor.  Bibl.  Lib.  I.  C.  1.  'Air<;   //sv   oJv   ii%  rypav- 


318  Aknotationes 

i»(p'  favroZ  T>)y  ITsXoTcvKvjffov  'A-KLccv ,  uxo  ©eXJiovoj  v.«<  TsXj^7vo< 
tir;/3oLXsi5£*f »  aira<;  o?rii?avs ,  k«i  vo/-</(T5sis  560^  tKAijSi)  iaprt-rd;. 
ubi  Ilevn.  V.  Si  iu  Obll".  p.  97.  ed.  nov.  recto  ob!civat,  confuium 
hiinc  Apiu  a  Giaecis  fuiHe  ciiitj  Aegyptio,  qnem  Ileiodotus  111,27. 
Epaplium ,  alii  inodo  Olliidem ,  modo  Serapidem  funt  interpretati. 
Navibus  transvectum  iu  Aegyptum  ibiqae  mortuum  et  nomine 
Serapiilis  cultum  ob  Aegyptiis,  fcribit  AngufLin.  de  Civ.  Dei  Lib. 
XVIil.  C.  5.  et  Eufcbius  Cluon.  II.  fol.  6,).  quam  tamen  fabulam 
tanquam  mendacis  Graeciae  commentum  refulat  Scaliger  in  Obfl". 
pa»^.  22.  —  Alii  et  Obertluir.  Syriapis ,  pelfime.  Pelopowteji 
TirviVttus  h.  e.  in  Pclopowiefo  natus.  iruim  fcil.  geiiitivurn  loci  ia 
nomiiiibus  non  tantum  urbium ,  fed  et  rcgionum  ,  provinciarum, 
infularum  locura  habere,  mullis  excmplis  orieudit  Snnctius  in  Mi- 
jierv.  Lib.  IV.  C.  4.  p.  655.  ed.  Perizon.  Ita  Cornel.  Nep.  in 
Militiad.  Cnp.  II.  fe  autem  domum  Clierfonejl  hahere.  et  Cnp.  VIII. 
Ac7/t  Cherfoncfi  omnes  illos ,  ijucs  hahildrat  annos ,  perpetuam  obti- 
Ttuerat  dc/ninationem.     [  Orell.  et  Ochsner,  ] 

JJis  jurva  moerens  perditwh  filium  et  memhratini  con- 
Jugern  /aiicinaium']  Vide  Diodor.  Sjc.  Bibl.  Lib.  I.  C.  21.  et 
Plutaich.  in  Libro  de  Ifiue  et  Oliride.  Cetcrum  fHius  et  covjux 
Ifulis  eft  idem  Ofiris,  cujus  a  Typhone  iutereniti  et  in  14  partes 
Lni^cinati  membra  uudique  conquilita  compofilit  Hi»  eo  ipfo  loco, 
quo  quodque  invenerat.  cf.  Lactant.  Lib.  1,  21.  et  Ovid.  Met.  IX, 
^qo  fqq.  ibique  Gierig.  memhraiini,  nara:  f/.s).i).  Vid.  Keuchen.  ad 
Frontin.  p.  141.     [O.} 

transgredimur  Opis  foholcs  regiasl  Non  contemnenda 
conjectuia  Oudendorpii  ad  Apulej.  Lib.  V.  p.  356.  legentis  egre- 
sias  ,  fcii.  ironice.  Ita  egregins  f.iepe  per  ironiam  pro  peiTimo.  Sic 
Apulei.  Lib.  II.  Uxor  egregia  capit  audaciam  et  mente  facrilega  etc. 
idem  Lib.  IX.  Uxor  egregia  diras  deintiones  in  eum  iinprecata.  Ita 
noftrum:  fein,  fauher,  tugendfam.     [O.] 

Hice  ergo']    Ita  ed.  Lugd.  Cet.  IU.  Ed.  1.  Sabaei  Hinei  [(?.] 

i^ulneralis  accipiunt  aurihus  ]  Quaeciinque  ingrata  et  inju- 
cunda  auribus  accidunt,  eas  dicuniur  oflendcre,  et  proprio  verbo 
vulnerare.   VirgiL  VIII.  Aen.  vs.  582: 

Gravior  ne   nuntius  aures  —    Vulneret. 
Lactant.   Lib.  VII.    C.  1.   Fulnerant  aurcs  eorum  praecepta  conlinen- 
tiae.    [HcrtiW.]       Cf.     RuilT.    iu    Arteraidor.    Oneirocrit.    I,    24. 
jpag.  241.      [6*.] 

cujus  id ,  cfiod  fihi  concfffiim  ef]  Cujxis  pro  de  aua. 
Genitivus  pattiiivus,  irancogalloruiu  dont.     [O'. ] 


INLlEIiUMl.  319 

Nonne  iftud  livoris  atque  avaritiae  genus  e/i?']  Itl  eft 
irXiovE^uxg.  Non  potiiit  vocera  er.iecam  Intina  una  et  propvia  ex- 
primere:    iScivco  pluribus  tlictionibus  ufns  eft.     [_  Herald.'] 

non  obtrectaiio  quaedam  fordens]  Proprie.  GlofT.  OhtrectO' 
tiot  iv\koTviria,  Xoiloqia,  lia^cki],  y.ay.o&sXata.  M.  TuUius  Tnfc.  iV. 
Eft  eemitlatio  aegritudo,  fi  eo ,  quod  concupierit ,  alius  potiatur, 
ipfe  careat.  Ohtrectatio  autem  eft  ea,  quam  intelligi  zclotypiam 
volo ,  aegritudo  ex  eo,  quod  alter  quoque  potiatur  eo,  quod  ille 
ipfe  concupiverit.     [  Idem.  J 

aliorufn  res  premi^  et  in  coniemta  humilitate  calcari\ 
Virgil.  XI.   Aen. : 

Ne   oejfa  turhare  metu,    atque  extollere  vires 
Gentis   his  victae  ,    contra  premere   arma  Latini. 
His  ^utcm  verbis   in  contemta  humilitate  calcari  exprimit  verbum 
Graecum  r«ir£/vctr5«j.    Nam  Taire/vof  quali  v(XTHvoq.     Sic  contemtim 
conterere  dicit  Plautus  in  Poenulo : 

Sed  tamen  qv.cmodocunque ,  quanquam  fimus  pauperculi, 
Eft  domi  quod  edimus ,  ne  nos  tam  contemtim  conteras.     \^Idem.1 
Cap.  XXXF'!!.  —  non  unum  et  alium?  non  innumerod 
alios?]     Fulv.  Uriin.  leg.  num  unum  aut    alium,    et    delet  alios, 
Non  niale.      [_0.'} 

eoriim  fcripta  percurrite  eic.  ]  Refpicit  Amobius  ad  fcripta 
Evhemeri,  et  eorum,  quos  infra  nominat  Lib.  IV.  C,  29.     [O.  ] 

quae  fecerint,  egerint y  pertulerint ,  actitarint]  Canne- 
gieter.  in  Curis  fecundis  ad  Avian.  Fab.  II.  v.  6.  in  Mifcellan.  OblT. 
Crit.  Vol.  VII.  pae;-  200.  legend.  cenfet :  quae  fecerint ,  egerint, 
ac  pertulerint,  deleto  actitarint.  Sed  talis  orationis  abundantia  faini- 
liaris  Arnobio.     \_0.] 

Cap.  XXXVIII.  —  Sed  concedamus  interdum,  manum 
veflris  opinationibus  dantes]  Interdum  pro  interim,  interea.  Ita 
Sil.  Pun.  IV.  vs.  491.  de  Hannibale : 

Jnterdum  rapta  vicinis  faltihus  alno 
Flumineam  texit ,  qua  transvehat  agmina ,  claffem. 
cf.  VI»  30.  ibiqne  Drakenborch.  Oudendorp.  in  Apulej.  Metam. 
Lib.  III.  pag.  174.  et  J.  Fr.  Gronov.  Obff.  ad  Scriptores  Ecclefiafti- 
cos  Cap.  XXII.  p.  t:^€).  Quod  autem  ait  tnanum  dare,  eft  pro  mantts 
dare,  quod  eft  uGtalius.  Nnta  locutio  ab  iis,  qui  victos  fatentur 
fe ,  et  victoribus  manus  vinciendas  praebent.  Hinc  per  Metapho» 
ram  fubmittere  fe  alicujus  fententiae,  victura  fe  fateri  oratione 
aiterius.     Ila  Lucret,    Lib.  II.  vs.  1042: 

—  —  —  —    fi  tibi  vera  videtuTt 
Dede   manus. 


520  Annotatioivies 

u])i  vid.  Laml)i».  Cioero  I.ael.  C.  26.  Nec  enim  fncillime  agnofci- 
tur  (.idulator}»  quippe  qui  etiam  adverfando  faepe  asfeatetur ,  et 
litigare  fe  fimulans  blandiatw ,  ati^ue  ad  extretnum  det  nuznus,  vin- 
cique  fc  patiatur.       [  Hcrald.  el  O.  ] 

dlvorum  retulijlis  in  coeturti  j  MS.  Reg.  habet  in  cenfunt% 
fortaffe  melius.    Sic  iufia  L.ib.  IV".  C.  1.     [^llerald.  et  Stewech.'] 

ab  deruptis  ac  deviis  ]  Derupta  luca  non  aliutl  funt  quam 
praecipilia.  Ita  Lucretius  VI,  533-  ^'^  greinio  gerere  et  rupeis  de- 
Tuptaque  faxa.      \_J\'Ieurfius  pag.  25*] 

et  nulliiis  aliquando  cognitione  praefumtam  materiam 
illiusl^  Maieria  Dei  h.  e.  ejus  natura  •jrv£v//aT(>t>|.  Videtur  autem 
Arnobius  refpicere  ad  rerba  Divi  Soteris  Joh.  IV.   vs.  24.  xvev/** 

O     0£C«.        lO.S 

fervor  adfcifcitur'^  Ita  aut  arceffitur  legendum  efle  pro  ad- 
fcitur,  quotl  editiones  habcnt,  docet  Oudendorp.  ad  Apulej.  Met, 
IV.    pag.    312.       [O.]       _ 

cur  luna  femper  in  motu  indemnis  creditur ,  animalibus 
caujis  lucem  fejnper  atque  obfcuritatem  refuniens^  Ita  plurimi 
edilores,  praeeunte  Gclenio.  Cod.  MS.  et  cdiiio  princeps  R.omana 
habet :  femper  in  motu  ne  quis  creditur  etc.  quam  lectionem  vitio- 
lillimam  variis  modis  tentarunt  iisterjiretes.  Slewech.  leir.  in  motu, 
id  eft ,  inquies  creditur  etc.  Fulv.  Uriin.  idemnti  oihis  redditur  etc. 
Meurlius  ideis  novis  creditur,  id  e^^ft  formis,  faciehus.  Editor  Lugd. 
Bat.  totum  locuin  iic  refin<iit :  Cur  luna  femper  in  mutuis  damnis 
ac  crementis ,  annualihus  caufis,  ( i.  e.  propter  annum ,  ad  annum 
conficiendum )  lucem  femper  ctc.  QTiae  cmendatio  aptum  quidem 
fenfum  praebet ,  fed  audacUrima  elt  et  nimis  remota  a  lectiono 
Cod.  MS.  Si  quid  et  mihi  tentare  licet,  equidem  pro  idem  ne  is  etc. 
leHendura  coniecerim  in  ter  denis  vicibui  redditur,  i.  e.  reftituitiir. 
Simillimus  locus  infra  Lib.  VI.  C  10,  Luna  femper  in  motu  ejt, 
et  ter  denas  facies  in  reftitutione  accipit  menftrua.  Idem  ne  is  natuni 
videtur  ab  infcio  librario  in  ter  denis  ab  alio  dictatum  male  audientc. 
Ceterum  ut  totum  hunc  locum  a  vcrbis  Unde  ignihus  folis  etc. 
usque  ad  verba  ohfcuritatem  refumeus  putem  Gloffema,  quod  e 
mar^ine ,  ubi  fciolus  aliquis  librarius  quaeltiones  phyncis  adfcripfe- 
lat,  iu  textum  irroplit,  facit  imprimis  indicativus  adfcitur  —  —  — 
redditur  alieno  loco  pofitus.  Nani  antecedentiar  quo  patre  mundus 
fit  conjtitutus,  aeque  ac  fequenlia :  yJnimalium  origo  quae  (it,  procul 
dubio  conjunctivum  flagitant.  Quae  fequuntur,  animalihus  caufis, 
mihi  videntur  fani/Iima.  Verum  fenfura  ex  parte  unus  vidit  Ste- 
wech.  Animales  caufae  funt  caufae  animatae,  impulfus  vis  cujus- 
dara  vel  naturae  intelligentis ,  qualem  foU,  lunae  ccterisque  fideri- 
bus  attribuerunt  Stoici.    Stobaeus  £clog.  Lib.  I.  C.  26.  Z^vwv  zr* 


inLibrumI.  321 

^XioV  (f/vjff/  Ko)  TYjV  etXv)vyiv  M«I  Twv  aXXwv  affrpwv  iy.otffrov  sJvat  vos- 
oov  v.ai  (pqQVifjt.ov  y.al  vu^ivov ,  w^ci  Tsy_virty.ov.  Auguliiii.  de  Civit, 
Dei  IVj  1  1.  Dicunt  (Stoici^  omiiia  fideia  jrarres  Javis  tjje ,  et  omiiia 
vii'ere  atque  rationales  animas  hnhere ,  ct  iileo  Jiue  controverpa  Dcos 
ejffe.  et  iniprimis  Jul.  Fivmicus  Mathef.  l.ib.  I.  C.  III.  (  p.  7.  cd. 
Prukner.  )  liabent  enim  jLellne  proprium  fenfuni ,  divinanique  -pru- 
dentiam,  nam  piiro  divinitatis  animatue  conreptu ,  fummo  illi,  aa 
rectori  Deo,  qui  omnia  perpetuae  legis  difpoftione  compofuit ,  ad 
■perennis  procreationis  cujtodienduni  ordinem,  infatigabilihus  cntifen' 
fionihus  ohfequuntur.  Quani  fei.tpntiam  etiam  priraores  Patruoi 
fecnti,  nt  Arnobius  h.  1.  et  Origenes ,  qui ,  tefte  Hiernnymo  Epiil. 
ad  Avitum  59.J  folis  et  lunae  et  ftellarum  animas  agnovit ,  nequa  cO 
tamen  tempore,  quo  munduf  factus  eft  ,  effe  coepiffe,  fd  antequum 
lucens  illud,  et  ardens  corpus  intrarent.  Hinc  veteres  Aftrologi,  v.  C, 
Manilius,    dixerunt : 

Cnnfcia  fati  Sidera ,  diverfos  hominum  variantia  cafus. 
V.J.I.ipf.  de  Pliyfioloc.StoicLib.  II.Disfert.XIV.Oper.  p.  q^-  fq. 
Vol.  IV.  ed.  Vefal.  Ceterura  mirum  cui  videri  point,  cur  ATiobiug 
li.  1.  Chriftum  de  rebus  phyficis.et  meteoris  docentem  inriuxerit. 
At  fecit  lioc  more  mnltorum  Ecclehae  patrura,  qui  divinuni  Sote- 
xem  tanquam  omnis  fapientiae  divinae  aeque  ac  liumanae  ma^iftruni 
repraefeiitantcs  talia,  de  quibus  ne  rerbum  quidem  dixerat,  illi 
aflinxerunt,  qualia  Plato  Socrati.    [C  ] 

qiiis  infvrmarW^     Informare  i.  q.    fimplex  formare.     Ita    La» 

clantius   de   Opific.  Dei   Cap.    VHI.    Eas    igitur  aures —  — 

nnluit  Deus  artifex  mollihus  pelliculis  injormare ,  ubi  vide  Bune- 
mann.   pag.  1165.     \,0.'] 

confirmaverit~\  Lulv.  Urrinus  conj.  confarmaverit,  probante 
Meurfio  et  Stewechio.  Sed  praeftat  conj irmare.  Nam  tonformare 
corpus  recte  quidem  dicilur,  non  autem  conftructionem  corporis  con- 
formare ,  fed  confirmare,  h.  e.  omni  ex  parte  firmam  ,  foUdara  red- 
dere.  Quid  quod  conformaverit  cum  praecedenti  informavirit  ingra- 
timmam  efHceret  Tautolngiam.  Et  omnino  duo  haec  verba  faepif- 
fime  confunduntur  in  MSS.  Vid.  Graev.  ad  Cic.  Epift.  ad  Pam. 
1,8.    iO.-]  ... 

an  cum  ipjis  fata  Jlt  vijcerihus  ]  id  eft  cum  ipfo  corporet 
ut  faep.     [  C  ] 

f'ijurine  nosjitnus  —  —  —  an  memoriam  iiullam  nojtri 
fenjus  et  recordationis  hahiluri~\  Ita  legendum  cum  editnre 
Lugd.  Bat.  non  victuri.  Nam  nindo  dixit  Arnobius :  cw  (anima) 
immortalitatis  perpetuitate  donata  Jit ,  quod  plane  idem  eflet ,  quod 
victuri  Jimus.  f-idere  autem  dicitur  ap.  Latinos  de  omni  fenfu ,  ut 
figmiicet  fenlire,  cognofcere ,  ut  cum  dicatur;  vids  quid  Jontt,  vide 
Tom,  /,  X 


J^flft  Annotationes 

quid  oleat ,  quld  fapiat ,  quam  durum  fl:  Vid.  S.  Augulliti.  Con- 
feir.  Lib.  X.  C.  35.  et  Covte  ad  Salluft.  Catil.  C.  /jo.  pag.  247. 
Verte  i-^ituri  ob  wir  (nacli  dem  Tode)  noch  empfinden,  oder  oh 
alles  Beivufstfeyn  der  Empfindung  und  Erittnerung  auflioren  tver' 
de.  \0.']  Verum  qi)idem  eft,  videiidi  veiba  ad  omncs  fenfus  re- 
fcivi  noITe,  quatcnus  omnis  fenfatio  aniroadvernone  continetur. 
MuUi  de  liac  re  monuevunt;  ctiam  Ernefti  ad  Callimach,  Ilymn. 
in  Apoll.  vs.  4.  Sed  quae  exempla  afferuntur,  pleraque  omnia 
eiusmodi  funt,  ut  adjunctum  habeant  certum  genus  fcnfuum,  quo 
verbum  illud  refertur ,  nec  videre  fimpliciter  ponitur.  Atqui 
videncium  eft,  num  talia  i'eperiantur  exempla  ,  ubi  videre  non  hanc 
aui  illam  fenfuum  pavtem  ,  fed,  ut  hoc  loco,  fimpliciter  univerfam 
fentieudi   vim  complcctatur.     [^Ochsner.'] 

elatas  Jupercilio  cervices'\  Cervices  tollcre  fupevboram  eft  r 
contra,  qui  de  fe  modefte  fentiunt,  dicuntur  -plani  et  planos  fe  facere. 
Cvnvjan.  de  Mortalitate  :  cervicem  flectat  fuperhi.  Lactant.  L.  V.  C.  23« 
Jdein  nihil  tumoris  atque  infolentiac  gerens,  non  extoUit  fe  altius» 
nec  crioit  fuperhum  caput,  fed  placidus  et  concors  et  comis  et  planus 
eft ,  qnia  conditiontm  fuam  novit.  [  Elnienh,  et  Herald.  ]  iVIeuriius 
COrvi"it  fupercUiofe  cervices.  Alii  cuni  fupercilio  ccrvices ,  quod 
defendit  ,Tan.  Dou[^  ad  Catulli  Carn».  LXVIII.  vs.  4.,  ut  fit  fenfus  : 
et  fupcrrilmm  elatum  et  cervices.  Et  ita  quidem  Petronius  Cnp.  XCI. 
5.  7.  Pojtquam  fe  nmari  fenftt,  fupercilium  altius  fuftulit ;  et  ipfe 
nofter  infra  L.ib.  \\.  Cap.  L.  Vhilofophi,  qui  fc  ejfe  folos  fapien- 
tifjimos  outumant ,  ct  vi  hujus  nominis  fupercilium  fuftulerunt.  At 
fupercilium  quoque  per  Met.iphoram  in  gen.  de  faftu,  fuperbia,  arro- 
pantia.    Juvenah  Sat.  VI,   it)7  : 

JVlulo   Venujlnam ,    quam  te ,    Comelia  mater 
GractliOrum ,  fi   cum   magnis  virlutihus   ajfers 
Orandd  fupercilium ,    et   numcras   in   dote  triumphos, 
Itaque  nil  mulandum.      [O.] 

Qui  animantia  monjlraidt  informia  nos  effe'}  Id  eft  im« 
pevfecta  et  defovmia,  ne  decore  fuo  glovientur.  Qiiave  nihil  mutan- 
dum  exiftimo.    [  Herald.  ]      Stevtr.  conj.  infirma.     [  O  ]  ■    , 

nihil  comprehenfum  habere ,  nihil  fcire ,  et  quac  nojlros 
Jita  funt  ante  oculos^  non  videre^  Videtur  h.  1.  Arnobius  verba 
illa  Cliriftiap.  Mntthaeum  C.  XIII.  V.  15.  'Eira^uv^»)  yaq  -.j  xaffdja  rov 
AaovJ  rovTov  ,  xa«  Tolq  tuff<  p«fiwi  >)HODffav,  v.ai  roOf  o05ttX/uevf 
«uTuJv  ix.a/x/u-jffav,  /■«>)  "roxE  *5wff<  TcT;  c<^5rt>./xoTf ,  v.ai  rolg  tucJy 
tty.ovewd ,  v.O''  r-f,  v.a.^oi<x  cvvmCi  ,  y.ki  iviffr^t\pwffi  ,  nac  toifft>:ij.oci 
ocvrovi,  quae  divinus  Sotev  de^  Judaeorum  gente  effatus  eft ,  per» 
peram  ad  univevfum  hiunanum  genus   transluliffe.    [  O.J 


IN   LlBRUM     I.  323 

Jignis  inertLbm'\  Similiter  infra  Lib.  II.  C.  0.9»  funulaais 
inertibus  fupplicare,  Slupidn  Jiinulncfint  appellal  Zeno  VeroiieiiiisSer- 
luone  (le  Jona.     [  Htro/c/.  ] 

Caj).  XXX/X.  —  i/i  incndibus  Deos  et  ex  malleis  fahri- 
catos^  Fulv.  LJrlin.  tielet  i?:,  led  iiil  inntancium.  In  et  rx  faepiillme 
abuiidant,  Vi<le  fupra  ad  C  V.  verba  Chaldaeoruui  ex  reconditis 
difciplinis.  Simillixnus  noftro  locus  eft  ap.  Minuc.  Fel.  Octav.  C.,53. 
deus  aureus  vel  argenteus  de  inimundo  vajculo,  ut  Jaepius  Jactum 
Aegyptio  regi,  cnnjlatur  ^  tunditur  malleis  >  in  incudihus  Jiguratur. 
[  Herald.  et  Elmeiih.  ] 

veternojis  iri  icrhorihus  taenias^^  Aiboies  dicit,  in  qnibus 
fpolia  furpenfa  ev.mt  et  Diis  confecratn.  Nam  iii  iplis  do:iariis  et 
anatnemali  taeniue ,  ( i.  e.  falciae  ,  live  vittae  aut  vittarum  extre- 
mitates ,  ut  expiicat  Serv.  ad  Vi»"gil.  Aen.  Lib.  I.  vs.  374-)  ^^  ^li- 
quid  inibi  depi-jtum.  Plutarcli.  iu  Timoleonte:  sjt  ynQ  rwv  y.gs' 
fxocijLSVuiV  «y«i?jj/xa-.-i;;y  Txfjioi  ri^  aTrc^q^-i^ffoc ,  Ka?  (pi^OfxiVi)  Gri(pavov^ 
i^ovcix ,  Ma<  viV.aj  eUTEKSiynXijitvoii ,  trs^ii-ntcs  r^  nsljpixkyj  t:v  Tifxo- 
Xsovroi.  Eac  autern  avbores  religiofa  ob;evvatione  a  praetereuntibus 
colebnuturj  et  inviolatae  dural)aut  aunos  plurimos  ,  qu.-\Te  veterno- 
Jas  appellat  eas  Arnobius.  Talem  arborem  elegantiffime  defcribit 
Lucan.  Lib.  I.  vs.  156  feqq.  r)e  cultu  autem  et  vcneratione  liarum 
arborum  teftimonia  exftant  cum  alibi  prope  iniinita ,  tum  apud. 
Apuleium  verbis  iigniiicantiftlmis  Florida  prima.  [Ilerald,  et  Islourr.'] 
t,l  eternus  eft  inertia,  ut  exponit  Servius  ad  Vivgil.  Georg.  J, 
124.  veternojus  inevs.  Fructum  e  facris  arboiibus  decerpere  erat 
nefas,  i'Jcirco  vix  alins  confecvabant ,  quam  veternofas  et  nulli  jam 
iifui  babilcs,  quod  hic  tangit  Amobius.  Eadem  fere  niens  eft  Ter- 
tulliani,  Chriltianorum  lioltes  lic  nlioquentis  Apologet.  Cap.  XIV. 
Volo  et  ritus  vejtros  recenjere ,  non  dicp  quales  juis  iu  Jacrificando, 
cum  enecta  et  tahidoja  et  Jcahioja  r/uaequa  maitatis."  Ita  locum 
noftrutn  optirae  explicat  Iranc.  Odinus  in  Adverfariis  Criticis 
infertis      Mifcellaneis      Obfervait.       Criticis     Novis     Fafcic.     XII. 

png.  458-     [<^-] 

Ji  rjuando  confpexeravi  Inhricatuni  lapidem,  et  ex  olifi 
unguine  forJiclatuni'\     Ita   Fulr,    Uriluus.    Cod.    IMS.    liabet  lapi- 

d^m •—   ordtnutiini  i    ex   c;uo  TlieoJ,  Canter.  fecit  odoratum, 

Stewech,  exornatum.  l")empfter.  Paralip.  ad  Kofin.  Aiiiiqii.  Roni,  II. 
Cap.  20.  p.  184.  ed*  Sclirevel.  conj.  irrigtitum  Meiirfius  divatum, 
i.  e.  divura  factum.  Sed  praeftat  Jvrdidatum.  Verbum  Jordidare  ap. 
fcriptores  Ecclefinfticos,  LactanLium,  Cvprianum,  Auguftiniim,  nou 
rarorn.  Intelligit  aiUein  unctum  la\yid\:i\i ,  Ki-ka^ov  klSov.  Ita  cniiu 
Graecis  dicitur,  ut  ex  Clemente  Ale^nudr,  rideie  eft  Stromat,  VI I. 
cl  oivroi  vav  ^uAcv  Kai  TravTK  '/.i'Qcv  ro  cij  'Aiy'Ji/.$vov  ktvoi^-cv   -KP^ay.i* 

Xz 


32/f .  Annotationes 

voZvTig.  queni  locum,  ut  multos  alios  Clementls,  iatine  veriit  Aino- 
bius.  Non  abludit  Theoplualu  Cliaracter  XVI.  de  Siiperftitione  : 
y.ai  Twv  kiTa^ujv  kiBuiv  twv  iv  t«7;  riJiohoii  irui^«i)V  sn  Tyj^  XvjnuSou 
iXatov  .taToj^tTv.  ubi  vid.  Cafaubon.  Unctum  vocat  lapidcm  in  Apo- 
logia    A.pulejus,    et  iii   Floridis :    lapis   unguine   dclibutus.     IPrior, 

et   0.2 

trunco^    Prudentius  irgp<  CTsC&avtuw  vocat  dcafclatum  ftrfutem, 
et  Apothei"»!!  cippum  et  Jiculneumjiipitem.    [^Elmenh.^ 

nomini  diyino~\     Th.    Canterus    leg.  numini,   probanie    Ste- 
wechio  et  Meuvlio,    Sed  vide  notata  ad  Cap.  XX.     [  O.  ] 

Cap.  IKL.  —  Pythagoras  Samius  fafpicione  dominatio- 
iiis  injujla  vivus  concremalus  in  fano  efl^  Variae  fuerunt  de 
Pytliagorae  morte  opiniones,  quas  Laertius  ^VIII.  §.  39.),  Tzctzes 
(Chiliad.  XI.  pag;.  /143.),  Suidas  (  ad  v.  TlvSoLyo^iiii)  aliique  retu- 
lerunt.  Prima  elt,  illum,  in  domo  Milonis  Crotoniatae  cum  elTet, 
cujusdam  ex  illis,  quos  illuc  admittere  noluit ,  invidia ,  vel  Cro- 
toniatarum  fufpicione  metuque  tyrannidis,  eadem  donio  incenfa 
flammis,  fuille  fuflocatum  Alii  vero  tradunt,  illum,  inde  ereptum, 
in  aoro  fabis  pleno  jugulum  perfequentibus  dedilTe.  Dicaearchus 
vero  (ap.  Laert.  I.  cit. )  opinatus  eft,  ipfum  in  Mufarum  delubro, 
quod  Metaponti  eft  ,  per  quadraginta  dies  abfconditum  fanie  et  ine- 
dia  egiffe  animam.  Alias  adhuc  Laertius  de  ejusdem  Pythagorae 
interifu  fenteniias  Heraclidis  et  Ilermippi  enarrat.  At  brevius  Plu- 
tarchus  (de  Stoic.  repugnant.  Tora,  II.  pag.  1051.):  Ti  (xsv  tx 
TO/aCTK  ru/ixxTui/xaTrt  Tcuv  KorXouv  xdyoiSwv  dvh^wv  ,  oJov  yf  SwnpocTou; 
y.aTftSiKJj ,  nai  0  IJvSKyoi^ov  ^wVTog  ifx-r^yjff/xog  viro  t&v  KyXwvjiwv. 
Sed  utrum  hic  in  domo  aliqua ,  vel  in  fano  concrematns  fuerit, 
penitus  tacet.  Adi  adhuc,  li  placet,  Malchum,  Jamblichum  (  de 
Vita  Pyth.  I.  Cap.  35.),  Tzetzem  et  alios  in  Pythagorae  vitam, 
atque  Menagii  et  aliorum  in  citatum  Laertii  locum  adnotationes. 
Denique  quod  fubjunxit  Arnobius  nofter,  Pythagoram  vivuni  com- 
buftum  Jujpicione  dominationis  injujta,  hoc  confirmari  poteft  Ter- 
tuUiani  teltimonio  (  Apologet.  C.  46.),  qui  haud  dubitanter  adfe- 
verat ,  affectatam  ab  eo  fuiffe  tyianiiidem.  [  Nourr.  p.  53 1  feq. "] 
Add.  Athenagor.  Leg.  p.  Chrift.  p.  sQo.  Rechenb.  Ceterum 
pro  injujta  Fulv.  Urhn.  conj.  inujta.  Ilavercamp.  ad  Tertullian, 
Apologet.  Cap.  4G.  pag.  .39 1«  injujtae  fcil.  dominationis.  Sed 
nil  mutandura  :  Arnobius  enim  in  toto  hoc  capite  de  iis  loquitur, 
qui  innocentes  adverfariorum  injuria  perierunt.  Pro  in  Jano  alii  iit 
Samo.     Male.      [  O.  ] 

.Aquilius~\  Meurfius  leg.  cenf.  Acilius,  qui  a  Nerone  fuit 
faeva  morte  e  medio  fublatus.  At  niliil  mutandum.  De  Manio 
Aquilio,   Oppii  legato ,  a  Mithridate  crudeliHime  interemto,  agere 


IN    LlBRTJM    I. 


6'-b 


Arnoblum,  recte  obfewavit  doctiilimus  Cafaubonus.  Aquilio  i^itur 
capto  niiris  moilis  illufit  MithriJates,  afino  impoiitam  circumvexit, 
tandeinque  aurum  liquefactuni  in  os  ejus  infudit,  ut  refeit  Appia- 
nus  iu  Mithritlaticis  C.  2i.  cf.  Pliu.  Hift.  Nat.  Lib.  XXXIII.  C.  3. 
Ejusdem  nicmiiiit  Cicero  de  lcge  Mauilia.  \_Hernld.  et  A^owrr.  ] 
Lindner.  in  In(Hc.  ad  Minnc.  Folic.  inttlligit  Aquilium  duumvirinn 
infpiciendis  libris  Sibyllinis  creatum ,  qui  vifus  non  cum  flde  rem 
gerere,  ct  a  miniftro  parricidii  delatus,  a  Tarquinio  Superbo  rege 
culeo  infutus  in  mare  projectus  eft.  Sed  male.  Is  eiiim  elt  Attiliust 
non  Aquilius.  Vide  Dionyf.  llalicarn.  Ant.  Rom.  Lib.  IV.  p.  239  fq. 
cd.  Sylburg.     [  a  ] 

Trebonius~\  Is  clt,  quera  a  Dolabella  fuifTe  crudelilTime  ne- 
catum  fcribunt  Cicefo  Pliilippica  XI,  1.  et  Appian.  de  Bellis  civili- 
bus    Lib.  III.    C.  26.     l  HeiaUl.  in  Curis  fecundis.'] 

faefilate'\  Ita  emeudavit  L.  Carrio  Emendatt.  Lib.  11.  C.  3« 
p.  134.  in  Lampade  Crit.  Gruteri.    Antea  le^thatnr  faevitatem.  [O.] 

Cap.  JLLI.  —  o  ijli~\  Graecismus  elt  w  ox^roi,  per  contem- 
tum  fcil.  Vid.  C.  Barth.  Adverf.  Lib.  IX.  C.  10.  pag.  453.  et 
XXVIir.  C.  2.  p.  1311.  et  Viger.  de  Idiotism.  Graec.  Cap,  Vlf. 
Sect.  11.  ubi  noftrum  locum  allegat.  Obfervat  autem  C.  Bartli. 
Adverfar.  Lib.  LIII.  Cap.  lo.  pag.  2496.,  Chriftianos  fcriptores 
nomen  paganorum  feu  gentilium  effari  abborruilTe  fupei  ftitione 
quadam,  qua  nec  nominanda  ea  arbitrabantur  veteres,  quibus  erant 
merito  infenii,  cum  ipfa  eorum  appellatione  vidercntur  quodam- 
jnodo  iis  asfentiri ,  aut  factum  velle.  Conf.  Heraldi  Adverfar. 
Lib.  I.   C.  3.   pag.  9.      [O.] 

Liberain  patrem ,  membratim  ah  Tilanis  difcerptuni^ 
Ita  edilor  Leid.  Alii  diffpatum.  Vide  infra  Lib.  V.  C.  19.  Jul. 
Firmic.  de  Errorg  profan.  Religionum ,  qui  de  hac  fabula  multus 
eft,  Hygin.  Fab.  167.  Eufeb.  de  praeparatione  Evangelica  Lib.  II, 
C.  5.  Clemens  Alexandr.  Protrept.    [  Elmenh.  ] 

fanorum  confecratione  mactatis^  Haec  elt  verilTiraa  lectio 
e  MS.  Pieg.  Legebatur  antea  fanorum  confecrationi  aptatis.  Veram 
lectionem  primus  vidit  et  rellituit  Lud.  Carrio  Lib.  II.  Emendatio- 
num  Cap.  3.  Pari  locutione  ait  Arnobiiis  animas  immortalitatis  con- 
ditione  mactatas.  Lib.  II.  C.  2^.  et  T.ib.  VII.  C.  i^-  cum  honorari 
ah  homine  Deus  dicitur  et  muneris  alicujus  nhlatione  mactari.  [  Ste- 
wech.  et  Herald.\  Optime  hoc  verbum  illulirat  Andr.  Schottus  in 
Nodis  Ciceionianis  Lib.  IV.  C.  4.  in  Obfervatt.  human.  pag.  371. 
Mactare,  i.  q.  magis  augcre,  propiie  eft  facrorum  verbum  per  guipvj- 
fxicfji.6v  ufurpatum ,  quod  fcil.  nefas  elTet  prifca  fuperftitione  fcaeva 
verba  proferre ,  ne  vitiarentur  facra :  hinc  mactare  pro  occi- 
ilere.     [C>,] 


3  C  6  A  N  N  O  T  A  T  I  O  IJ  E  S 

INonne  ipjuni  Herculeiti  maf^num  etcl^    Ilerculem'  magnum 
{ippellat  pvoprio  Epitheto.   Virgil.  VHi.  Acn.   (vs.  »o2.): 
Forte   die  folemnem  illa  rex   Aicas  honorem 
Am-pliitryoniadae    mn°no,    diviique   ferehat,       [^  Herald.^ 

tJiufc  invitatia  incetifo^  Alii  (  ut  Fulv.  Urfin. )  indigitatif, 
male.  Sacrificiis  Deos  inviiabjnt,  oosqvie  etiam  in  ipfo  opere  voca- 
baiit,  Adejte  etc.  Virgil.  Goorn;.  II,  529.  Te  lihans,  I.anate,  vocat. 
yareautem  fcriptnm  in  cxempiaribus,  fpiomoUo  aevo  illo  fcribebant, 
Secv,  acl  Lib.  I.  Gcorg.  Sane  tus  modo  fme  afpiratione  dirimus. 
JVia/n  antiqui  thus  dicehant  »v6  rov  i/vnv,  quod  disjtUcuit,  Tura 
enim  a  tundendo  dicia  effe  volitenwt ,  a  glchis  tunfis ,  cum  quihus 
diiitur  fluens  de  avhore  coalefcere.       [llerald.~\ 

i-'iru/n  (itififfe,  pojl  poeiias  ,  ct  cnncrenutlnm  in  fnneflis 
hii/licetis^  Verba  -ppft  poanas  inepferunt  ex  praeceJenti  clauiula, 
itaq.'e  expungi  debent,  nifi  qiiis  inalit:  por  poenas.  \_yldr.  Dehat.  in 
jipophoretis.^  Meur/ius  totum  locum  credens  luxatum  ita  difponit ; 
Ao;ine  ipjum  Herculem  magnum  poft  poenas  facrificiis ,  hojiiis  et 
thvre  invitatis  incenfo ,  quem  ipfi  vos  fertis  vivum  arfiffs  et  concre- 
Vtatum  etc.  Miiii  videntur  haec  verba  profecta  a  fciolo  quodam  libra» 
rin,  qiii  iis  Herculis  fti/Xa  voluit  fignificare.  Pro  funeftis  MS.  Heg. 
hnhct  fuuejtihus,  ex  quo  alii  fecerunt  funehrihus,  niale.  Nam  funeftus 
h.  1.  Cenfu  proprio  et  primario  i.  q.  Junere  inquinatw!,  funejia  hujti' 
ceta  io,itur  funt  Ta\poi  ysfxovTzg  oTTtujv  vehjuJv  y.a.'i  ■Ktx(S/\i  <xy.oc3tx^7txg, 
ut  dicit  divJnus  Soter  Matili,  XXIII,  27.  vcl,  ut  ipfe  Arnobius  inlra 
Lib.  VII.  C.  15.  Bufticeta  in  opus  finicla  foedifjimum,  atquc  in 
fedem  fahricaia  foetorum,  Bufticetn,  fepulchra  in  agro,  GlofT.  1  fidori. 
Meurfius  pag.  23*  funeftihus  tuetur  more  illorum  fcriptorum  for- 
Jti.ns  fecundae  ac  tertiae  decliuationis  faepifTmie  confundentium.  Ita 
diaccncs ,  fuhdiaccnes  apud  Auguftinum  ,  opipara  ap.  Apulejum 
Milef.  I.  et  2.  Cyprianus  in  Epiltolis  preshyleres  et  diacones.  leftus 
jiatrimes,  matrimes ,  hores  pro  licrus  ,  fucres.  Sic  viciHim  ea,  quaa 
tertia  declinaiione  ufitatius  efleruntur,  fecunda  alii.  TertMllianu» 
de  Pallio  informus  et  elinguus.  Inermus  Salluftius,  alii,  Imhecil- 
lus  quoque.  Sterilus ,  hilarus ,  grucilus,  procUvus  apud  Lucre- 
tium.  Acrum  dixit  Gn.  Matius  OdylT.  XV^.»  ut  ex  Cacfellio  Vintiico 
notat  Cliarifius ,  uude  GloITae:  Acrum,  ohvoj,  c^tfxj.  Ilaec  Meur- 
fius.     [  O.  ] 

alfciffuni  et  fpolialum  riro']  Vir  faepiffimc  pro  genitali, 
noRiam  Matmheit.  Vide  Meurf,  et  Bartli.  Adverfar.  Lib.  IV.  C.  1 1. 
pag.  158.  [<^-]  Add.  Scaliger  et  Douza  ad  Catull.  LXIV.  6. 
[  Ochsner.  ] 

et  Quirinum  effe  Martiwn  dicitis  ]  Martium  effe  glolferaa 
facile  credideiim.    Et  lane,  aiit  valde  fallor,  ita  res  eft.     Nara  etfi 


IN    LlBRUM    I.  327 

plura  vocabula  copulare  aniat  Arnobius,    exemplum  taraen  videtur 

liic   miuus   idoncuiri.     Solita  autem  mortuis  confecratis  uouiiiia  im- 

inulari,   ne  quis  eos  piUarot  homines  fuilTe,   quod  obfervat  Lactan- 

tiiis  ,    notum   hodie  omnibus  eli:.    [  Herald.  ]      Nefcio  nnnon  I.»gen- 

tliun  fit  Quhimim  IMartem.     Quirinus   cnini  propiie  Marti»  F.pithe- 

tou.    Serv.    ad   Virf;il.   Aen.    I,   292.    JVlars ,  cum  faevit ,    Gradivus 

dlcitur ;   cum  tranquillus  eft,  Quirinus.  Et  notum  eft  Romanos  homi- 

riibus    inter    divos   relatis  honoris   caufla  nomen  .ilicui«s  Dei   vel 

Deae   majorum    jjentium    appofuilTe,     v.   c.    Juno   Cleoj>atra,   Juno 

Fauftina,    Venus  yJgripjiina,   Jupiter   Serapis.   vid.  Lipf.  et  Oberlin. 

ad-  Tacit.   Ann.  V,  2.   p,  4G7   feq.    et   Mnsgrav.  ad  Soph.   Philoct. 

vs.  920.  p.  264.  ed.  Erfnrdt.    Ouidni  i^itur  et  Mur^  Quirinus  s'  [C] 

Cap.  XLII.  •—  quae  ab  eo  profeeta  in  nofus  funt]   Froba 

lectio.     Ua    Lib.  II,    Cap.  2.    Qui  veram  in  orhe  religionem  induxit. 

Zeu!)   V^troncnlis  fermone  da  Sufanna  :   Tunc  in  -puero  fanclQ  Daniele 

fpiritus  fanctus  ino.effus,     Quare   et  Graeci  ita  loquebantur,   ufur- 

pantes   tv   pro   ti<;.   [/if/aW. ]      Ita  non  foluni  inferioris   aevi,   fed 

aureae  quoque  aetatis  fcriptores.    Ovid.  Faft.  III,  664.    In  facri  ver- 

fice   montis  ahit.     Phaedr.  Lib.  V.  Frib.    1.    Quinam    ille   cinaedus    in 

covfpectu   meo  audet  venire.     Vid.  Munker.    ad  Hygin.  Fab.  92.  et 

Davis.   ad  Commodian.  Inftruct.  XIII.      [O.']      Diiplex    obfervatio 

eft,    altera,   Ablativum  poni  pro  Accufativo ,     altera,    Accufativura 

pro   Ablativo,     quem   ufum    Liplius   paOim    alTectavit   in   Opj^ribus 

Criticis.     Inprimis   notavit  B.  Rhenanus   in  Thefauro  Locutionuin 

Taciti ,    Jan.    Gebhardus    in    Crepimdlis ,    Oudendorp.    ad    Sueton. 

Aiigufi.    C.  16.   et  alii.      Idem  adverfus   Neveletum    docuit  Canne- 

gieter  Disfertatt.  ad  Avian.  C.  XIX.  pag.  299  feqq.     \_Oclnner.'} 

et  jlne  ullLus  rel  duhitationis  amhiguo~\  Vacat  rei,  quare 
legerim  et  fine  ullius  redubitutionis  anibiguo.  Redubitatio ,  ut  re- 
promilho  et  fimrlia.  IHerald."]  Equidem  cum  Fuh'io  Urfino  rei 
plane  deleiulum  oenfeo.  Epraecedenti  re  certa  ortum  gloflema.  Nam 
V.  redubitationis  UTillum  ap.  veteres  exemplum.     [  O.  ] 

iratus  et  perciius^  Fulv.  Urfln.  leg.  ira  percitus.  Sed  nil 
rtjutandum.  Amat  hoc  Aruobius.  Infra  :  Nonne  digna  res  ejfet, 
■propter  quam  iratus  et  ptrcitus.  et  Lib.  VII-  antequam  funt  irati  et 
perciti.      [  Elmenh.  ] 

inti:riorum poientiarwn  Deus~\  Locus  difficilis,  quem  nemi- 
nem  interpretum  attigifle  valde  niiror.  Equidem  potentias  intelligo 
cas ,  quae  iu  facris  litteris  dicuntur  5L-va'/;*s<5  tu)v  oujaviuv,  cr^^iriac 
ro\J  ov^ixvov,  exercitus  cosleftis,  f.  e.  anijeli.  Jam  notum  eft,  Judaeos 
et  primos  Eccleliae  paircs  in  luiiltis  judaiziintes  coelum  in  varias 
regiones  live  circulos  dispofuilTe,  lingulos  a  fuis  potentiis,  id  elt 
natuj:is   intelligentibus ,   diverililtniis  dignitale  ac  poteftate,     qur.? 


328  AKlMOTATIOlSrES 

aeonas  dicebant,  inliabitaros.  Medium  et  intlmum  locum  asfi^na- 
riint  i)eo  ipli,  et  Chrilio  «iextiae  paliis  aslidenti,  qui  et  ipfe  v.«t* 
«Sop^vjv  J  citur  a  Patvibus  Eccleliae  ayyikoi,  vel  ano,elus  Novi  Tclta» 
xnenti.  Vid.  Suicer.  in  Tlienuiro  Ecclelialt.  v.  ayytXoi.  Proximum 
locum  dederunr  S;i6voii,  ulieriorem  arclianpjelis ,  quos  fequuntur 
Clierubim  et  Sei"aphim  ,  ftxtremum  Jeniquo  atque  a  Dei  feile  remo- 
tiilimum  chorum  efficiunt  angeli  iiderum  praelides  et  hominum 
genii  tutelares.  (Vide  de  hac  re  imprinus  Dionylium  Areopacitam 
de  Hier:ircliia  coelelti  vel  excerpta  ex  eo  in  Cl.  SchroecUlui  Hiftoria 
Ecclefiaftica  Vul,  XVII.  pag.  546  feqq.)  Quae  doctrina  fluxine  vide- 
tur  a  Chaldaeis  riuiili  inodo  coelum  in  varios  ovbes  live  circulos 
diltribuentibus.  Vid.  Mich.  Pfelli  Summarium  ]J)o>;matum  Chal- 
daicurum  ad  Zoroaltri  Oracula  Ma^ica  in  Gallaei  editione  Sibyllin. 
Oracul.  Dicit  itaqiie  Arnobius  Chriftuin,  tanquam  Deo  proximum, 
irtiTiorutn  potentiarum,  von  deii  innerjten  (^oberften)  Himmels- 
Tnii.hten.  At  judicent  doctiores.  Nourrius  pag.  351.  interiorunt 
■ppti ritiarum  deum  exponit  animi  noftri  omiiuunque  facultatum  ejus 
pr.if^lidem.  8e>l  num  hae  voces  abfolure  politae  fine  additione  v. 
vieiitis  vel  animi  hnc  ngnificnre  poninr,  eqiiiJem  maxirnopere  dubito. 
Potiiis  Deus  Oi  cultarum  virium  fcil.  naturae.  Herr  aller  gfthiimen, 
vcrhvrgenen  Krtjfte.  Sed  eiiamnum  puto,  Arnobiura  reconditi  ali- 
quid  e  Gnofticorum  doctrina  fpectalTe  his  vocibiis.     [6^.3 

victa  decreta^  Victa  i.  e.  riknwbivT»,  completa  ac  confum- 
mata.      [  t>.  ] 

fiio  geri  Juh  lm,mine~\  Haec  eft  Fulv.  Urfini  correctio.  Cod- 
MS.  jun  generis  fuh  limine ,  quod  non  temere  rejiciendum  videtur, 
ut  lit  fenfus:  decreta  (divini)  inchoata  jam  a  generis  humani  nri- 
mordiis.     [  O  ] 

Cap.  XLJII  —  Occurfuriis  forfitan  riirfus  ejl  ciiijt, 
aliis  tiiultis  caluniniofis  illis  et  puerilibits  vocibits  ]  Stewechiu» 
inavult :  Occurjurus  jorfitun  rurjus  eji  alius  cum  multis  calumniofis 
illis  etc.  retracto  pronomine  ad  praecedenlia :  Pojtulahit  forfitan  in- 
fanior  et  furiofior  Jactus.  Sed  nihil  mutandura.  occurfurus  fcil.  ad- 
verfarius  meus :  lcil.  gentiles,  quos  talibus  lingularibus,  inquitt, 
dicet,  occurfurus  cft  etc„  in  toto  fuo  opere  omues  collective  compre- 
hendit  Arnobius.      [  O-  ] 

magus  Juil^  Celfus  ap.  Origen.  Tjib.  T.  y.(XTV)yo()e~i  5s  iv  To7f 
ti,y)C  v.a\  Tou  ^ffwT^^of ,  clj  yo>)T£/a  hvv^Sivro^  a  sho^e  icagdioiai 
^■txoi/jy.tvai.      [^Llmcnh.'] 

ylegyptiorum  ex  adylis~\  Horrendae  funt  blasphemiae,  quas 
adverfiis  Chriltiim  temeraria  vocis  delperatione  vomebant.  Quoniam 
igitur  Chriltum  legerant  translarum  in  Acgyptum  ob  Herodis  fiiro' 
xera ,    cam  dicebant  in  Aegypto  maleficis  artibus  operatuni ,   atque 


iN  Ltbruim  I.  339 

iis  inftnictnm  in  JuJaeam  remeafie  a<l  populaves,  ibique  Dei  nomen 
libi  anogarfe.  IIoc  ait  impuratiflimus  Celfus  npiid  Oii^enem  (Lib.  I. 
pag.  30.  ed.  Spencer.  O. ):  k«<  crt  ovrog  Cik  ■jrsviav  ti^  Aiyvvrov 
/ujffSaf vvjiTixj,  xaniV  hvvafjiswv  T<vwv  irei^<x3s]g,  i<p''  a/?  AiyuTtriot 
cs/jivvvovTai ,  i-nxvyfXS-tv ,  sv  Toclg  hvvxfxiffc  fxsy»  (poovwv ,  k«J  5t* 
«Crag  Siov  aurov  <xVi^yo()ev(TSV,     [ //eraW.  ] 

yiegyptionvin  ex  adytis —  —  reniotas  furatUH  eft 

difciplinas^  Idem  Celfus  apud  Origenem  I.  1.  ««/  on  ovto;  hioc 
irf/iav  iig  Aty^TTTOV  fiiicBa.^vv^SO(g ,  nazar  hvvoifisdiv  rivwv  •^npaStii;» 
i(f)^  «/f  AiyvTTTioi  aijxvvvcvrKi ,  siravijXSsv  Iv  raZ?  hvvoifi.iUi  /xtyx 
(pgovwv ,  not)  hi  avroig  Stov  avrov  avyjyo^svcrsv.  Eandem  tabulani  re- 
fricarunt  etiam  receutiores  quidam  male  feriati  S.  Litterarum  inter- 
pretes.     [  O.  ] 

incomperta  vohis  et  nefcia~\  Nefcius  fignificatione  pafliva 
pro  is.notus.  Apulej.  MeC.  V.  de  Pfyche  gravida:  Crefcentns  dies  ct 
menfes  exeuntes  anxia  numerat ,  et  fartinae  nefciae  rudiineiita  viira' 
tur  ,    ubi  vid.  Oudendorp.  p.  345.     [  <?•  ] 

angelorum  poteniium  nomina~\  Nomina  d/cit,  quia  in  fuis 
incantatio.iibus  barbara  et  horrenda  angelorum  ac  poteltatum  no- 
mina  proferebant  Magi ,  quorum  vi  et  virtute  res  illas  niaonas  et 
lea^aho^ovg  fieri  exiltimabaiit.  Vid.  Qrigen.  Lib.  I.  contra  Celfum. 
IHerald.^ 

o  pari'uli\    w  v'/\itioi.     \_Idem.'\ 

magicaruni  artium  lud,i~\  Proprie.  TfertuUianus  Apologer. 
Cap.  XXIII.  Si  miilta  miracula  circulatoriis  -praejligiis  ludunt.  Sic 
Maporum  vaiyvia  Graeci  dicunt.  Irenaeus  apud  Hpiphanium  Ilae- 
ref.  XXXIV.  Ti  yaq  Ava^iXaou  iraiyjia  r-jj  tuuv  Xsy OfJ.EVMV  ft.aywv 
nroivovqyix  eviJifAi^oci,  ht'  aOTcJuv  (J^avTa^wv  te  x.aJ  fxotysviMV  tif  iy.Tkyf- 
H«v  rovg  o^Jjvrtig  re  k«4  -rstSofisvovg  avrvi  irt^is^aXev-  £rgo  Mago- 
lum  ludi  propfie  Q.  Curtius  Lib.  VII.  (  Cap.  4. )  Erat  in  eo  con- 
■vivio  Cohares  natione  ]\-ledus ;  fed  magicae  artis  {f  modo  iirs  eft, 
non  vanijfimi  ciijusque  ludihrium,)  magis  jjrcfejjione  ,  quam  fiifnlia 
celeher.  Ipfi  etiam  Magi  vulgari  appellatione  z'ani  appell.iti. 
[  Herald. ]      Nortium    Gaukelei ,     Gaukelfpiel ,     Tafchenfpiel.     [  C. j 

quifine  ulla  vi  carminum  etc.~\  fcil.  id  fccerit,  quod  fubiti- 
tclligendum  ex  antecedentibus.     [O.  ] 

flne  ulla  aliqiia  ohfervatione  follicila  facrorum  ]  Nam 
facra  quaedam  a  M.ii^is  curioliinme  obfervari  folita ,  clara  res  eft. 
Ilofliae  enim  caefae ,  mafcula  tura  incenfa  et  limilia  factitata ,  do 
quibus  fcriptores  pallim.  Ohferiutio  autem  elt  cauta  iha  circum- 
fpectio,  quam  in  fjcris  adlabere  debemus ,  iie  qua  in  re  titubemns 
et  numen  oflendamus.  Sic  infra  Cap.  feq ueo te :  yine  ullius  ritus  oh. 
Jeri'atione.   T.ib.  VI.(Cop.  VIII.)  Sequitur,  ut  de  Jignis  aliquid  Jimulo' 


330  Annqtationes 

crisque  dicamus ,  quao  multa  arte  componitis  et  reii^iofa  ohfervatlotie 
curatis.  et  IJb.  VII.  (Cap.  XVIII.  )  /iut  (ut  ficri  moris  cjL  )  ohfer- 
lationis  alicujus  aut  religioni^  inetu  ille  caprina  ahftinct  fc  carne, 
poriiiium  alius  cxfecratur  attactum.  Jiil.  Firinic.  Lib.  VIII.  Matlief. 
Cap.  V^I.  Et  oinni  henefolarum  jlcllarum  tejliinonio  dcJiitiUus  plecti 
faciet  malos ,  aut  ad  uram  metuendae  rcligionis  ohfervatioiiihus  im-r 
molari.     [  HeralJ.  ] 

^iiae  necpjfario^  vcUiil  nolint ,  fuis  ordinationibus  ve- 
niuut  J    Ironice  haec  iutelligeiida.     [  ().  1 

familtaruni  diniinpere  caritaies']  familiariuni  conj.  Fulv, 
Urriniis,  probante  IVIeurilo  et  Heraldo  in  Curis  fecundis.  Sed  cau- 
fam  mutandi  nuUam  video.  Senfus  efi  :  vincula  faniiliaruin  ditrum- 
■punt  ifti  magi  twl  pejtifera  tahe  alicui  iininifju  i'el  lenenis  quihuSf 
dam,  quihus  ininiicitiae  et  odiuin  internecinuni  inftillari  credeha- 
tur.     lO.'\ 

aut  Jlne  clavibus  referare ,  quae  claufa  Junt'\  Origenes 
Lib.  II.  contra  Celf.  lial  yovjrii  rivi;  airuiialf  hifffJiijVi  kvovct,  K«i 
p-v^oii  avoiycvffiv.     [^Herald.] 

aut  in  cwriculis  equos  debilitare'\  Exftat  exemplum  hujus 
poteftatis  ap.  Hieronymum  in  vita  Ilil.irionis.     \  Llem.  ] 

inconceffi  amoris  flamnias^  (piXr^x  intelligit  et  amntoria, 
quae  dydjytfj.«  quoque  fuernnt  appellata  et  charitefia.  Irenaeus 
I_ib.  I.  Cap.  XX.  Exorcismis  et  incantationihus  utuntur.  Ainato- 
ria  quoque  et  agogima ,  et  qui  dicuntur  Paredri  et  Onoiropompi,  et 
quaecunquc  funt  alia  parerga,  apud  eos  Jtudiofe  exercentur,  Juvenal, 
Sat.  VI,  6oa : 

Hic   magicos  ajfert   cantus ,    hic     "Thejfala   vendit 
riiiltra,    quihus   valeat   mentem  vexare   mariti. 
[  Idem  et   Elmenh,  ] 

fed  eorum,  quos  itwocant^  poleflate~\  Herald.  in  Curis 
fecundis  mavult  fed  deorum.      Non  m.ile.      {_0.\ 

Cap.  XLIV.  —  nominis  fui  poffibilitate'\  Stewech, 
pTaeennte  Fulv.  Urfino  et  Meurlio  leg.  conjicit  nutninis,  Sed  nil 
mutandum.  owoyua  enim  pro  juifu,  auctoritate,  poteftate  faepius  in 
N.  Teft.  vid.  Marc  XVI,  17.  Act.  III,  6.  roJJihiUtas  h,  1.  active 
pro  potejtate ,  potentia.  Ita  Ammian.  Marcell.  XIX,  2.  Medehatur 
quisque  rulnerihus  pro  pojjihilitate  et  curantium  copia.  Vid.  Gesncr. 
in  Thefaur.     [O.] 

auxi/iaribus  plenum  bonis'\  Ita  Fulvins  Urfinus.  Cod.  MS. 
babebat  auxiiiarihus  plenum  nohis ,  unde  Stevtrech.  auxiliatihus 
pleiium  nohis ,  alii  auxUiare ,  plena  honis.     [  6*.  ] 


IN    LlBRUM    I.  -  531 

Cctp.  XLT^'  — -  o  iterum^  Efi:  Apofiopefis  £;raviiTime  in^ 
dlgnantis  et  Teprehendentia.  Ita  Germani  qvioqiie  o  ilir ! ! !  ihr 
dieje  und  jeiie  !      [  O.  ] 

quotidianis  rerbis^  Apiilejus  cemmunia  verha  appellat  Mile- 
/la  r.  rioc  ctiani  tlictbant  humane  Inqui ,  oiv5fi«x('y(«;  X«A.s7v,  qui^ 
bus  contraria  funt  rnagoriun  fufurramina  vocibus  exoiicis  et  barba- 
lis ,  immo  et  horrenrlis  coucepta,  nec  non  verba  elata  et  ampullata, 
qualia  Tragicorum.     [  llerald.  ] 

inuatetudines~\  Ita  Membranae.  Id  vocabulum  memini  ved- 
dere  me  L.  Apulejo  Lib.  IX,  et  Ciceronem  bis  ufum  obfervavi  acl 
Atticuni  Lib.  VII.  epift.  2.  et  libro  eodem  epift.  5.  etiara  apu4 
Tertulliaimm  obfervabam  adverfus  Valeniinianos.  [^Stewech.^^  Idem 
vocabulum  legebatur  er  in  Jr.itino  Lib.  XIII.  C.  2.  ubi  expunxit 
iliud  Fr.  Modius»  Equidem  reftitui  Arnobio  amanti  tales  voccs 
raiiores  pvjneque  obroletas.    [  C>.  ] 

cruciauienfd'^  Cruiiamertum  pro  cruciatione  vox  rariov  eC 
in  Lexicis  f^re  neglecta,  qua  tamen  uli  Plautus  aliquotics  et  Cicero 
Plii).  XI.  Cap.  ly.  Vide  Bunemann.  in  Lactant.  Inft.  IV.  Cap.  XV» 
pag.  482.      lO.-] 

foedae  yitiligines'\  Vinligo  proprie  in  corpore  hominis  ma- 
cula  alba,  quain  Graeci  ak<pov  vocant,  interprete  Fcfto  h.  v.  quam 
foedam  quidem  eHe,  et  mr.Io  corporis  liabitu  fieri,  attamen  per  fe 
nullum  homini  afferre  periculum,  fcribit  Celfus  Libro  V.  extremo, 
deinde  tres  ejus  fpecies  <iKe  dicit,  alphos,  melas,  et  leucc.  At  h.  1. 
y.xT  ki,oyji]v  de  le-pra:  Iiaec  enim  dioitur  candens  cucsi  j^fwv  Exod, 
IV,  6.  et  Numer.  XII,  20,  Eodem  fcnfu  utitur  et  Juitinus  Lib. 
XXXVI.  C.  2.  de  Mofe  loquens :  Sed  Aegyytii,  cum  fcahiem  et 
ritiliginem  -paterehtur ,  refpunjo  moniti,  eum  cum  acgris ,  ne  peftis 
ad  plures  ferpfret ,  terminis  Aegypti  pellunt.  ubi  vid.  Bongars.  et 
Elmenh.  Ind.  adApuIejum.  Conf.  Turneb,  Adverf.  Lib.  XV.  C.  ^i, 
qui  vililielnem   diltiniruit  ab  cl^iphantiafi.      C^-] 

commaculaiis  rifcerilnis^  Vifcera  accipit  pro  toto  corpore» 
Solinus  Cap.  XXII.  Ejje  illic  et  Panotiorum  gentcm,  (juorum  aures 
adeo  in  effufam  magnitudineni  dilatentur ,  ut  vifcerum  illis  reliqu(t 
contegant ,  nec  amiculum  aliud  Jit ,  qtiam  ut  memhra  memhranis 
aurium  vcjiiant.  et  Cap.  XXV.  Regionem  partim  tenent  harhari, 
qnihus  per  artifires  plagaruni  figuras  jam  inde  a  pueris  vuriae  aui^ 
malium  effgies  incorporantur ,  injcriptisque  vifcerihus ,  hominis  in* 
cremento  pigmenti  notae  crefcunt.  [  tierahl.  ]  Et  h.  1.  vifcera  d* 
toto  corpore,  ut  fuprj  Cap.  XXXVIU.  et  uiox  turgentia  vifcera.  [0.  [ 

cujus  e.v  levi  tacta~\  IJic  quoque  e-x  mutare  volunt  in  ei. 
Sed  obfervare  debuerant,  quod  obfervabamus  antea  (ad  Cap.  XXXIX. )j 
particiilam  iltam  faopc  ■jrA.tsvai^^jiv.     Sic  autem  apud  Jul,  Firnucum 


332  ANNOTATfOTSTES 

frequentifTime,    ut  Lib.  111.    Mathef.  C.  5.    Et  qni  ex  ferro  vulnern 
accipiwit.    iterum:  fed  ex,  fcrro  vulncra  frequenter  injligit.  [^Herald.] 

inimoderatos  cohihebant  fluores^  Cod.  MS.  vninoderati  jluo- 
res,  qnod  defendit  Meiaiius,  cohihere  accipiens  fignificatione  pafliva 
pro  cohibere  fe,  ut   terra  movit  et  ilrniiia.     [0.'\ 

jluores^  Vocem  iriam  frequentare  aniat  Arnobitis.  Inlra 
Lib.  V.  C.  »2.  finore  de  fanguinis,  et  C.  1  4»  gc-nitalia  defecta  cum 
fiuoiihus.     Et  ap.  Solinum  paliim.     \^  Herald.^ 

cujus  manus ,  intercutis  veternofae  fugiebani  undae~\ 
Ita  legendum  :  perperam  liodie  editum  elt :  cujus  tnanus  intercutes. 
intercutit,  ro\J  -jS^wto;.  PofTet  etiam  fcribi:  cujus  nianus  intcrcutes 
veternofi  fus^iehant  undae ,  id  elt,  intercutes  undae  veternofi ,  et 
•rerius  elt ;  nam  aqua  intercus  dicebatur,  et  i^eternojus  6  Tjh^wriy.og. 
GlofT.ie :  vetemus,  vhfiiu^.  Serv^ius  ad  I.  Georg.  vetemus  dicitur  inor' 
hus  intercuti?  ]iydrop<! ,  qui  honiines  efficit  fi^ros.  ibi  et  citat  ho» 
verfus  Plauti  in  Addicto: 

U-pus  fucio  nimio ,  quam  dormire  mavolo. 
P  fii  rr.urti  mnLuo, 
[^Salmaf.  ad  Tertulliun.  de  pallio  p.  390/7-]  Gcsner.  in  Thefaur, 
Koerhavium  cirot  asferenteni  ,  veternuni  ue  leucoplilegmatia  live 
albo  hydrope  dictum  fuide  ap.  veteres.  Cet.  editiones  pleraeque 
hat>etit  intercutes  ct  vcternofae  fugiehant  undae.  Sed  et  abeft  ia 
Cod.  M3.      [  (^.  ] 

jEtifim  operis  res  erctt~\  Operis  res  i.  q.  opus,  nihil  amplius. 
jRes  faepiirime  abundat  ap.  i^aiitios.  Sidon.  Lib.  VII.  Epift.  6.  Ordi- 
nis  res  efi.eX  lAh.  V.  Epilt.  20.  h.e^  commodi  eft,  ubi  vid.  Savaron. 
pag.  172.  [  O.  ]  Loquendi  modus  fimilis  videtur  noltro  ein  Stiick 
Arheit ,  nec  mtiltum  abludiuit  Graeci,  unde  vocis  j^ijjj/xa  infinita 
oxempla  peti  poITunt.  Primus  latina  cum  graecis  coniparavit  Mu- 
retus  Var.  Lect.  VI,  19.  Add.  Valckenaer.  .nd  Eurip.  PhoenifT, 
pag.  213  fq.  Mori  Index  ad  Xenoph.  Cyrop.  v.  j^fi^/xa.  Verheyk. 
ad  Antonin.  Liberal.  png.  84.      [  Ochsner.  ] 

et  articuli  immobilitates~\  Vim  adverfativam  particulae  et 
fupra  nttij;iraus  ad  Cnp.  XV.  init.  In  proxime  fequentibus  lege  et 
jam,  quod  eft  fij^nificantius  quam  etiam,  quod  unus  Jiabet  editor 
Lu£d.  Bat.  Immohiiitates  eft  e  correctione  Stewechii.  Cod.  MS. 
et  editio   princeps  habent  mohilitates.     [  O.  ] 

ingenitas\  Senfu  proprio ,  Tv(i>Xoq,  v.vX).oi  niro  yr.virvjg,  ut 
faep.  in  Novo  Teftamento.  Male  itaque  interpretatur  Stewech.  m- 
vcterata".     [  O.  ] 

Cap.  ^LVJ.  —  Unus  fuit  e  nohis'\  Unus  e  nohis  i.  e. 
homo  communis,  vulgaris.     Ita  Petron.  Sat.    Cap.  XLIV.  §•  10.   Et 


iN  Li  BRUiVi  I.  333 

quam  henignus?  refalutare,  nomina  oninium  reddere  tanquam  unus  de 
nohis ,   iibi  vid.  Burmann.     {_0,^ 

cif/us  vocem  ad  Jiinplicem  furihitnda  et  injana  explica- 
bant  fe  maria  ~\  Joceni  ad  Jiniplicem ,  id  eft  fub  verbo ,  nt  ap, 
Lucret.  IV,  7^6.  in  iu.rho  Vir^il.  Aen.  VI.  547.  cum  dicto  Minuc. 
Fel.  Cap.  IV.  dicto  citius  etc.  de  quibus  forniulis  multus  eft  Biine- 
mann.  ad  Lactant.  Inft.  IV.  C.  XV.  pag.  439  fq.     [  6>.  ] 

centiim ,  aut  hoc  amplius~\  Mihi  verba  aut  hoc  awplius  de 
GloITa  fufpecta  funt.  Nam  centuni  faepinime  indefinite  de  nnracro 
rotundo  ,  ut  fexce?iti:<  [  O.  ]  liaec  tamen  non  fatis  idonea  caufTa 
Jit  fufpicionis ,  nec  minus  ufltatum  cft  addere  aut  hoc  amplius. 
[  Ochsner.~\ 

calcahat  ponti  terga~\  Prudent.  Praefat.  in  Lib.  II,  contra 
Sj'mmach. : 

Siftitque   et   docet   ingredi 
"lergum   per   tumidum  freti. 
Virgil.  Georg.  I.   quae  fufcitat  aequore  terga.    iibi  Servius  :    Terga, 
fuperficiem,    ut    Homerus    vwra  SaAjtffffijf.     \_Elmenh.\ 

e  panihus~\  e  vix^tky.st,  Vii  ad  Cap.  XXXIX.  init.  INIeurf, 
legit  miilia  quinque  faturavit  quinque  panibus.       [  ^'  ] 

pollinctorum  voluminibus  expediri~\  Volumina  hic  appellat 
Amobius  falcias  fepulcrales  et  inftitas,  quia  iis  corpus  mortuum 
involvebatur.  [A'oi//r. ]  Voluminibus  e  Cod.  MS.  reftituit  Lud. 
Carrio  Eniend.  Lib.  II.  C.  13.  in  Gruteri  Lampade  Critica  Vol.  III. 
p.  164  Cq.  qui  de  hoc  loco  multus  eft.  Antea  edebatur  velaminibus. 
Refpicit  autem  Arnobins  ad  locum  Joann.  XI.  vs.  44.  de  Lazaro : 
'£:;^A^fy  0  Ta5v*/jv.il?  Ssb^/jisvo;  roi?  iroSstj  v.au  raf  yflqKt;  y.sigtocig, 
De  pollinctorihus  vide  Kirciimannum  de  funer.  Ronianorum  Lib.  I. 
C.  9.  et  Munker.  ad  Fulgent.  de  Prifco  Serm.  Mythogr.  Lat. 
Vol.  II.  l^ag.  169.  Vollinctorum  erat  lavare,  iingere ,  involvere 
fafciis  ,   cororiare  mortuos,    vefpiilonum  fepelire.    [  O.  ] 

qnid  finguli  volverent  —  —  —  —  tacitorum  iii  cordihus 
peri'idehat~\  Joann.  II.  vs.  25»  OO  j((3£i'«v  six^v ,  7v«  r/5  fxa^rx;- 
cijCfyj  7r£^<  roZ  «vi/ftJUTOu'  avrog  yocp  syiviuay.s ,  t«  /]v  tv  tw  av^ow» 
TW.       [  U.  ] 

revelata  nominis  immenfiLate^  Vi«le  fupr.  ad  Cap.  XLV. 
iliit.     Meurf.    conj.  numinis,      [  O.  ] 

pronila  in  iuce\  i.  e,  roanifefta,  aperta,  clarainluce:  opp. 
recondita  et  qiiali  involuta.  Ita  I^ucret,  VI,  1265.  ^oca  promta 
dicit,  quae  in  pnblico,    in  propatulo  funt,    [  (?,  ] 

femely  iteriun,  Jciepius\  Fulv.  Urhn.  et  Meurfius  leg.  /a 
femel,  recte,    fo  abeffe   non   poteft  neque  ex  praecedenti  fe  detexit 


334         *  A  N  N  O  T  A  T  l  O  N  E  S 

fubintelligi ,    cnm  lota  pericJiis,    fjui  fermon^vi  dtdlt  elc,  iit  iiuer- 
pofiu.     [  t>.  ] 

7W71  ]>er  vcma  infcnnzial  Dodwcllus  Disreitat.  11.  Ircn. 
5,  Lyil.  pno.  igq.  liiuic  locurn  iUnftr.it  ipfiusniet  Arnobii  cxemplo. 
Converfum  er.ini ,  ait,  n4  CiiiilU  fiJeni  foiniiiis,  immo  con.pul- 
fum  ttddit  Hieronymus  iu  Append.  .id  Cliron.  Eufeb.  nuai.  Euie* 
biano  2342.      iGallnnd.'^ 

di/igeniibus  fefe^  Legendum  puto /tf,  fcil.  Cluifliini.  ihligen- 
tihus  fefe  elTst  diligeniihus  fo  ipfos.  (|C.  J  Equidem  ffe  nou 
temere  nmraverim.  Servius  quidem  alicubi  uot.iAat  cx  Jul.  Caefarc, 
fe  firaplfix  ufiirpari,  fi  qiiid  in  alium  dicilur  factum,  Jefa  .'nitem* 
quum  iu  fe  ipfum.  Jam  vero  geminus  iioltro  locus  clt  in  Scriptt. 
Hift.  Ang.  II.  pag.  572.  militihus  fefe  imitantibus,  ubi  Jubiam 
lectionem  vindicat  Salranlius  monens  t-  fcfc  pro  ipfum  f>Dfitum  elFe  , 
Tit  faepe  apud  iftos  auctores,  quorum  aetati  proximus  fuit 
Arnobius.   ^Ochsner.'] 

cujiLs  710771671  auditu77i  iinpoiiit  /ilentium  patibusl  Elegan- 
tifRme  liaec  exornat  Prudentiiis  Apotheof.  vs.  453  fcqq.  [iZwttfn//.] 
arroga7itiu77i  77iagoiU77i~\  Id  eft  aA.a^cvwv,  qui  ea  promittunc 
et  fpoiiUent,  quae  implere  nequeunt.  Nam  quos  Graeci  appellant 
ciAa^ovaj,  eos  J^:i\un  arrogantfs  faepiirime  vertciunt.  yiieraid.^ 
Exeinplum  taiis  arrogantiae  in  Simonc  Mago  defcribit  Clemens  ile- 
coen.   2.      [  £//;w?h/j.  1 

TTia/oris  licentia  poteflalis'\  i.  e.  vi,  iivd/xst  aa)  i^ovffiix. 
Sic  er.iii  s^ouciav  videntur  expvelliile.  Paullo  poft:  Ergo  illud  Ituma- 
Ttum  fuiti  aut  ex  o?e  flercoribus  innutrito  talc  pCtuit  jus  dari ,  talis 
licentia  proficifci.  et  Lib.  II.  Ut  enim  Dii  certi  certas  apud  vos 
hahent  tutolas ,  licentias ,  poteftates ;  naque  eorum  ah  aliL^uo  id, 
quod  ejus  non  fit  poteftatis  ac  licentiae ,  poftulatis.  Jiil.  rirmic. 
Matlief.  Lib.  N.  C  4-  /«"f  auteni  injinitae  poteftatis  tt  licentiae , 
et  qui  fata  hominum  poteftatis  fuae  aucloritale  defignent.  et  Lib.IV. 
C.  1.  magnos ,  potentes ,  terrihUus  ejjica^csque  faciat  ^  et  qui  maxi- 
tnas  civitates  poteftatis  alicujus  licentia  Juhjugcnt,    [  Idem.  j 

Cap.  XLf^IJ.  ■—  Quatda  Jiiit  eni^n  fiaec  ^  vel  cxilitaii.i 
cujus  reperientur  et  ludi^  Ita  e  Cod.  i\lS.  emcndavit  lociim  Lud. 
Carrio  Emend.  Lib.  II.  C.  13.  in  Gruter.  Lamp.  Crit.  Vol.  IJI. 
p.  165.  Antea'Iee;ebatur  reperirentur.  Seufum  verborum  beue  ex- 
pofuit  Adr.  Beliot.  Apophoret.  l.ib.  Ifl.  C.  8»  <^uatita  fmt  haec, 
quamque  maxima ,  quae  propofita  funt  4  tamen  exilitates  et  ludr. 
raque  non  alicujns  ponderis  aut  momenli  piitahuntur ,  fi  ccnferantur 
cum  etc.  vel  h.  1.  augendi,  ex.iggerandi  vim  habet,  ut  faep.  vel 
cujus  exilitatis  pro  cujus  quae/o  exilitaiis.  Ludus  autem  elcganter 
de  re  facili  et  quam  Gne  labore  iillo  peragimus.  T.  Liv.  Lib.  XXVIII. 


IN    LlBlWM    I.  S35 

Nae  tihi,  P.  CcrneJi,  qutnn  ex,  alto  ^fricam  confpeoceris ,  ludiis  et 
jnciis  fuij]e  Hijpaniae  tuac  fidehuntur,  Sic  Trathidv  Grncci  dicunt. 
Edit.  Elraenhoi  Jtii  Hanoviana  hitbet  exilitates  —  —  cuivis.  [  O.  ct 
Uerald.  ] 

Ji  trndifum  fuerit  nofci~\  F.  Uiiin.  f  datutn  fucrit  nojTe. 
Sed  hoc  eft  explicare  potitis  quarn  emendare.    [6*.  ] 

cum  ea  folwit  ei  vicit ,  qiiae  perpetuia  nexibus  et  imrao^ 
hili  fuerant  necefjilate  devincla^  Stewechius  reponere  vult  cum 
ea  folvit ,  davinxit,  ob  fcqueiis  devincta.  IVTale.  Solvnntur  nexus, 
rincitur  neceiritns.    £  (^.  ] 

Cap.  Xl/P^lJ/.  —  id  ef  medicaminis  alitujwij  Haec 
£;lofirerna  vidontur  ]Mcu"(io.    [  ^^*.  ] 

quer<pxeras  \  Feft.  fchrcni  frigidam  interpretatur  et  cum  Jwy- 
rore  trnnentem.  Ad  queni  locum  A.  Dacer.  (^uerquera  adjectiv. 
fuppl.  febris.  (^uerquerus  clt  a  Ksjij^aXfOf,  guod  a  Kgfj^uu.  Nam  nt^- 
j^ctXeou  Hefycli.  exponit  ffxX-^rxJv ,  ^vjoov,  hiypocXscv ,  graiie ,  ari- 
dum,  f.ticvJofum ,  t]uae  omnia  febri  mere  cOnoruunt,  quae  cum  fic- 
citate  lavim  et  tuflim  creat.  Quare  Plautus  iri  Fragmento  Frivola- 
.viae  tuflini   jim»it  cum  querquera: 

Is  mihi  erat  hilit ,   aqua   intercus ,    tvffs,  fehris,   querquera. 
Multus    eft    de  h.  v.  Gesner.  in  Thefauro,  Keuchen.  ad    Sammonic. 
vs.   907.    ed.  P.    Burmanni  et  Sam.    Petitns    in   iSlifcellan.   Lib.   I. 
Cap.  XXIir.  pag.  65  feqq.   quos  vide.     [  C.  ] 

quae  hwnana  corpora  fuflinere  nefcio  quae  voluit  impor-^ 
iuna  crudeliias~\  Videtar  in  Jiis  Arnobius  fecutus  fuilTe  fenten- 
tiam  Gnofticorum  creationem  lioniinis  et  materiae  cuiJam  imnci- 
pio  inferiori,  quem  Demiurgum  dicebant,  attribucntium  ,  qua  do 
xe  infra  dicemus  ad  Lib.  II.      \_0,'\ 

attriJmere  ],  Ita  Meurfius  in  Append.  ex  MS.  Antea  aut  tri- 
huere.     [  C".  ] 

aut  cihum  aliquem  Ji{ferunt  capi\  Dii,  quorum  in  fanis 
aegri  incubabant,  certn  remeciia  per  facerdotes  fuos  praefcribebant 
K«J  «TDvaTaTTCv.  Haec  enim  ■r^o^Tfty/uaTai  a  Diis  profecta  proprie 
(Tvvrayci.  Hac  de  re  loquitur  iM.  Antoninus  Imperator  et  Philo- 
fophus  I  ib.  I.  Commentar.  oxcTiv  ioTi  to  P.s"'c,«svov,  cti  uvvira^iv 
o  AffKXjjiTio?  TOUTw  (Tiraffiav,  >)  "^vypoXovclixv ,  v)  avtxoSsjffmv. 
[Herald.]  Cf.  ReiJf.  ad  Arcemidov.  Vol.  II.  pag.  452.  et  iinprimis 
F.  A.  Wolf  lieytrdge  zur  Cefchichte  des  Somnamhulismus  aus  dent 
Mterthum  in  Mifcell.  Philolog.  ubi  pag.  424.  fqq.  plura  ejusmodi 
ff-jvTay^aaTwv  cxemphi  affert.      [  ^- J 

amhulare  ]     Meurlius  aut  amhulare.      [  (?.  ] 

in  arle  fufpicabili  poJlium\  Ars  fnfpicahilis  i.  e.  ars  fufpi. 
clonibus  tantum  et   conjecturis,     non   autera    certis  et  indubitatis 


33^  Annotationks 

veritatibus  nixa  ,  eine  Kunft ,  die  auf  blofsen  Vermuthungen ,  Hy- 
■pothfjcn  beruht.  Cet.  v.  fulpicabilis  tanquam  aira^  Xfyo/jiavou  affeit 
Gesner.  in  Tliefauio.  [  O.  ]  Ciccro  de  Divin.  I,  14.  Artes  quae 
coujectura  continontur  ,     ct  junt  opinahilcs.     f  Ochsner.  ~\ 

Cap.  JilL/X.   —  JJeorurn  anie  ora  projlrali  llmina  ipfa 
converrerent   ofculis^     hifra  ],ib.  Vf.   l^)uaeque  templis  in  omnihus 
-proftrati  et  humilcs  adoratis.     IVJos  fuit   veteruni  in   magna  aliquji 
calamitate  vel  publica   vel  privata   fupplices  ire  per  omiiia  templa, 
ut  tandem  Deorum  aliqucm  propitium  invenirent,    immo  procum» 
bebant  quandoque  humi  et  hoc  fcliemate  intrsvov.  Lucret.  Lib.  V: 
Nec   pietas   ulla    eft   tielatum  facpe    videri 
J' ertier   ad   lapidem ,    atque   omnes   accedere  ad   aras : 
INec   procumhere   humi  proftratum ,   ct   pandere  palmas 
Ante   Deiiin   deluhra. 
Scil.  ftatini   cuut   templa  inorederentur ,   confpectis  Deorum   limula- 
chris    in  ipfo   limine  ad    terraxn  fefe  profundebant ,    et  lic  ipfi  quan- 
Joque   limini    ofculum   dabant.     Hoc  eli  quod  Artemidorus  Oneiro- 
crit.   Lib.  II.   C.  52.  dicit   ax^ovv  roi    v^o  rwv  vtuJv.     Quod  quidem, 
tanquam    abjectius    ct  jjarum  ijenerofuni ,    mulieribus  quafi  proprie 
asri£,natum.       Hae   enim    proltratae   ante   (imulachra    crinibus  palh» 
folum  verrebant.    Claudianus  in  laude  Serenae  vs.  224: 
Numinihus  votisve   vacas ,     et  fupplice   crine 
Verris    huniuui. 
[  Herald.    cf.    Gesner.     in   Claudiaii.    l.    l.  ]       Conf.    Tibull.    Lib.    I, 
Eieg.    II.     \im.urf] 

miferrimis  rotis]  Stewecli.  mavult:  miferrimi  votis,  Sed 
jiil  mutandum.  JVliferrinia  vota  funt  voces  miferabiles,  lamenta> 
Liles  ,    quibus  Deornm  opem  implorabant,   klHgUche  Ditten.     [O.l 

pietatis  exfpeciaiione  trirerunt]  i.  e.  pietatem  ac  miferi- 
cordiam  Deorum  exfpectantcs.  Sic  enim  pietas  non  folum  apud 
inferioris  aevi  fcriptures,  fed  etiam  apud  alios.  Hinc  Antoniiius 
Imperator  Pius  appcUatus,  quod  natura  clementi/Timus  efTet,  in- 
quit  Spartianus.  Atque  haec  appellatio  ad  alios  poftea  Imperatores 
derivata.  Quare  Themiftius  Euphrades  Orat.  IX.  Augufios  ait  ap. 
pellatos  fjai^tiqy  id  cft,  (p/Xav^paixotf.  Pius  igitur  clernens  et 
pietas  clementia ,  Gnade ,  etiam  aji.  politos  fcriptores.  Claudian, 
Pinegyr.  de  IV.    Confulatu  Honoiii: 

—  —  —   —    Nlitis  precibus,  pietatis  abundans, 
Poenae  parcus  erat.      et: 

Sis  pius   itnprimis :    nam  cum  vincaniur  in  omni 
JVlunern ,    fola   Deos  aequat   cleinentia   nobis. 
£  Herald.    cf.    Cafauhon.    ad   Julii  Capitolini  Antoninum  Pium   C.  2 
pag.  249.] 


1 


tNLTBRUIVlI.  337 

Ni/i  forte  dicatis']  Tento  legcre  :  J^i/l  forte  dicetis.  X!fi 
Valet /<?r/.  Infra  hoc  libro  :  Nifi  forte  Juhitahis  ,  ait  fit  ifce,  de  aiiO 
loquimur ,  imperator  ?  Itidem  libro  fcqiienii :  Nifl  forte  Fiex  mundi 
idcirco  huc  animas  iiiift,  Iterum  Libro  V-  Niji  liomo  jfraefumens, 
ouid  dicturus  cffet  Juppiter,   circumfcripft.    [^SteJvech.^ 

nec  repuiare  quis  mereaiur  aut  minime  ]  Nourrius  h.  1. 
ileefTe  aliquid  fufpicatur,  fed  falfo ,  deoeptus  fortaffe  v.  minimo 
jTiale  iutellecta.  3'Iinims  e(i.  pro  notj,  ftiperlativus  pro  pofitivo  ,  u6 
fupra  Crip.  XXTl,    ubi  vide  notam.     [  O.  j 

in  medio  ponere~\  Jd  eft  ad  uifcutienduin  proponere ,  tan- 
quam  nou  fatis  certum  et  delibei'atum.  Ita  et  Graeci  loquuntur. 
Hevodot.  Lib.  VII.  "ivtx  hs  /xy)  IhiojiovXs-JStv  Vfxiv  SokIw,  riSv)iA.i  rS 
Tpv)y/xa  «/?  [xiffo-j ,  yvJjfJLyjv  y.skBVUiv  Cfxkwv  fov  ^ovkoixsvov  »Tro(p(xt'' 
V£ff3"t«/.  Sic  in  medio  relinquere  eft  indefinitum  relinquere.  B.  Au- 
giiftin.  de  Civit.  l^ei  Lib.  III.  C.  4.  Sed  utrum  potuerit  fenus  ex 
concubitu  Anchifae  Aeneam  parere ,  vel  IVIars  ex  Sylviae  concubitu 
filiae  Numiteris  Romulumgignere,  in  medio  relinquamus.  Capitoli* 
aus  iu  vita  Veti  fub  finem:  Quod  nos  non  in  medio  relinquimus, 
fed  totum  purgatum  confutatumque  refpuimus,  [  Herald.  j  Sic  Ta« 
citus  Germ.  extr.  quod  ego  ut  incompertum  in  medium  relinquam, 
Vide  Gell.  Noct.  Att.  Lib.  XVII.  Cap.  II.  ibique  Gronov.  Corte  ad 
Salhift.  Catil.  Cap.XIX.  pag.  i£6.  Bunemann,  ad  Lactant.  Inft.  VII. 
Cap.  I.  pag.  852.      [aj 

non  meriii  cau/faj  Nihil  mutandum  elt.  Nam  meritum  ita 
ufurpat  Arnobiiis  frequentifTime  pro  eo,  quod  vulgo  dicimus  de» 
meritum  i.  e,  delictum ,  culpa.  Et  fane  mereri  medium  verbum  eft. 
Infra  Cap.  LXIV.  Quodnam  qunejo  oh  meritum  ?  dicite.  Cujus  oh 
■peccati  culpam  ?  Quid  ab  eo  commiffum  eft  ?  Et  fiipra:  Si  enim 
nos  fumus  in  caufa ,  et  in  noftri  criminis  meritum  excogitatae  fue» 
runt  hae  piftes.  'Soliiuis  Cap,  I.  f^alerium  denique  Soranum,  quod 
contra  interdictum  elcqui  id  aufus  foret ,  oh  meritum  profanae  vocis 
neci  datum.  Lactant*  Lib.  VI.  C.  20.  Nam  hominem,  quamvis  ob 
merita  damnatum ,  in  confpectu  fuo  jugulari  pro  voluptate  putat. 
[/(/em.  3  Male  itaque  LMeurlius  non  non  meriti  eaufa,  quod  efleE 
fane  durilTimum.     [  ^  ] 

Cap.  L.  — fui  nominis  cum  affectione^  MevLrCius  a^ctione 
vel  affixione.  Leo^e  cum  Heraldo  adjectione,  vel  potius  affecta* 
tione.  [  C  ]  Nil  mulandum,  Affectionem  pro  affsctatione ,  ajfi» 
eere  pro  affectare  pofterioris  aevi  fcriptoribus ,  etiam  Tertulliano 
iifurpari  monuit  SalmnGus  ad  Hi/t.  Aug.  Scriptt.  Vol.  I.  pag.  40. 
Similiter  trahere  pro  tractare ,  tractus  pro  tractatus ,  oftendcre  pro 
oftentare ,  ojtenfio  pro  vjtcntatio  adhibetur,  monente  eodem  Salms- 
fio  ad  Hift.  Aug.  Vol.  I.  pag.  loi,  442,  446,  453,  [^Odisner.l 
Tom.  I.  X 


333  Annotationes 

permi/ft']  i.  e.  potcftatem  ac  facultatem  atlrilHiil.  Sic  fupra 
lioc  veibo  ufiis  eft  Cap.  53.  (pui  ■profumlas  ejus  ac  inenarrahiles 
tiltitudines  (quanlum  noftra  quivit  niediocritaf  capere)  et  intelligere 
■permifit ,  et  docuit.  Iiifra  Cap.  52.  rermittant  U7ti  ex  populo  in 
cffuium  fermonis  dandi  ora  coarticulare    mutorum,      [  Herald.  ] 

ahrogalorefi\  Ita  editio  Liigd.  Bat.  ex  emendatioiie  J.  Dou- 
fae  ap.  Menrfinni.  Editio  princeps  arrogatores  ex  MS.  quod  fine 
«lubio  corruptum  fuit  ex  arogatores  ab  antiquo  arogo  i.  q.  ahrogo, 
Vide  Stewech.  Cenai  editores  Gelenium  fecuti  liabent  derogatO' 
res.     [  O.  ] 

Ne  qua  fuhefftt  fiifpicio ,  magicis  fe  artihus  munera  illa 
beneficiaque  effe  largiluni~\  Confer  D.  Augullin.  de  Civitate  Dei 
Lib.  XVIII.   C.  53.     \Stewe.ch.-\ 

fuh  eorum  porlantes  et  illi  fe  cafihus  juffione  non  alia 
fanitaii  et  conflanliae  reddiderunt~\  Dedi  lectionem  Codicis 
MSti,  cum  dubius  plane  et  incertus  fim  de  vera  lectione  loci  hujus 
corruptiJlimi  Itatuenda,  et  in  medio  ponam  conjecturas  virorum 
doctorum ,  ut  liberum  fiat  benevolo  lectori  judicium.  Fulvius  ii^i- 
tur  Urfmus  ita  legendum  conjicit  :  fuh  eorum  (^  Apoftolorum  fcil. ) 
portatos  et  illi  fnccefjihus  juffione  nuda  fanitati  et  conftantiae  reddi- 
derunt.  Succefjus  idem  quod  fecellus,  habitatio,  quo  fenfu  utitur 
Arnobius  aliquoties,  v.  c,  I.ib.  VI.  Cap.  III.  ubi  templa  Gentilium 
vocat  jucceffus  quosdam  parvos  otqne  genus  anguftijjimarum  cai>erna- 
rum.  Stewechio  placet  fudarium  j>ortantes  ct  illi  cajihus  jujjione  non 
alia  etc.  hoc  fenfu :  Apoltoli  calibiis,  hoc  eft,  ulceribus  vel  cica- 
tricibus  vel  in  gen.  morborum  fedi  apportantes  vel  imponentes 
fudaria  juilione  i'on  alia  fanarunt,  ut  fit  allufto  ad  locum  Actuum 
Apoftolicornm  Cap.  XIA'.  vs.  11.  et  i2.  Suvoryua/f  n  ou  rwf  tuj^ou- 
G(xq  iJcolii  c  0fof  o<i  rwv  j^fjpcuv  Ylavkcv ,  vjcts  y.ou  tfri  toLs  dcSs- 
MoZvra^  iTiQiiQiff^ai  oiro  roC  j^pwrof  avTov  covhaoioc  yj  fft/xiy.ivSiot,  ha' 
airaXkiecidS^ai  cck  avrujv  raf  voaov^,  roc  te  •Kvsvfxara  ri  xov>)pi 
iy.-iro^svicSKi.  Quam  tamen  conjecturam  ipfe  Stewechius  mox  re- 
traheus  adftipulatur  Urfino.  Heraldus  lociim  lic  refingit:  fub  eorum 
(  fcil.  daemonum)  rotantes  et  illi  fe  incurfihus  etc.  Adr.  Behotius 
iii  Apophoret.  Lib.  III.  Cap.  VIII.  mutat  audaci/Time:  et  illi  fuh 
eorum  (daemonum)  potentatu  (vide  Caput  fequens)  pofitos  et 
illifos  cajihus  juffione  non  alia,  (quam  invocato  nomine  Chrifti) 
fanitati  et  conjtantiae  reddiderunt.  Editor  tandcm  Lugd.  Bat.  fub 
eorum  tortantes  et  ilU  fe  cajibus  etc.  quam  conjecturam  tanquam 
leni/Timam  loci  corruptifTimi  medicinam  cum  anuciinmo  Ochsnero 
maxime  approbo.  Cafus  daemonum  dixit  Arnobius  pro  cafibus  a 
daemonibus  immiftls,  ut  reliquiae  Danaum,  vulnus  Ulixi  apuvi 
Virgilium.     [  C?.  ] 


i 


IN    LlBRUM    I. 


339 


Janitali  et  conjlantiae  reddiderunt  ]  Proprie  omnino.  Nam 
rtirioli  et  polTeiTi  de  ftatu  fuo  dejiciuiitur ,  et  diverfis  incurlibus 
rotaiitiir.  Conjlantia  igitur,  quando  in  Itatu  noltro  peniianenius. 
GlolTae :  conjtans  —  ^yraSi^og,  i-jcrraSi^;.  Lactantius  Lib.  IV". 
Cap.  XXVII.  Jiominumque  mentes  motas ,  et  malis  incurjibus  furia- 
tas  in  fenfus  priftinos  reponehat.  [  Ilerald.  ]  Conf.  Burmann.  ad 
Vellej.   Paterc.  II.  Cap.  XXIX.    [  Ochsner.  ] 

liniainenia  et  hi  corporum  haiid  difjimili  conciliauere 
contc(ctu~\  Beliotius  in  Apophoret.  Lib.  III.  Cap.  VIII.  leoendum 
cenfet  laniamenta  etc.  quod  vocabulum ,  quanivis  non  a^^nofcant 
Lexicographi ,  ferri  poITet ,  cum  Arnobius  plura  habeat  air<x~  A5-»/J- 
(Aiva.  At  vero  h.  1.  non  de  vulneribus  aut  cicatricibus,  quibus 
corpus  laniatiir,  fed  de  puftulis  et  verrucis  leprae,  quae  corpus 
foedant ,  ejusque  liniamenta  deformant ,  ferrno  eft.  Conciliare  au« 
tem  eft  «r-jvaxTHJv,  concinnare,  inftaurare.  Miilto  minus  plaoec 
Fulvii  Urfini  conjectnra /jnifnen^a,   a  lino  ,   ere.      [O.  ] 

Jlatuerinit  erruntes  (iquas'^  Statucre  nove  pro  filtere  dixit. 
Ita  Cyprianus  cont^a  Demetriauum  :  fi  fontem  ficcit-as  fiatuat,  aereni 
pejtilens  aura  corrumpat ,  homines  morhida  valetudo  confumat. 
IMenrf.    pag.  32.] 

fuos  per  tramiies~\  hoc  eft  per  tramites  ipfis  a  natura  defti- 
ratos,    durch  ihre  geivohnten,  nat-irlichen  Kaniile.      [,  O."] 

recujajitia  perpeti  fanitatem^  Id  elt  defperata,  axtyvwc/.tEVA, 
Sic  enim  verbum  Graecum  expTimcre  voUiit.    [  Herald.  ] 

continualo  frenavit  a  paftit\  Bene  explicat  Behoiius:  Com- 
pefcuit  ulcera  ab  erofione,  quae  diu  continuaverat :  dcpnftos  diu 
caiicere  rodenti  arlus  curavit,  et  frenavit  mali  ferpentis  luem.  At 
non  audiendus  idem  Behotius  legend.  conjiciens  :  continuato  frena- 
vit  harpajiu,  h.  e.  ut  ille  explicat,  coeunte  commiirura ,  et  junfcto 
ulceriS  hiatu.'  Sed  harpaftus  nuUa  vox.  Scribendum  fuiffet 
Jrenavit  herpeftu,  ab  Iqicnv,  unde  herpes  ap.  Lucret.  VI,  665. 
ct  herpejticus  Lucil.  ap.  Non.  Ceterum  appofite  VX^^akefield  in 
Silv.  Crit.  Part.  III.  pag.  i5g.  cum  nofiro  loco  comparat  verba 
.Toannis  Chryfoftomi  Serm.  XVII.  Vol.  I.  p.  107.  (ed.  Savill. ) 
AXA.  7v«  fjLci^yjq  rcv  hiCTcirov  rv)V  (f)(Aav5^wx/ctv ,  ori  oCh&  to  rvyov 
avs(3aXA.£To  ,  «^A'  ivSiwq  olhi  ro  ysycMog  Ka/  tol  iAncjf  to  ywaveSof, 
xai  £x/  T^v  loirQgLciv  sainvaiv ,  Iva  /avj  vo/u^v  i^yaccdifAtvov  to  iXnof 
Oivtarov  ro  Tp«v/jca  Y.a.r(xav.iv»rjvj.  Ai»  rovro  roivvv  trgoy.argiXoiuSoivwv 
svtiyiToit ,  K«i  ivSiWf  xa^sJ?  tjjv  vo/uJjv  toC  eXxouf  tara  n ,  y.a)  ovba 
vgog  Pgiaj^u  nariXiviv  «x^ovoijtov,  tvjv  oivnlav  dyaSorijroc  fxt/xovfJie' 
voq.  [O.  ]  Quare  fcribit  Artemidorus,  morbum  videri  beftiam, 
propter  haec  morborum  gcnera  fcil.,  a  quibus  humana  corpora  de- 
pafcuntur.  Lib.  II.  Oneirocrit.  Cap.  XII.  ot«v  Is  olvtik-yj  v)  dygtaivn' 

Y  2 


340  Annotationes 

ra»  0  \fMV,  (fio^ov  t«  traye/,  koh  voffov  yuAVTsJgTft»  ■  JoiKe  -yo?  '*)  vosj, 
5,)fia'.  [//^/c/i/.  ]  De  vi  V,  jyafius  multiis  cli:  OuJeiulovp.  ad  Apu- 
lej.  Met.  V.  p.  555.    [^-^0 

contumaciarn  canceris  faefi  ad  fuheimJam  cicalricew. 
circiimfcriptis  evaginationibus  compulcrwU  ]  Ad  fubeuiid.im 
cicairicem  compulfus  videtur  caucer,  quatenus  latius  per  ruembra 
eralTari  prohiberetur  et  iutra  fpatium  cicatricis  circumfcriptum  coii* 
tineretur,  itaque  ex  ampliovi  campo  quafi  in  angufiiam  fc  recipere 
cogeretur.  \^Ochsver.^  Circumfcriptis  eifaginatiniiibns  itaque  idem 
eft ,  quod  fupra  dixerat  /re;jafo  yaftu.  Nequo  mntaudum  cum  Ge- 
lenio  eva^ationihus.  Scripfit  fcil.  Arnobius  evagiiiationihus  more 
antiquorum,  qui  dicebant  vager,  vaginor ,  frunr ,  fruinor,  nato, 
vatino ,  donio ,  domino ,  pvo  quo  nunc  dominor  deponentaliter  efle- 
runt.     Vide  Meurf.  in  Append.     [  O.  ] 

interemtos  revocapit  ad  i.-itam']  non  occifos  et  vi  aliena 
confectos,  fed  fimpliciter  e  raedio  fiiblatos.  !>! am  hoc  interimerg, 
a  rebus  humanis  aliquem  oranino  tollere.  Emere  enim  olim  anfcrre, 
ct  nota  vis  particulae  inter  in  his  comporuionibus ,  pro  funditus, 
omnino ,  notata  ab  accuratiHimo  Grammatico  Aelio  Donato.  Inter- 
e/nfi  igitur,  qui  faepius  exemti  fimpliciter.  Solinus  Cap.  i6.  contra- 
verfuni  laeta  funt  funcra,  adeo  ut  exemtos  gaudiis  jnofequantur. 
[  Herald.  ] 

et  ah  tumulis  remeare  defunctos  exfequiarum  converjione 
jujferunt^  Zeno  Veroncnfis  (imitator  Arnobii)  fermone  de  fpe, 
fide  et  chavitate:  Mortuosque  fae-pe  ipfos  a  fepulchris  cuni  fuis 
fihi  exfequiis  reverti  jufjerunt ,  ut  omnes  mirarentur  fieri  Inrhry  mas 
gaudii ,  qtuie  nunc  fuerant  orhitatis.  [  Herald.  ]  Exfquiarum  con- 
verfio  elt  igitur,  cum  funus  fecuti  revertuntur  ct  a  mortuis  excita- 
tum  domum  deducunt.    [O.  ] 

Cap.  LI.  —  Curionem^  Curiones  curiaruni  facerdotcs,  qui 
earum  facra  procurabant.     Res  noti/Tima.    [  O.  ] 

qninimrno  dialem ,  quo  Dins  ejl ,  Jlaminem~]  In  textum 
recepi  omendationem  hanc  Petvi  Colvii  prolatam  in  notis  ad  Apu- 
lej.  Met.  Lib.  VI.  p.  403.,  ut  milii  videtnr,  luiicc  veram.  Senfus  eft: 
Juppiter  a  diali,  qui  ipfi  attribuitur,  flamine  Dius  elTe  intelliiiitur, 
i.  e.  is ,  a  quo  vita  dari  putahatur  hominihus ,  ut  Feltus  interpre- 
tatur  v.  dialis.  Antea  legebatuv  ,  qucd  ejus  eft ,  quod  toleravi  pof- 
lit  hoc  fenfn,  qucd  ejus  cft  Icil.  proprium  ,  Kar'  s.^cj^^i^.  Novimus 
enim,  a  Numa  Porapilio  ires  infiitutos  flamiues  ,  Dialem  ,  Martia- 
lem,  Quirinalem ,  poftea  teraporis  progreffu  pluribus  additis  aJ 
i§^  numerum  corum  excrevilTe,  quo8  omnes  cuni  dignitate  longe 
antciret  flamen  Dialis,  is  var^  izoyJ/)v  jlamen  dictiis  eft.  Canter.  lcg, 
cenfet  :    quod  majus  eft ,    £eil.  quam  Poutifcx  Maximus ,  rclpioicns 


IN    LlBRUM   I.  34' 

Rue  (lublo  ad  lociun  Felt.  v.  Ordo  facrornm,  ubi  liaec  lcguntur: 
Maximus  (facerdotum  )  viJetur  Rex  (  facrificnlus  )  ,  deinde  Dialis, 
yoft  liunc  Martialis,  qnarto  loco  Quiriiialis ,  quinto  Pontifex  Maxi- 
mns.  Itaqiw.  in  coiwiviis  foltts  Rex  fuprn  omues  accuhat.  Sed  Dialis 
fupra  Martialem ,  ct  Quirinalem  ,  Martialis  fupra  proximum,  omnes 
dein  fupra  Poiuificem.  Multo  miuus  audiendus  Lud.  Carrio  Eniendd. 
I.ib.  ir.  C.  i3.  p.  164.  Vol.  Iir.  Lampad.  Crit.  Gruteri  legendum 
conjiciens  :  quo  deus  eft ,  quali  Juppiter  flamine  tantiAn  Diali  deus 
/it,  neque  in  Deorum  cenfum  relatus ,  nifi  flaminem  haberet.  At 
qiiamvis,  ut  diximus,  et  inferiorum  etiam  Deorum,  v.  c  Volcani, 
Iiuinae,  Carmentae ,  Pomonne,  fuerint  ilamines,  tamen  multi  alii 
et  majorum  gcntium  Dii  erant,  v.  c.  Neplunus,  Apollo,  Juno  etc, 
quorum  nuUum  erat  flaminium.  Vide  Stewech.  h.  1.  et,  qui  hac 
de  re  multus  eft,  Rofur.  Antiq.  Rom.  Lib.  III.  C.  15  —  i?-    C  <^- 3 

Jitum  enervatls^  Vcrifllma  haec  emeudatio  debetur  Gelenio. 
MS.  fmis  eruatis  viiioUflirae.  Oita  haud  dubie  menda  cx  abbveviata 
fcriptura  ecrvatis.    {^Meurf.  in  Jppend.'] 

pujlulani\  Gloflne:  pufiula,  (p/.hnrocivoi.  (Schwiele.)  [Hmen/^.] 
Cf.  Tuiueb.  Adverf.  XXIII,  2.  p.  270.    [O.] 

rcduriam^  Reduvia,  tefte  Fefto,  appellatur,  cum  circa  ungues 
cutis  fe  refolvit.  Eo  verbo  Plinium  Hift.  Nai.  Lib.  VII.  C.  19-  et 
Cic.  Orat.  pro  Sexto  Rofc.  Amerino  ufos  fuifle  legimus.  Vide 
fis  Turnej).  Adverfar.  Lib.  XVII.  C.  g.  INcurrius.^  Cf.  Gesner. 
in  Thefauro.    [  O.  ] 

papitlam~\  Papularum  duo  funt  genera ,  alterum  eft,  in  quo 
per  tniiiutas  puftulas  cutis  exafperalur  leriterque  roditur,  alterum, 
quam  «y^loiv  Graeti  appellunt ,  in  qua  fmilitcr  quidem ,  fed  magis 
cutis  exafperatur.  Celfus  de  Mcdicin.  V-  C.  sg.  §.  i(j.  [£/menA.] 
Cf.  Vofl'.  ad  Virgil.  Georg.  III,  566.  Ceterum  hae  voces  mifere 
corruptae  funt  in  editionc  prima ,  ubi  legitur :  fed  ut  pullulare 
dubiam  papulam.      [  O.  ] 

tale  potuit  jus  dari ,  talis  licentia  proficifci'\  Jus  pro 
potentia  et  licentia  apud  Arnobium,  Infra :  Jtqui  utinam  cuncta 
refeni  in  fcripta  potuiffcnt ,  vel  quae  ah  ipjo  gcfta  funt ,  vel  quae 
ah  ejus  praeconibus  pari  jure  et  potentia  terminata.  Sic  apud  Juris- 
confultos.  [  lleralJ.  ]  De  v.  iicentia  vide  fupra  ad  C.  XLVI.  [O,] 
potentatuique~\  Potentatus  propotentia,  poteftate  probatura 
et  optiniae  iatinitatis  vocabuhim  ,  quo  uli  funt  Caefar,  Livius  et 
alii.  Vide  Meurf.  p.  33.  01.  Borrich.  Cogitat.  p.  199.  Jo.  Vorft. 
dc  Latinitate  felecta  Part.  IV.  C.  1.  p.  241.  ed.  Gesneri  et  Cellar.  ad 
Lactant.  Inft.  Lib.  VI.  Cap.  XVII.  pag,  791.  ed.  Biinem.     [  O.  ] 

id  enim  quod  potueris  ^  feceris,  et  quod  praejlare  debue-' 
rlt  yis  tua ,    ut  operis  effet  una  et  ipflus  qui  operaretur  qua- 


34*  AnI^  O  lATlON  KS 

lifasl  Ita  Pulv.  Urlmiis  et  Ed.  l-iigd»  Bat.  Cod.  MS.  et  edit. 
princ^'ps  ut  -poteris  ejjet  una  ctr.  n<ti!lo  rcnru ,  pro  quo  edidit  Gcle- 
iiius :  ut  -potens  ejjc^t  una.  Stewech.  Sed  quod  praeftare  dehuerit  vis 
tua,  ut  potens  ejjet  una  et  ipfius  qui  operaretur  ijualitas :  transjcri- 
bere  pojje  etc.  coiijuno;eiis  ctim  fequentibus.  Sed  praefiat  quoJ 
cdi(U)nus.  .'lenriis  efl,  ut  qiialitas,  li.  e.  vis,  potcfus,  iina  eademque 
(huni.iia  fcil.)  et  in  opere,  et  in  ipfo  qiii  operaretur  cernatiir,  [<^A] 

Tranfcribere'^  i.  e,  tradere,  iranstcrre,  Ita  Viigil.  Aeii. 
VII,  4C2: 

Et  tua   Davdaniis  Iranfcrihi  fceptra   colonis. 
iibi  Serrius :    traitfribi :   tradi.   Sernio  autein  hic  tractus  eft  de  pecu- 
nia ,   nani  fcrihi  eft  dari.    Ifidorus  in  GloIT.  Transfcrihit,  pcr  fcriptu- 
ram  tradit.    Vid.  Savaro  ad  Sidon.   Carm.  II.  vs.  463.  p.  32,   [iJ.] 

Cap.  Lll.  —  -^gB  nuiic  veniat  quia  fuper  igneam,  zo- 
nani  niagus  inleriore  ab  orhe  ZoroaflreH~\  iVIap;na  de  hoc  loco 
iuter  eruditos  didenrio  eft,  Heraldo  verba  fuper  igtiaam  zonam  a, 
fciolo  qiiodam  intcrpretameiiti  vice  adjccta  viiicntur,  cnm  Zoroa« 
firem  ex  ignea  zona,  h.  e.  e  Lil^ya  interiori  vel  Aethiopia  t))^  v.ar»- 
v.tv.txvjjikvv)!;  vicina,  nullus  veterum  agnofcat :  itaqiie  legcndum  putal: 
/  eniat  quis  Azonaces  magus  interiore  ah  orhe  etc,  ut  fermo  lit  de 
A/.onace  mago,  qiiem  Zoroaftris  ftiilTe  praecepiorcra  HermijSpus  tra- 
didit,  tefte  Plinio  Ililt,  Nat.  Lib.  XXX.  Cap.  1.  Vulgatam  autem 
defe^idit  Stanley  Hiftoria  Phiiofopliica  pag.  iii2.  ed.  Lipf.  piit.in8. 
Arnobium  refpex  fle  h.  1.  ad  eam  liiftoriain  ,  qiiam  refert  Dio  Chry- 
foltomus  in  Oratione  Roryltlienit,,  ubi  Zoroafter  ['erfa  (confunditiir 
enim  ctim  altcio)  dicitur  ex  igneo  monte  ad  populum  venille : 
vcrba  itaque  per  igneam  zonam  non  intelligenda  de  Libyae  aridis, 
{ed  aut  de  monte  illo  i^neo,  aut  de  fede  numinum  zonis  addiito- 
rum,  quae  eft,  fecundum  doctrinam  Chaldaeorum ,  fupra  Empy- 
reum  vel  coyporeum  coelum.  Sahnafius  in  editione  Arnobii 
Lugduiio-Batava  lciiit:  Veniat  quaefo  per  igneam  zonam  rnagus 
interiore  ab  orhe  Zoroaftres ,  quam  conjecturam  defendit  in  Exerd- 
taiionibiis  fuis  Plinianis  ad  Solinum  pao.  555.  fe  oltenfurnm  pro- 
mittens ,  Zoroaftrem  etiam  Aetliiopem  habitum  fiiiire  ab  antiquis 
aut  ex  intetiore  Libya;  quod ,  vellem ,  exfolvilfet,  Etiam  quis 
fupcr  male  mutatum  in  quaefo  por.  Quis  enim  et  aliquis  nec  non 
quidam  per  contenUum  faepiflime  apud  noltrum.  Sic  infra  Lib.  IV. 
C  26.  nefcio  quis  Herculcs ,   ubi  vide  notam  Heraldi.     [  O.  ] 

.Aqe  nunc  veniat  quaefo  per  igncam  zonam  magus  irir- 
teriore  ah  orbe  Zorvajlres  etc^  De  hoc  magoruiti  auctore  mira 
tradunt  veteres.  P«;rfae  quidem ,  telie  Dione  Chryfoftomo  in  Rory- 
fthen.  (Tom.  II.  Reisk.  p.  93,  O. )  eiim  diciint  fapientiae  ac  julti- 
tiac  ftudio  iii  montera  iicfcio  quem  fecej(ljn"e,    ac  deinde  eum  mon- 


IX  LiBivuM  I.  343 

tem  fgne  caelitus  lapfo  conflagraire:  curoque  is  continuo  ardei"et, 
re£,em  una  cura  proximis  adorandi  caufa  eo  accelliire :  ac  tum  Zo- 
roaitrem  repente  ex  flammis  illaefum  apparuilTe  benigno  vultu, 
jiibentem,  ut  aninio  fidenii  effent,  ac  certa  facrificia  factitarent,  eo 
enim  in  loco  praefentes  elTe  Deos.  Eadem  fcre  Suidas  et  Georgius 
Ceilienus  dc  ZGroalire  produiit,  eum  fcilicet,  uti  a  Diis  immorta- 
libus  precatus  fuerat,  fulmine  arlilTe,  cum  1'eifis  piius  raandavifTet, 
iit  cineres  fuos  colerent  ac  fervavent,  tanquam  manfuii  apud  eos 
imperii  pignus.  PauUo  aliter  Clemens  Rom.  in  Recognitionibus 
homilia  IX.  De  Zoroaftris  antro  Porphyrius  ex  Eubulo  in  antro 
Nympharum  fcribit.  Quibus  accedit  Gregorius  Turon.  Lib.  I.  Hilt. 
Francorum  his  verbis  :  rrimogenitus  Chaiii  filii  Noe  fuit  Chus :  hic 
ad  Perfas  tranfiit,  quem  Perfae  vocitavere  Zoroaflrem,  id  eft,  viven- 
tem  flellam.  Ah  hoc  etiam  ignem  adorare  confueti,  ipfum  divinitus 
igne  covfumtum  ut  Deum  colunt.  Phires  autem  fuere  Zoroaftres,  iit 
fatis  conftat;  fed  'omnium  antiquiflimus  fuit  Bactrianus,  quippe 
I^ini  Asfyriorum  regis  acqualis.  (Vide  Arnob.  fupra  Cap.  5.)  Hunc 
Semiramis  Asfyriorum  reeiita  bello  fuperavit,     ut  docet  Theon  in 

Pro£vmnasm.  Cap.  irg^/  cvyvi^h&M<; —  Ou  yaq  u  TifJiv^ii  x^siiT- 

ffcuv  iffT(  }\v(JOv  ,  ■/)  Kal  /jt«  Aja  ^ifjit^atfxt^  Zvj^oaarQOV  rov  BanTfioy, 
vjd>j  cvyyy}^-/\rko'j  ro  5;)Xd  roZ  dqqivoq  oi-^hqzioTiqo'^  iivcit:  alter  fuit 
Pampliyhus  genere,  Armenii  filius,  quem  Hera  vocat  Plato  Lib.  X. 
de  Picpubl. ,  ut  fcribit  Clemens  Alexandr.  Lib.  V.  Stromat.  et  nofter 
]i.  1.  Fuit  et  Zoroafter  Proconnelius  pauUo  anterior  Xerxis  tempo- 
ribus ,  telte  Plinio  Hift.  Nat.  Lib.  XXX.  Cap.  2.  Hunc  vero,  qui 
Magiae  Perlis  auctor  fuit ,  Oromazis  fiUum  vocat  Phito  iu  Alci- 
biade  I.  iValef.  ad  Jininian.  Marcell.  Lib.  XXIII.  Cap.  FI.  §.32.3 
Conf.   Marsham.    Canon.   Chron.    p.    144  feq.  et  Sahnaf,  ad  SoUn. 

p.  535-     [  <^-  ] 

Zoroajlres ,  Hermippo  iit  asfentiamur  auclori.  ]3actria- 
liiis  et  ille  conveniat ,  cujus  Ctejias  res  geftas  Jiijloriarum  ex- 
ponit  in  primo ,  yirmenius  Hoflhanis  nepos ,  et  familiaris 
Pamphylus  Cyri^^  Haec  verba ,  prout  interpungantur,  diverfam 
omnino  interpretationem  admittunt.  Noflram  interpimctionem  li 
fequamur,  videntur  ab  Arnobio  quatuor  niemorari  Zoroaftres,  pri- 
inus  Chaldaeus,  Asfyrius  etiam  Suidae  dictus  ,  qui  dicilur  fulraine 
percuflus  interiifle;  fecundus  Bactrianus ,  cuius  fupra  Cap.  V. 
meniinit  Aruobius,  cujusque  res  geftas  Ctelias  hiftoriarum  in  primo 
€:vpofuerat;  cf.  Juliin.  Lib.  I.  initio ;  tertius  Armenius,  nepos 
llofthanis;  quartus  tandem  PamphyUus ,  aUo  nomine  Er,  quem 
poft  mortem  deccm  dierum ,  quibus  inter  cadavera  jacuerat,  ad 
vitam  rediifl^e  adfirmat  Plato  de  RepubUca  Lib.  X.  fine,  quemqiie 
eliam    Zoroaftrem   dietum   teftntiiv    Clcmens  Alexandrinns  Stvomat. 


344  Annotationes 

Lib.  V.  p-  5q8'  ^^'  Francofurt.  (  Cf.i  q'ii  <le  co  multus  ell ,  Pnn!. 
Leopard.  Emendatt.  Lib.  IX.    C.  2.  in  Gruteri  Lanipad.   Tom.  III. 
p.  170.)     Aliler   aulem  locum  nofirum  legit  et  diftinguit  Meuj[iu3 
et  Salmalius   ad  Solin.   p.  535.    Zoroajtreiy   Hermippo    ut  adfentia- 
mur  auctori ,    Bartrianus.     Et  ille  conveniat ,   cujus  Ctefias  rcs  gejtas 
hiftoriarum    exponit  in   primo ,     Armenius ,     liojtanis    ( in     editione 
Arnobii  Lugd.  Bat.  eft  Zojtriani,    qua  de  cnufTa,  non  video  )    nepos  ; 
et  faniiliaris  Pamplulus  Cyri.    Itaque  fecundum  Salmafiuin  tres  fuere 
duntaxat  Zoroaftres,    primus,    fecundum    quosdam,    ex    interioro 
Libya,    vel   Aethiopia    t^j   ntxau/xsv^jf  vicina,    aut,    li  Ilermippo 
fides  habeatur  ,   Bactrianus  ;   alter  Armenius  ,   nepos  Hoftanis,   cujus 
les   geRas    fcripfit  Ctefias ;    tertius  Pampbilus  nomine,   amicus  Cyri. 
Henr.    Urlinus  in   Exercitt.    de   Zoroaflro  etc.    Norimber£;ae    i(36i. 
editis  ex  eadem  Saimafii  lectione  coUigit,   ab  Arnobio  duos  tantum 
mcmorari,  ac  manifefto  explodi  Bactrianum,  Ilermippi  Zoroaftrem  ; 
Cteliam    autem ,    dum   confutat  fabulofam    hiftoviam  Eudoxi ,   pro» 
bare,  Zoroafirem  TixiflTe  tsmporeCyri.   Sed  verba  Arnobii  ea  mut.n- 
tione  non   indigere  videntur;    nam  Zoroafter  ille ,  cujgia  meminie 
Ctefias ,    videtur  non  alius  fuille  quam  Bactrianus  :     fex  enim  prio» 
Tos  ejus  libri  complectebantur  tantum,  ut  oftendit  Photius  Cod.  72., 
Iiiftoriara  Asfyriacam  atque  eventus,    qui  res  Ferficas  anteccfTerunt. 
Ideo  falfd  videtur  conjectura  Salmafii,   qui  citationem  Ctefiae  Arno- 
bianam    refert  ad  Holtanis  nepotem ,   cum  Holtanes ,   auctorc  Plinia 
HilL  Nat.  Lib.  XXX.  C.  1.,  fub  Dario  Hyftafpide  vixerit:  et  verba, 
Armenius  Hoftanis  nepos  et  familiaris  Pamphylius  Cyri  y  quibus  duo9 
inemorari   Zoroaftres  volunt,  corrupta   videntur   et  ita  reftituenda : 
.Armenius  Hojianis  nepos  et  familiaris :    Pamphylius  Erus ,   tibi  fumi-r 
liaris  idcm  eft  ac  yvui^tfxog ,  difcipuhis ,    ita  ut  verbis  illis  unus  tan- 
tum  notetur.      Ceterum    Hoftanes  five  Oftanes  ille,    cujus  Arnobius 
xneminit,  is  eft,   quem  Plinius  Hift.  Nat,  XXX,  1.  dicit  Xerxis  in  eo 
hello ,   quod  Graeciae  intulerat ,    comitem  ,    velut  femina  artis  porten- 
tofae  fparfijfe ,   ohiter  infects ,    quacunque  commeaverat,   munclo.     Cf. 
Blinuc.  Felic.  Octav.    C.  26.    Hermippus ,   quem  nofter  allegat,  tefta 
eodem  Plinio  1.  1.,   vicies  centum  millia  verfuum  a  Zoroaftre  condita, 
indicihus  quoque  voluminum  ejus  pofitis ,  cxplanavit.    Haec  excerpfi- 
TOU8  e  Thom.  Stanley  Hiftoria  Philofophica  Part.  XIII.  Sect.  I.  C.  2. 
p.  1 1 1 1  feqq.  ed.  Lipf.  qui  duorum  etiam  aliorum  Zoroaftrorum  me» 
iTiiDit,     Medo-Perfae    et    Proconncfii,     qui  autem  nihil  ad  Arno. 
bium.     Conf.  Marsham.   Canon  Chronic.  pag.  144  feqq.  ed.   Franc. 
quer.  et  Paftoret  in  lib.  tit.  Zoroaftre,  Confucius  etMahomet  pag.  6, 

et  7.     [aj 

Hermippo   ut  asfentiamur  auctori^    De  Hermippo  Smyr» 
naeo  videndua  VoITuis  de  Hift.  Graecis  Lib.  J.  pag.  102  feq.  Multa 


iN  LiBRUiyr  I.  545 

/cripfit,  intcr  alia  (3i'ot;;  ^interqiias  vitng  ultima  ac  recenti/Tima  erat 
Tlieophralli  vita,  unde  aequalera  illi  fuiffe  conficitur)  ct  -Kkql 
Maywv,  tcfte  Plinio  Hift.  Nat.  J_,ib.  XXX.  Cnp.  i.  Hermippus ,  qui 
tio  tota  artc  magtca  dlUgentiJJiine  fcripfit,  et  vicies  centuin  millia 
verfuum  a  Zoroajire  condita ,  indicihus  quoque  voluminum  ejus  pofi- 
tis,  explanuvic,  ex  quo  libro  fua  LaurifTe  videtur  Aruobius.  [  Nourr. 
p.  545.   et  O.  ] 

^rmeniiis  Zojlriani  nepos^  Armenius  pro  Armenii  filius, 
0  ^Aqfte-jlov,  accipit  Valelius  ad  Ammiani  l.  1.  Male.  Nam  videtur 
Arnobius  vel  potius  Ctefias,  quem  exfcripnt,  de  alio  ZoroaltreArme- 
iiio  loqui   eumque   diftinguere  a  Bactriano.    [  O.  ] 

et  familiaris  Pamphilus  Cyri^^  Mihi  nomen  Cyri  fwfpe- 
ctum  efc.  Nam  cum  dicat  Arnobius,  Ctefiam  Lib.  I.  Ilirt.  hujus 
Magi  mentionem  feciffe,  certum  autem  lit,  Ctefiam  libris  fex  prio- 
libus  deAsfyriorum  ac  Medorum  rebus  fcripfiffe  ac  in  feptimo  libro 
res  Perlicas  aggrefTum  :  quomodo  in  Libro  I.  Cyri  meniinifle  potuit 
Ctefias,  non  video.  Itaque  Aini  fortafle  in  Aniobio  legendum  eft. 
[^l^alef.  ad  ylmmian.  l.  l,  ]  Parum  attente  Arnobii  verba  legifle  vi- 
tietur  Valefuis.  Nam  quae  cx  Ctefia  citat  Arnobius,  refpiciunt  tan- 
tum  ad  Armenium  Zoroaftrem.  Zoftriani  vel,  ut  alii  habent,  Hofta» 
iiis  nepotcm,  a  quo  diverfus  Pamphilus,  (nomen  proprium  homi^ 
i>is,  non  gentis,  )  alius  Magus  Cyri  sequalis  et  farailiaris,  cujus  for- 
taflis   apud  nermippum  facta  mentio.    [  <9.j 

ytpollonius ,  Damigero  et  Dardanus^  Horum  magorura 
rneminit  quoque  Apulejus  in  Apologia  pag.  331.  ed.  Elmenh.  et 
TevtuUian.  de  anima  Cap.  LVII.  ApoUonius  eft  Tyaneus  ille,  philo- 
fophus  Pythagoricus  et  thaumaturgus ,  cujus  vitam  fcripfit  Phi- 
loftratus.  Damigero  Joann.  Wyerus  putnt  eundem  e(Ie  cum  Demo- 
gorgone.  Hadrianus  Junius  nulem  exiriiraat,  efTe  Democriti  in 
znagicis  appellatiotiem,  quem  Chaldaeos  et  magos  audivifTe,  ipfum- 
que  Magicorum  Libros  edidifte,  auctor  eft  Diogenes  Laertius  in 
€Jus  vita  ot  Plinius  Hift.  Nat.  Lib.  XXX.  prooem.Sed  aperte  diftin- 
guitCollector  Geoponicorum,  utriusque,  etDeraocriti  etDnmogeronis 
f.  Damigeronis,  fraomenta  operi  inferens.  Videtur  itaque  fuide  liujus 
nominis  Magicorum  aliquis  vel  Phyficorum  fcriptor,  de  quo  nihil  con- 
ftat.  Vide  P,  Needham.  Prolegg.  ad  Geopon.  pag.  LIV.  ed.  Niclas. 
Dardanus  Phoenicius,  inflgnis  niagus,  cujus  e  fepulchro  petitis  et 
diligenter  perlectis  libris  lon£e  doctiflmius  evafifTe  Democritus  me- 
raoratur  a  Plinio  1.  1.  Hinc  DnrAaniae  artes,  i.  e.  magicae,  apud  Co.? 
lamell.  Lib.  X.  de  cultu  hortcriim  vs.  35fj. ,  ubi  vide  intpp.  Cf, 
Jo.  Brodaci  Mifcellan.  Lib.  IV.  C.  10.  in  Thefauro  Critico  Gru, 
lcri  Vol.  II.  pag.  515.  Jo.  P.nnel.  ad  TertuUinn.  1.  1.  Savaron.  .-id 
Sidon.  Lib,  V.  EpifL  IX.  pag.  34"«  etinpiimis,  qui  de  eQ  omltua 


346  A^'NOT  ATIO  NES 

elt,  D.  Ticdemajin.  in  Dirputatione  de  Magicarum  artium  origine  etc. 
pag.  37.  et  3(j.      [a] 

^''elus,  Juliauiis~\  Q^iiJam  (^Jof.  Mercerus)  legendum  exifti- 
manc  Nilus,  lulcanus,  ( Sed  de  Juliano  Tlieiu£,icorum  auctoie 
Tide  Notira  fequentem.  O.)  quandoquidem  Laertius  Prooem.  §.  1. 
dixit:  A<"yi/TTiou  /*"isv  'yif  NsiA,oii  ysysffSat  valhai  H0a<ffTov ,  ov  a^^ne 
<f)/Xo<ro(&/a;.  Sed  ibi  plulofopliiae  nomine  mau;iam  intellii^iendam 
nulli  uuiquam  probaverunt.  Alii  itaque  pro  Velus  emendandum 
putant  Delus.  Nec  jure  quidem  prorfus  immerito.  Primae  etcnim 
utriusqiie  nominis  litterae  B  et  V  faepifTime  a  librariis  coiimiutan- 
tnr.  Belus  vero ,  ut  narrat  Diodorus  Siculiis  Lib.  I.,  Flamines 
Aegyptiorum  more  publicis  oneribus  et  impenfis  exeratos  infti- 
tuit.  Hi  autem,  quos  Bahvlonii  vocant  Chaldaeos,  folebant,  quem- 
admodum  facerdotes,  phyficiatque  aflrologi,  Itellas  obfervare.  Quam 
procul  dubio  ob  caufam  Belus  a  Plinio  et  Solino  fyderalis  fcien- 
tiae  dicitur  inventor,  atque  ab  Hieronymo  (in  Ofeam  Cap.  2.} 
idera,  qui  ab  Hebraeis  Bel ,  a  Sidoniis  et  Phoenicibus  Baal  appella- 
tnr,   atque  a  Nino,  illius  filio,  in  Deorum  ordinem  relatus.  [lYourr. 

r-  554  f^l-  ] 

Julianus^  Cognomine  Theurgus  (florens  fub  Marco  Anto- 
iiino  Philofopho)  ma2,num  inter  Magos  nactus  nomen.  Hunc  nar- 
Tat  Anartafius  peftilentiam  Piomae  magicis  artibus  fanafle.  Suidas 
et  aliiphiviam,  quam  alii  Arnuphi  tribuunt  auctori ,  effecifTe  eum 
fcribunt.  Habebat  is,  auctore  eodera  Suida,  patrem  Julianum  Chal- 
daeum ,  qui  de  daeraonibus  fcripht  et  y.tifit,  id  clt  plLylacterio,  quo 
a  finfulis  corporis  partibus  arcere  morbos  magicis  cerimoniis  quea- 
mus.  Julianus  filius  fcripfit  theurgica,  riXgcrin»,  koyi»  ,  hi'  iiruiv, 
aliaque  ad  difciplinam  hanc  arcanara  fpectantia.  Ci".  D.  lledemann, 
in  Difp.  de  Magic.  artiam  origg.  pag.  74.      [  O.  ] 

Baebulusl  De  hoc  nulla  apud  veteres  mentio,  quare  Nour- 
rius  verolimiliter  leg.  Cfnfet  Bahilus,  cujus  tanquam  ilhifiris  Aflro- 
looi  Suetonius  meminit  inNerone  Cap.  36.,  ubi  Cafaubonus  legend. 
exiftimat  iifl&jZaj ,  nam  in  Graecorum  hiftoriis  B(xQi:Xoi;  ufitatum 
iiomen  ,  quod  valde  afTme  eft  ti«  Baebulus.  [  O.  ]  Cf.  Oudendorp. 
ad   Suet.  h  1.      [  Ochsner.  ] 

iti  ojficiwn  Jerinonis  dandi^  Sermonem  dare  dicit  Arnobius 
Joquutione  rara ,  fed  non  impropria.  Non  opus  ergo  eft  refcribere, 
in  oj/iciuni  fermocinandi.       [  Herald.  ] 

Jurdorutn  auriculas  rejerare']  Editor  Lugd.  Bat.  dedit  re- 
turare,  i.  e.  aperire,  recludere.  Opp.  obturare.  vide  Nonium  h.  v. 
Quod,  fi  niodo  Codicis  fide  niteretur,  apprime  conveniret  Arnobio, 
antiquorum  et  obfolctorum  veiboruai  auciipi.    [  C'.  ] 


iK  LiBRUivi  I.  347 

ijiji  fiwianL ,  el  ciim  fuis  rilibus  faciant ,  quidquid 
male/ici ^ianiiius  etc.~\  Meuiluis  delet  pofteiius  faciant.  N.  lieiii- 
iiiis  Ailveifar.  J^ib.  If.  C.  9.  pag.  272.  legenc:.  cenfet:  et  cum  Juix 
liliuus  acuant,  ijuulquid  ctc.  acute  quidem  ;  fed  nil  mutaiidum.  Verba 
c:iiin  quiJi^uid  malefici  graminis  etc.  peirinent  nd  fequcns  adjiciant 
—  —  colligant,  et  quidem,  ut  mihi  vidctur,  ad  poftcrius.  Nam 
fremoreni  verhorum  colligere  dici  vix  polTet.      (  O.  ] 

freuiorille  i'erhorum\  Trcmorem  verhovum  appellat  proprie 
Arnobius,  quod  murmur  niagicum  ^t  jnfununi  mugimm  a\u.  Slri- 
dorem  magicum  dicit  Tibullus  I,   2.    vs.  47  : 

Jam   ciet    infcrnas    viauico  flridore    catertas. 
Nempe,    quia  magica  illa   carmiua  brevius   et   concitatius  profere» 
bantur,    fumraisque  tantum  labris.   Inde  et  Graeci  -^iS^i^ovi;,   •vf/t^u- 
^ifffjiov;  dicunt.    [^Herald.'}      Cf.  Savaro  ad  Sidon.  Carni.  II.  v§.  g^. 
pag.  12.     [a] 

non  interdicimus ,  colligant  j  Nimis  pro  imperio  interdlci' 
mus.  Malim  i£;itur  intercedimus ,  i.  e.  prohibemas,  quo  verbo  uti- 
tur  Arnobius  ct  alibi  non  femel.  Translatum  a  Tribunorum  et  alio- 
rum  interceflionibus ,  quorum  intercedentium  vox  erat  f  eto  aut 
Prohi>(n.      [  Herald.  ] 

recognofcere~\    Meurfius  conj.  e  re  cognofcere.      [  O.  ] 

Cap.  Lin.  —  ut  remini~\  Remini  reftituit  Th.  Canter. 
Var.  Lect.  Lib.  II.  C.  r?.»    antea  memini  vitiofe.       [O  ] 

Jiquidem  rcs  anima  pretiofa  eft ,  nec  ipfo  fe  Iiomini  etc^ 
Meurfius  p.  54.  lei,endum  fufpicaiur  nec  i^ija  jcincet  iiomini  ett.  [C'.] 

nihil  fraudis  delituit  in  Chrijlo^  Ita  Ilerald.  ex  MS.  Antfea 
legebatur   nihil  fraudis  ,   niliil  delicti  in  (Jhrifio.      [  ^^-  ] 

atque  in  lafciviam  di^ffolvamini  cachinnorum']  Prudentius 
-ttiqi  <Tri(p<xvwv:  (Jur  tu  facrate  per  cachinnos  folveris.  Petronius:  StU' 
hat  inter  haec  Giton ,  et  rifu  diffolvehat  ilia  fua.  [  Ehncnh.  ]  Pro 
atque  Meurlius  mavult  fltff^ue  male.      [  <5- ] 

Deiis  radice  ab  intima^  i.  e.  omni  parie,  intima  fua  vi  ac 
natura  Deus  ,  purus  putus  Deus  ,  ganz  und.  durrhaus  Gott ,  Gott 
nach  feiner  innerften  ISatur.  lu  feq.  pro  ah  incognitis  rcgnis  Ste- 
wech.  mavult  inconditis  i.  e.  aetcrnis.      [  O.  ] 

Et  nierito.  Exutus  at  corpore  etc.  ]  Ita  feliciffime  emen. 
davit  et  diftinxit  locum  edilor  Lugd.  Ilnt.  Antea  erat  et  merito 
exutus  a  corpore ,  quod  recte  oilcndebat  Stewechium,  quafi  meriro 
fuo  Chriftus  exutus  corpore  h.  e.  mortuus  lit.  Itaque  conjiciebat 
legcndr.m  at  emerito  ( h.  c.  vita  funclo)  exutus  d  corpore.  Sed 
multo  melior  videtuv  Salmafii  emendatio.  Kt  merito  fcil.  cum 
praecedentibus  jungendum    hoc  ienfu:   Merito  illum  non  uovenint. 


548  ArCNOTATIONES 

JMlrari  ncn  llcet ,  fi   iUuni  iion  noverunt.      Es  ijt  natiirlich  ,   ilafs  fie 
ihn  nii-ht  kanuten.       [  O.  ] 

po/lquani  rideri  fe  pajfus  ejl ,  cujus  effet  aut  magnitu- 
dinis  fciri^^  Locus  mendofns,  qiiem  duplici  coujectura  reltitiiere 
coiiatur  Adr.  Bcliotius  in  Apoplioret.  Lib.  III.  C.  g.  niiniriim : 
■poftcfuain  videri  f?  jiaffus  eft ,  quis  eljet ,  aut  cujus  magnitudinis, 
verbo  fciri  t;tnqii.im  inepto  gloneraato  expuncto,  aut  ii.a :  ■poftquam 
2<ideri  fe  -pnfjus  eji ,  quis  ejfet,  aut  ciijns  magnitudinis  fciri ,  pro 
aut  fciri,  cujtts  efet  magnitudinis.     Equidem  priorem  praefero.    [O.^ 

Cap.  LIV.  —  Quinam  ijli  funt ,  fortaffe  quaeritis  7 
Gentes  etc.~\  Sccutus  fum  in  his  et  feq^ientibirs  interpunctionem 
Meurfii  et  in  fequentibus  lego  commodaret  pro  conimodarent.   [O.] 

nunquam  rebus  ejusmcdi  credulitalis  Juae  commodaret 
ajfej}jum\  Afri  utuntur  faepiflime  praeterito  iniperfecto  pro  plus» 
quamperfecto,  ut  loquuntur  Gramrnatici.  Exftnt  haec  ivixkkayif 
apud  Arnobiiim  et  Tertullianum  locis  comphtribus :  quin  et  apud 
antiquos  fcriptores,  ut  apiid  Plautuin  non  raro.  Hinc  igitur  Au- 
guftini  celebre  dictum  illud  :  Non  credercm  Evangelio ,  nif  me  Ec' 
clefiae  commoveret  auctoritas.  Id  eft  non  credrdifTem,  tnni,  quum 
eram  Manichaeus.  Sic  h.  1.  commodarent  pro  commodaffent,  [Herald.^ 
Plura  hujns  EnaUages  exempla  coUegcrunt  Corte  ad  Salhift. 
Jut^urth.  Cap.  59.  pag,  6Qi.  et  Gronov.  ad  Liv.  Lib,  XXXIV. 
C.\     [O.] 

ranos f  mendaces^  Uaec  eadcm  copulat  Virgilius  Aen.  II. 
VS.  79  feq. : 

—  —  —  — —  nec  fi  miferum  Fortuna  Sinonem 
Finxit,  vanum  etiam  mendacemque  iniproha  finget, 
fani  autem  quinam  proprie  dicantur,  docct  A.  Gellius  Lib.  XVIII. 
C.  /f.  Nos  auteni  pojtea  ex  Jpollinari  didicimus,  vanos  proprie  dici, 
non,  ut  vulgus  diceret,  defipientes  et  hehetes ,  aut  ineptos ;  fed ,  ut 
veterum  doctijfimi  dixijfent ,  niendaces  et  infidos ,  et  levia  inaniaqiie 
■pro  gravibus  et  veris  ajtutijjime  componentes.  Neque  fatis  plane 
Gellius  :  vani  enim  potitis,  qui  morbo  quodam  et  iugenita  men- 
tiendi  voluptate  (  ut  ait  Tertullian.  Apologet.  C.  7.)  mentiuntur ; 
quam  qui  mendacia  altute  componunt.  Fani  funt  itaque,  qui  Grae- 
cis  dicnntur  /uaT«/oj ,  quia  /uar^jv,  id  eft  nullius  hicri  cruffa,  fed 
eenio  fuo  tantum  morem  gerentes  mentiuntur.  ^Herald.J  Noltri 
Juffhneider,    PVindbeutel.      [  O.  ] 

aut  puerili']  Eft  c  correctione  Heraldi:  antea  nt  pue* 
rili.     [  O  ] 

ut  execrabili  haberentur  in  no^nine^  Nonnulli  (Fulv. 
UrfmusJ  legendum  exiftimabant  in  omine :  nempe  quia  infaufti 
habiti  CUriitiani.     Sed  hac  ipfa  de  caufa  vulgata  lectio  xetinenda 


iNLiBriUMl.  349 

erat:  ut  fio^nificetiir  fcilicet,  ipfum  nomen  Clirifitnnorum  infnu- 
ftum  fuilTe  et  execrnbile.  Supra :  Quid  ut  cminis  jjijjimi ,  iiojtri 
ttominis  inhorreftitis  mentione  ?  Hoc  autem  execruhile  nomen.  Glof- 
fae :  Exccramur,  i'.«Ta(ptu/^6S« ,  «Torfo^i«^o/Jts5a(,  pSsXnTTo.MfS*. 
item  :  Execrut,  «VftyopsuE* ,  aiptX-^rt^^ii  (pro  quo  legeudjim  atpijji^e/)» 
aTrtvy^^f.Tai ,  narcffiaTCii.  Execrabiles  iaitiir  «rnnt,  quos  arcebant 
facris ,  tanquam  impios,  poUutos,  ct  maguo  aliqno  fcelere  impia- 
tos :  avaysT^  apuJ  Graecos.  (quos  ii  reflituebant ,  rpfecrare  eos  di- 
cebantur. )  ViH.  Covnel.  Nep.  Alcibiad.   C.  6.    \_lieruld.'] 

Cap.  LV,  —  coeli  convexionihusqiie  ciimotae^  Obertr, 
Gifanius  legendum  eenfet  coelique  convexionihus,  probante  Th.  Can» 
tero.  Sed  nil  mutandum.  Amat  hoc  Arnobius,  v.  c.  Lib.  If. 
Cap.  II.  a  quo  omnia  terrena  ctinctaque  coelejtia  antmantur  motu 
irriganturque  vitali.  Sic  enim  vel  optimi  fcriptores ,  V.  c.  Cor- 
nel.  Nepos  Timoleonte  init.  Siciliam  muhos  annos  hollo  vexatani ,  U 
harharisque  opprejjam.  [O.  ]  Vellejus  Pat.  II.  C.  75.  Tiherium 
Caefarem  ,  vindicem  Romani  ittiperii ,  futurumque  ejusdeni  Caefaris 
fiJium  ,   geftuns  finu.     [  Ochsner.  ] 

temeraria  defperatione^  i.  e.  <xtovoi«.  Vide  fupra  ad 
Cap.  XXV.      [O.] 

heneficia  patris  munerandis  animis  7Lominihusque~\  Haec 
lectio  vitiofa  videbatur  interpvctibus  vario  mcdo  illam  reftitnenti- 
bus.  Gelenius:  et  munera  Dis  hominihusque  portahattt,  Lud.  Car- 
rio  :  et  munera  fanandis  aniniis  hominihusque  portahant,  fequente  edi- 
tore  Lugd.  Bat.  Alii:  munerandis  feminis  hominihusque.  Alii :  mu- 
jiera  piis  animis  ominihusque.  Alii :  munera  nudis  animis  ominihuS' 
tjue,  Heraldus:  munera  mundi  terminos  adusque  portahant.  Sed 
recte,  opinor,  antiquam  lectionem  defendit  Stewechius.  Homines 
enim  li.  1.  i.  q,  corpora.  Sic  infra  Lib.  II.  C.ip.  XXVlII.  animas 
foris  pofitae  ct  nondilm  hominihus  conjugatae.  Eodem  fenfu  homi- 
nes  opponuntur  auimis  in  notiflimo  illo  Homeri  loco  Iliad.  A.  init. : 
TlokXag  S'  l(p£'iiAOV!;  •^vyjxg  'Aihi  ir^oia-^Ev 
H^tuwv,  avtovi  os  sXic^ix  nZ^B  y.-jvBatfiv  etc. 
Cf.  Scliolia  ad  Ariftophan.  Acharn.  vs.  397.  Et  munerare  abfohite 
begliicken,  hejchenken,  Neque  etiam  omnia  omnino  Chrilti  et 
Apoftolorum  miracula  iu  fanationibus  conftabant.    [  O.  j 

Cap.  LVI.  —  Sed  conferiptores  nojlri  mendaciter  ijla 
prompferunt ,  extulere  in  immenfum  etc.l  JuR.  Lipfuis  Epilto- 
lic,  Qnaeft.  Lib.  III.  Epifi.  15.  pag.  531.  ed.  Vefal.  legendum  exi- 
ftimat:  Sed  cum  fcriptores  noftri  etc.  At  recte  eft  cotijcriptores, 
Haec  fcil.  verba  continent  novam  objectionem  gentilium.  Sed, 
inquiunt,  confcriptores  nojtri  mendaciter  ifta  prompferunt.  Cou' 
fcriptor  familiace  Arnobio.     Vide  Cafut  feguens.     £t   confcriptig 


350  AnNOT  ATlOTs^E  S 

ji.inim.  Nff[ue  •promiferxint ,  quod' omnes  eclilorcs  liabent  aiue 
Salmarmni ,  oquicJem  piorfus  rejecerim.  Vitletiir  fcil.  Arnobiiis 
verbiiin  lioc  propria  fiia  et  priinaria  fi^nificalione  accepifle  pro 
pnrro  miltere,  protemlore,  ut  dicitur  prainijja  harhn ,  ■proinifja  in- 
fula  :  hinc  rem  gt^Jlam ,  hljioriam  ■promittfro  i.  q.  nimis  extollere, 
(lilatare,  exaggerare.  Nam  objectionem  ndverfariorara,  gefta  Chrifli 
oninia  omnino  falfa  efle  et  mendaciis  confictn,  jam  in  praecedenti 
c.ipite  diluerat  Arnobius :  iiimc  pergit  ad  alterum,  fcil.  eas  res  ex 
parte  quidem  veras  elTe,  fed  nimis  exag oeratas ,  elatas  a  Chrirtianis 
rcriptoribus.  At  cnm  dictionis  proinitK^re  res,  hijlorias,  pro  extol- 
lcre,  dilntare,  exempla  tVuftra  quaern^iirem  ap.  antiquos,  mahii  cum 
ed.  l.ued.  Bar.  edere  promferwit.     [  O.  ] 

aut  apprehcndere  luciim  fortaffc  po^ffeiis ,  quo  videretur 
ejfe  fmUlimiim  veri^  quo  videretur  pro  quod  videretur  ex  MS. 
refiituit  Stewechius  le^endum  exiftimans :  aut  apprehendere  fucum 
fortafje  pojfetis ,  quo  videretur ,  quod  perplacet,  vixque  mihi  tem- 
j)orare  potui,  quin  in  textum  recipertm.     [  C?.  ] 

aut  CAWjlmilinin  his  hominum  ]    fcih  haereticomm.    [  O.  ] 

ut  et  prudcntium  iardarei  fidem~\  Fulv.  Urfmus:  ut  id 
credentium  tardarent.  Sed  nil  mutandtim.  tardaret  referend.  ad 
mulivolentia.     Pro   prudentium   M.eiirriuS  prodentium.     [  O.  ] 

Sed  nunquam  fuerit  his  bene,  vt  Chrijlus  quifueril  liile- 
rarum  iejlimoniis  colligatur^  Ita  lego  et  diftinguo.  fucrit  i.  q. 
erit.  Futuruin  exactum  laepi/Iime  pro  Futuro  indicativi,  etiam  fi 
iiulhim  fi  praecslTerit ,  praefertim  cum  de  re  agitur^  cujus  eventus 
adhuc  incertus  cll.  Ita  Ciccro  Academ.  IV.  C.  36.  yige  rejlitcro 
Veriuaicticis  —  —  —  fujtinuero  Epicureos?  —  Diodoto  quid 
faciain  Stoico  V  Ita  h.  h  uunquant  fuerit  his  hcne  1.  q.  his  (  fcih  dae- 
monibus  et  iis  confimilibus  honiinibus)  nunquam  ( fpero,  credo) 
ijta  res  hono ,  cominodo  erit ,  ut  Chrijius  etc.  Vult  dicere  Arnobius, 
daemonas  et  haereticos  «^avifuros  fuilTe ,  li  Chrifti  res  geftae  fcripto- 
rura  tantum  fide  niterentur,  (  quia  fcih  fcripta  facillime  pollunt 
ndulterari  vcl  mutilari ).  At  (pergit)  nunquam  fuerit  his  hene, 
jiunqiiam  gaudebunt.  (Es  wird  ihnen,  hojfe,  denke  ich ,  nie  zu 
Cute  koininen ,  Jle  iverde^i  nichts  dadurch  geuinnen,  )  Nam  et  aliis 
moaientis  compluribus  nititur  fides  Chriftiana.  Quis  vulgaris  in- 
terpunctionis:  Sed  nunquam  fuerit,  his  hene  Chriftus  qui  fuerit, 
litterarum  etc.  fenfus  fit ,  equidem  nefcire  me  fateor  cum  ignarif- 
fimis.    [a] 

Cap.  LVII.  — -  compiitgimusl  Ex  MSto  refiituit Steweck. 
et  fic  amat  nofter.  Infra  Lib.  IV.  ignuminiofas  compingitis  fahulas. 
et  Lib.  VII,  ohfcoenas  compingere  cantiones.  Ceteri:  confingi' 
tis.    [0.} 


IX    LlBRUM    I.  551 

ecliJJertaLa'^  Et  lioc  debetur  Stewecliio.  Amant  frcqueiitali- 
Viim  Afii ,  Apule)iis,  Tertulliaiius  et  Arnobius  ,  imitatione  Phu- 
tiiia.  Sic  edijfertate  ct  dicite  paflim  ap.  iioftrum.  Alii:  edif- 
fert^.      [  O.  ] 

turpifjiinas  Diis  notas~\  Ita  Meurlius  et  Sabnarius  verifllme. 
Antea  Dii.      [  O.  ] 

aut  non  Jimillimum  veri  ejl ,  finem  vicinis  et  Jlnitimis , 
quam  Jpatiorum  inejfe  longinquitate  dijlantibus'\  Notaiuius 
liic  ufus  Superlativi  pro  Comparativo,  ubi  major  aliquis  conipara- 
tionis  gradus  indicatur.  aut  non  fimillimuin  veri  tft  pro  aut  non 
multo    eft  verofrmilius.      \_0.\ 

Cap.  LKIH.  —  Sed  ah  indoctis  7i07ninibus  ct  ?-uJihus 
fcripta  funt  ]  Fuit  haec  fcripiurae  criniinatio  a  geiitibus  pnnim 
inculcata,  atque  eodem  modo  a  Chriftianis  (criptoribns  repuUrf  :  ut 
a  Clemente  Alexandrino  in  ProtrepticOj  a  Lactantio  Lib.  IIL  C.  1. 
et   alibi.      [  Herald.  ] 

nunquam  eniin  vei'itas  fectata  ejT:  fucum^  Clemens  Ale- 
xandr.  in  Protrept.  Tqix^ou  Vs  <xt  2t'iai,  y.c\i  TrcXinlixt  trujC&ipovfj, 
CJVrofjLOi  (TwTvj^irtf  ohot  ,  yvfAVoci  v.ofJijxiMTiY.y^c ,  v.cxi  Tyj(;  ivroq  KaAA((J)w- 
viu^,  y.»)  ttw/xua/«5  k««  noAaxsiaj  vTa^yrovTat.  [Herald.~\  Ceterura 
enim,  ut  y«q  ap.  Graecos,  indicat,  aliquid  fupplendum  eCTe  ex  prae- 
cedentrbus :    ut  h.  L  Et  merito.   Hecte.  nunquam  enim  etc,   [  O.  ] 

fides  quaeritur  ajfertiojus'^  Fulv.  Urfin.  ajfertioni,  non 
male.      [  a  ] 

collectiones~\  i.  e.  ovWoyfSfxoi.  Vide  Quintil.  Innit.  IX,  2. 
et  J.  Ch.  Th.  Ernefti  Lexicon  Tcclmologiae  Lat.  Rhetor.  h.  v.  [O.] 

Cap.  LIX..  —  angujli  pectoris  reprehenfio  ]  Anguftum 
pectus  appeliat  /wfK^iovpLj^ov    et  velut  fxty.qok6ycv.     \_  Herald.\ 

quod  cum  Jpinis  nafcuntur  et  purgamentis  aliis  ~\  Pur^a- 
menta  h.  \.  inutiles  herbae ,  lolium  etc.  Palladius  dc  Re  Ruft. 
Lib.  I,  Tit.  35.  Paleas  et  -purgamenta  plurilius  locis  pcr  Jiortum 
difpofta  fimul  omnia ,    cum  nehulas  videris  iiiftare ,   comhures.    [  O.  ] 

uirumne  quid  glabre  cm  hirfuta  cum  afpcritate  proma- 
tur\  Haec  eft  emendatio  feliciflima  Hug.  Grotii  prolata  ab  N.  Hein- 
lio  in  Adverfar.  Lib.  IV.  C.  Q,  Cod.  MS.  grave ,  quod  autem  mini- 
nie  oppofitum  hirfutae  afperitati.  Al.  levc.  Fulv.  Urfin.  lene.  Sed 
optimum  glahre ,  quod  in  textum  recipere  non  dubitavi.  Sic  nolter 
iufra  Lib.  III.  dicit  glahritates  corporum  et  calvitia.    [_0.\ 

inflectatur  quod  acui\  Inflecti  videtur  hoc  loco  pofitum 
pro  circumflccti.  Nou  enim  hoc  loco  de  declamatione,  quae,  fi 
inala  eft,  omnino  intellectum  tardat,  fed  de  ftylo  litcraruraque 
liofitione  fermo   eft.      [  (9.  ] 


353  Aknotationes 

delurque  illis  immo']    Stewecliio  placet:   deturque  illis  funiist 
hoc  eft  ridiculis  optimorum    rcviptorum/c.  c.  Ciceionis,  imilatori 
bus.    Vide  Plin.  Lib.  I.  Epift.  V.   Sidon.  Lib.  I.  Epift.  I.  Pluva  col- 
legit  Meurfius  in  Appendice  Cvitici  Arnobiani  ad  Lib.  III.    [(J*.] 

voluptcUum  delinimenla  ]  Alii  delenimenta.  Sed  bene  defen- 
dit  vulj^atam  Oudendovpius  nd  Apulej.  Lib.  III.  deliiiiinenta  voluptatum 
optime  dicuntur  voluptates  quafi  unguen  aliquod  homines  mol- 
lieutes,   a  dclino ,   ere ,    i.   q.   delibuo.   [0] 

omne  fuum  Jludium  ~\  Ediiio  prioceps ;  omnes  unum 
ftudium.      [  C'.  ] 

trivialem  fludio  humilitatem  fecutos]  Studio,id  elt  confulto. 
Solinus  Cap.  XXXV4  Hi  delphines  crocodilos  ftudio  eliciunt  ad  na- 
tandum ,  demcrfique  ajlu  fraudulento  tenera  ventriuni  Juhternatantes 
fecant,    et  interimunt,     [  Herald.  j 

et  fop/iiflica  fe  potius  oflentatione  /actarent^  Sopliiftas 
appellabant  eo  aevo  eos  praecipue ,  qui  litevas  humaniores  tracta* 
bant,  et  in  rhetoricis  ac  poeticis ,  deniquc  in  fermonis  cura  et 
flofculis  clegantiae  colligendis  ftudium  fuum  occupabant;  quae  erant 
Rhetorum  et  Gvamniaticorura  praecipuae    partes.    [^Herald.'] 

cum  tihi  fii  ratio  cum  niah  fe  haheniibus  atque  aegris'^ 
Alii:  cum  tihi  Jt  oratio  etc.  Sed  ro  ratio  bene  defendit  J.  Fr.  Gro- 
nov.  Obfl".  Lib.  II.  Cap,  X.  Fiatio,  id  eft  negotium,  apud  Ciceronem 
aUquoties.     [  O.  ] 

fecus  pirilc^  Ita  reflituit  LuJ.  Carrio  ex  MStOi  Secus  anti' 
que  pro  fexu  aliquoties  np.  Arnobium,  v.  c.  Lib.  V.  Cap.  13.  et 
25.  Vide  intevprctes  ad  Fefium  v.  fexus.  Ita  Sallult.  Fragraent, 
Hiftoriar.  Lib.  II.  ytt  Metellus  in  ulteriorem  Hifpaniam  poft  annum 
regreffus ;  magna  gloria  concurrentium  undique ,  virile  et  muliehro 
fecus,  pcr  vias  ac  tecta  omnium  vifebatur.  ubi  vide  Corte  pag.  960. 
«t,  qui  omnia  antiqui  liujiis  et  obfoleri  vocabuli  loca  diligentet 
«oUegit,  J.  Fr.  Gronov.  ad  Liv.  Lib.  XXVt.   C.  4.7.    [O.] 

appliceiur^  Sic  editor  Leidenfis  ex  MSto.  Ceteri  applicet 
vitiofe,  quod  tanien,  more  fuo,  retinuit  Oberthiir.  id  quod  fequi' 
lury    [ci\.  haec.      [  <^.  ] 

pitiorum  criminamini  foediiaie'\  foeditatc  e  MS.  addit 
Meurfiu3,  optime.  Lipfius  emcndabat  vitio  vcrhorum  criminaminit 
BertiuS  vi  vitiorum.       [  <?•  ] 

flribiligines^  GloIIae :  Strihiligo,  csXety.iefAo;.  Gellius  Lib.  V. 
C.  20.  Soloecismus  a  Sinnio  Capitone  ejusdemquc  aetatis  aliis  im' 
"parilitas  appellatur ,  vetuftiorihus  Latinis  ftribiligo  dicehatur,  a  ver- 
fura  videlicet  et  pravitate  tortuofa  orationis ,  quaji  Jierihiligo  quaO' 
dam.  lElmenh.Ji     Viielur  derivatum  a  ffrgeipw,  rertere,  ffr^sySAOf, 


iN  LiBRUM  L  353 

fr^o(itXog.  llmc  fio  fteribiligo ,  ftrehillgo  ve\  ftrohiligo  legenclum 
ap.   Gell,      [a] 

JVonne  nUus  haec  ufria ,  alius  dicitls  hos  utres  ]   Ita  edidi 

Giini  l-uo;d.  Bal.  Vaiiarit  a;iteni  editores  :    Cod.  Mrf.  aiiud    -    — 

aliiid,  quod  iTianifelte  vitiofuin  Nnm  Inijiis  l-;cti()nis  fenfus  foret  { 
aliiiii  (h.  e.  ligiiificrttionc  di\'eifiunj  effie  iitria  ct  iitves ,  cum  tamen 
Vdcabula  ejuscloin  ftgnificationis,  at  divcrfae  terminntionis  et  r-eneris 
liic  eniimpret  Arnobius.  Lipiius  lcs-  uiiuhi  liaec  utria  ,  aliubi  —i- 
—  —  hcs  utres.  Keraldiis  in  Curis  fecundis  (contra  Salmafinra ) 
fcribit,  in  MSto  extitifle  alius ,    led  poiiea  alia  raanii,  alioque  atra- 

tnento  mutntura  elTe  \n  aliud ,   et  ipfe  legendum   exiftimat  alias   

alias,   Equidem  non  video,  quare  alius  —   alius  mutandiim  fit.     Prd 

titria utres  Gronov,  ad   A.  Gell.   Lib.   lll.  Cap.   16.  le^eh- 

dum  cenfet  utera  —  —  - —  uteros ,  quia  Gellius  1.  1.  IiDbeat  ute- 
rus.  SeJ  et  liic  nil  mutandum,  Novimus  enim,  complurcs  efus- 
modi  obfoletas  antiquioris  latinitatis  ter-minaliones  prorfus  interiifTe, 
alias  tantummodo  fervntas  in  Grammaticorum  citatis,  Et  Nonius 
V.  utres  aperte  dicit  etiam  neutrum  ufurpatura  ab  antiquis  cit?ns 
locum- Lncilii:   Andronius  Flacci  teget  utria.      [  O.  ] 

caelus  et  caeluni^  Vide  eundem  Nonium  de  indifcretis  eene- 
libus  V.  caelum  niiilta  exempla  citantem.     [  ^.  ] 

filus  et  filuni~\  Hoc ,  nefcio  qua  de  caufn,  Fulviiis  Urfinii» 
mutat  ni  hilus  et  hiium,      [  O.  ] 

cruciis  et  cj-ocum'}  Vide  eundem  Nonium  v.  crocum  neii- 
trum  citantem  ex  Salhilt.  Hift.  II.  Iter  vertit  ad  Conyram  urhem, 
■pajtusque  nemore ,  in  quo  crocum  gi^nitur.  quod  frapmcxitunj 
lieglectum  a  Cortio.      [  C.  3 

fretus  et  Jretuni^  llac  de  re  phua  proferuntur  exempla  a 
Kouio.  Scd  quod  ibi  e  Lucilio  proponitiir,  caeli  nomine  et  falis 
frstus,  legcrim  cot^li  tumen  et  jali  fretus.  Ita  fif^nificabat  Lucjlius, 
dici  ele^anter  Qoeli  lumen  pro  coclo ,  et  fali  fretum  pro  falo. 
[  Ilerald^] 

hoc  pdne  6t  hic  patiis^  Cliarif.  Inft.  Gramm.  Lib.  I.  p.  6g, 
Tanis  majiulino  gfnere  dicitur ,  tamelfi  iieutro  genere  Plaiitus  dixit 
in  Curculione : 

Haec  funt   ventris  ftahilimenta ,   pane   et  affa  hubula, 
Cf»    Nonium.      [  Elmeuh.^ 

hic  fanguis  et  lioc  Jangueri\  Vid.Nonius  in  yan "^uji,  Prifcian, 
Lib.  VI.  pag,  703     Lucret.  lib.  J.  vs.  857.    [Wem. ] 

canueluhrunv  —  eclndelaher~\  Vide  lis  Nonium  v.  cauda* 
lahrum.       [  idem.  ] 

I^picauio.s  ^   Itd  legend.  IVIS.  et  editio  Rom.  Epivandeos  vitiofe, 
Sueton.  de   ilhiitr.  Groninlat,  C.  i2.   Corneiius  Epicadus  JL.  Corr.elii 
Tom.  l.  Z 


354  Annotationes 

Stttlae  dictatoris  lihertus  calatorque  in  facerdotio  augurali ,  filioque 
ejw  Faufto  gratifjimus  fuit :  qunre  nunquum  non  utriusquc  Je  liber- 
tum  edidit.  J-U/rum  autem ,  quem  Sulla  novifjimum  de  rehus  fuis 
imperfectum  reliquerat ,  Ipfe  Jupplevit.  Cf.  I^iid.  Carrio,  qui  de 
homine  nuiltus  eft,  Lect,  Aniiq.  Lib.  I.  C.  13,    [  O.  ] 

Caefeliios']  Caerellius  Vindex  fcripnt  conimentarios  celebra- 
tilTinios  Lectionum  antiquarum,  tefte  Gellio  Lib.  VII.  C.  2.  qui 
illum  lioiiiinem  haiid  iniellig,entem  laudat,  Cilatur  quoque  a  Clia- 
rilio  I.ib.  1.  et  II.  et  Prifciano  Lib,  X.  faepius,    {^Elmenh.  et  0."] 

J^errios']  Intellii^endus  M.  Verrius  Flaccus ,  illuftris  Gvam- 
naticus  tempore  Augufti,  de  quo  pluribus  agit  Suetonius  de  illuftr. 
Grammat.  C.  17.  cujusque  opiis  de  Significatione  Verborum  in 
compeudium  redegit   Feftus.      [  O.  ] 

Scauron''^  Terentius  Scaurus  divi  Hadriani  temporihus  Gram- 
maticus  rel  nobilijjimus  ,  telte  A.  Gellio  Lib.  XI.  C.  24. ,  ubi  vid. 
Gronov.  Hujus  exftat  liber  de  Orthographia  a  Putfchio  editus.  [C>.] 

et  A^ifos  ]  Th,  Canterus  Var.  Lect,  I,  23.  legendum  exiftimat 
Gnifos  (^  M.  Anionius  Gnifo  memoratur  a  Suetonio).  Sed  ipfe  fen- 
tentiam  retractat,  monitus  a  Canione  Antiq.  Lect.  Lib,  II.  C.  11., 
qui  mulius  eft  de  Nifo  Grammatico ,  palTim  citato  a  Charifio,  Velio 
I.ongo,  Servio,  Prifciano.  Inter  alia  Faftorum  libros  confcripIilTe 
eum  teftatur  Macrobius  Saturn.  I.  C.  12.  quae  notitia  fugit  Car- 
rionem.      \.0.'\ 

Cap.  LX.  —  quod  oculorum  fufciperet  injectum  j  tvjv 
iTipXE^f/jw,  Nam  vocem  Graecam  exprimere  voluit  Arnobius. 
\HerahL  ]      Elm«nhorft.  in  ed.  Hanov.  leg.  conj.  fujiineret.    [(9] 

inertiffimae  contemplationis'\  Id  eft  contemplationis  obtu- 
fae,  hebetis ,  inipeditae,  infirmitate  humana  nequeuntis  adfpicere 
divina  ac  coeleftia.  Graece  /xuw^'.  Alii  ineptiffimae ,  inepte.  Equi- 
dem  leeendum  fufpicor  intentifjimae.    [  C?-  ] 

Quis  efb  enim  mortalium,  (jui  quiret  eum  videre?  quis 
cernere^  Hanc  lectionem  primus  reliituit  Stewechius.  Antea 
le^ebatur:  qui  quaereret  etc.  quod  ortum  videtur  a  librario  verba 
praecedentia  contemplationis  iuertiffimae  male  intelligente.  Sed  li 
Stewechium  fequamur,  in  pofteriori  membro  elTe  debuiiret:  qui 
cernere,  vel :  quis  ejt,  qui  cernere  etc.  Itaque  ma£;is  placet,  quod 
Heraldus  proponit  in  Curis  fecundis :  Quis  enim  mortalium  quiret 
eum  videre  ,   quis  cernere ,    deleto  eft.      l_0.ll 

primigenia  natura  ]  Supra  primigenii  motus  moderamen, 
Lib.  II.  Hahet  ergo  primigenios  ortus.  Martian.  Capella  Lib.  VII. 
de  Nupt.  Philol.  Tuae  fingularis  ■primigeniaequo  naturae  Jontem 
Juppiter  recognofce,    lElm^nh.2 


IN    LlBRUM    I.  355 

pel  qiialitate  vel  numine~\  Qualitas  idem  eft  quod  modo 
dixit  Arnobiiis  propriam  primigeniamque  naturam.  numen  id  quod 
baibare    dicimt    deitatem.      [  O.  ] 

Cap.  LX/.  —  latent  taliter  ijiuolutae]  Sic  emendavit 
Meuvlius  in  Append.  e  IMS.  Cod.  qui  liabet  latentaliter  involutue. 
Antea  edebatur  latenter  involutae,  pro  quo  Fulv.  Urlinus  mavult 
latentes ,  involutue.  Stewechius  :  latent  altae  ,  involutae.  Similli- 
mus  Ciceronis  locus  Lib.  I.  de  Divinat.  Cap,  XVIII.  latet  fortajfe 
caufa  phfcifritate  involuta  naturae.      [  6^-  ]     ^ 

ft  prius  te  formares  ad  non  credenai  frontem ]  Ad  obfti» 
iiationem  paeue  impudentem.  Dixiflet  taraen  clarius:  et  prius  tuam 
formares  ad  non  credendum  frontem :  ac  potius  etiara  firmares,  quam 
formares ,    ut  dicimiii  durare  frontem.      [  Hern/t/.  ] 

Cap.  Z,X//.  —  Sed  more  ejl  fiominis  interemptus.  JXon 
ipfe  etc.  ]  Difputat  baec  Aniobius  e  Gnolticorum  vel  Docetarum 
doctrina ,  qui  fiatuebant  aeonem ,  (ut  dicebant)  Chrifi.um  cum 
Jefu  filio  Mariae,  dum  in  terris  viveret,  conjimctum,  fejunxiffe 
fe  ab  illo,  antequam  cruci  affigerctur;  adeoque  non  Chriftura 
filium  Deij  fed  hominoni  Jefum  filium  Mariae  in  cruce  necatum. 
Hoc  fcil.  eral:  Cerinthi  et  Ebionitarum  dograa.  Vide  Irenaeum 
adv.  Haeref.  Lib.  I.  Cap.  XXV.  XXVI.  ed.  Erasmi.  In  hoc  et 
aliis  loci?  coraphiribus  Gnofticum  facile  agnofcimus  Arnobium, 
rnaxime  autem  Libro  II.  in  iis ,  quae  de  ojigine  animarum  difpu- 
fat.      [  O.  ] 

homo,  quem  induerat^  Homo  i.  q.  Immana  natura.  Ita 
Lactantius  Inlt.  Lib.  IV.  Cap.  X.  homini,  quem  induerat ,  quem 
gerehat ,  ubi  vid.  Biinemann.  pag.  452.  Concretum  pro  abllra- 
cto.     [0. 3 

Jl  quo  tempor.e  Sihylla  praefaga ,  oracula  ete.']  Ita  Fulv. 
Urliniis  ,  quem  fecuti  omnes  reliqui  editores  Arnobii.  Cod.  MS. 
et  editio  Roniana  habent:  Si  quo  tempore  Sihylla  praefagia ,  ora- 
cula,  quod  defendit  Heraldus  more  Arnobii  plura  ejusmodi  voca- 
bula  idem  fignificantia  coacervandi.    Vide  fupra.      [  (-^- ] 

f  Bacia ,  fi  Helenus^  Haec  eft  fagaciirima  conjectura  J.  Mer- 
ceri  pro  lectione  antiqua:  f  vates ,  fi  Helenus.  Quod  fi  legamus, 
Tequens  aliique  vates  hariolantes  injucundam  fane  efliceret  repeti- 
tionem  :  neque  veroliinile  eft  in  hac  celeberrimorum  vatum  recen- 
fione  Bacidem  omillum  fuilTe  ab  Arnobio,  praefertim  cum  Clemens 
Alexandrinus,  quem  nofter  ftudiolillime  fequitur  et  faepius  ad  ver- 
bum  exprimit,  illius  meminerit  Strom.  I.  p.  398*  1^^  Bacide,  vate 
Boeotio,  locns  clallicus  eft  ap.  Paufdniam  in  Boeoticis.  Duo  ejusdem 
nominis,  alterum  Boeotium,  alterum  Avcadem  ftatuit  Clemens  l.  1. 
Tres  fuifle  Bacidcs,  docet  Scholialles  Ariltophan,  ad  Pccem  vs.  1071. 

Z  2 


35^  Annotatione^ 

et  Aelian.  Var.  Hift,  XII,  55.,  iibi  viJ.  intpp.  Cf.  Weffeling.  ad 
Ileroclot  VIII,  20.  et  Davif.  ad  Cic.  de  Divinat.  I,  ig.  Helenus 
cui  non  notus  e  pulch^nimo  illo  Epifodio  Vii'^ilii  A.t;n.  VIII,  29/f? 
ubi  vide  Hevne   V.  G.   in  Excuifu  X.      [  O. J 

Jl  Afartiiisj  Hunc  v.Tteni  illuftrem  dicit  et  duo  ejus  vatici- 
nia,  alternni  de  Cannenll  clade ,  alterum  de  ludis  ApoUini  voven- 
dis,  citat  LiviusXXV,  i2,    Plinius  Hift.  Nat.  VII.  C.  33.    Divinitas, 

ait ,   et  qitaedam    Loelituin  focietns  fuit —    ajjud  Rnnianv.  in 

IVlartio.  ^Lii ciorum  fmtrum  meminit  Servius  ad  Aen.  VI,  70.  72. 
Syin:nachu8  l,ib.  IV.  Epift,  ^55.  et  iniprimis  Ciccro  fie  Divin.  I.  jO., 
iibi  vide  i).)vif.  [O.  ]  Conf.  Feft.  in  Ncsumate  et  N:'^ulus. 
^^mmian.  MBrceHin.  Lib.  XIV.  Ihdor.  Ori^ii  Lib.  VI.  Macrob. 
Saturn    Lib.  I.Cap    ,\'VIF.  et  alios  plnres.      [ /Wpu/-/.  ] 

yiai  reriirri  poftulantihus  ex)'licabant^     Lvcophron: 

O'ijov;  TvXiffv^MV.       [^  Herald.~\ 

asjainii  honiinis  fuit,  noii  ipjius ;  gejlaminis ,  non 
gejlantit>^  Ita  fulv.  UrGnus.  Cod.  .MS.  asfumtio  hominis  fuit 
ipfius  ^"Jt  >minis  etc.    nullo    fenfu.       [  C>- ] 

Ca/>.  L,}iJlI.  —r-  Et  in  abditos  recejfiis  thejauri  interio- 
ris  inducere^  Hefvchius:  Qvjsav^h^  —  s/;  'lytiXixocruiv  xa<  x?*)" 
/uarwv  Ka/  iipwv  iiraSiTtv  onAOf.  Rccte.  Significat  igitur  Arnobius 
adytum  ,  >j  TO  «ironf  u$)ov  /m£^o?  tov  is^oZ  ,  ipjius  Jacri  ■penetralia, 
quae  dicit  Apulejus,  ubi  iraa^^o,  et  caet<"ra ,  quae  nuftis  olt.ende- 
bantur  ,  cum  confecrarentur ,  cuftodiebantur.  Et  refpicere  videtur 
ad  veterum  PhilofopUorum  Xoyovq  tsWTa^iHOu;  6t  ilaMTiqtv.o6q.  lUi 
tradebantur  roli  st,ui ,  iis ,  quibus  nondum  patebat  thefaurus  inte- 
rior;  ifti  commictebantur  toT?  /ue^nuvj/jtlvojj,  iis ,  qui  legitirae  ini- 
tiati  erant  et  confignati.      [  Herald.^ 

vel  potejtate  inverja  ]  Haec  eft  feUcilHma  emendatio  edito- 
ris  Lugd.  Bat.  Cod.  MS.  vel  potejiate  univerfa ,  quod  Stewecliius 
xnutavit  in :  vel  -potejtates  univerfas.  ■potejiates  fcil.  pro  iis,  qui 
poteftate  praediti  funt,  ut  in  Capite  fequenti  nohilitates  pro  nobi- 
libus.      [  6»  ] 

qiii  claudus  praecipiebat  incedere]  In  Romnno  Codicc  legi- 
tur:  praeciebat,  unde  Gelenius  fecit:  faciehat.  Ego  malo  legere 
praecipiehat.  Dicit  enira  Dominus  in  EvangeUo :  Vade  et  amhula. 
[  Fh.   Cfinter.  ] 

alligare'\  Cod.  MS.  caligare  vitiofe.  Fulv.  Urfinus:  colli- 
gare.      [  O.  ] 

lefumy  cui  vellet ,  indicere]  Id  eft  dicto,  verbo,  nuda 
jufTione  (  ut  ait  Arnobius  fupra  )  ietum  afferre.  Diverfo  nonniliil 
fenfu  indicere  fupra  Cap.  Hlt  *  ubi  vide  notas.     iO.\ 


IN     LlERUM    I.  357 

durifjlmlsqiie  latronibus  ]  Fulv.  Urfin.  dinjjimis.  [0.'\ 
di(jigna(ftt\  Amat  lioc  verbiim  Araobius.  Sit  iiifra  Lib.  Vrf. 
C.  6.  haboatqut^  pro  vulnere,  fi  quid  nnimal  cae.cum,  atque  iii  nubit 
hus  femj>nr  ignorationis  incedens  difjignaverit ,  dixerit ,  quo  illoruin 
minueretur  auctoritas.  Ita  difjignare,  difjtgnator  paflim  ap.  noftnnn. 
Gesnei-.  in  Thefanro  diffgnare  piitat  iJem  elle  quod  defignare. 
Equtdem  crediilerim,  noniuuil  interefle,  ut  fit  diffigr.are  i.  q.  difpe- 
fcere ,  diJlfibuere,  vel  potius  vnria,  diverfa  delignare,  ut  h.  1.  di- 
verfos,  mnltiplices  cruci-ttus.  Ita  difjignatores  dicebantur  apud 
Romanos ,  qui  loca  in  thcatris  fpectaloribus  diltribuebnnt.  Viile 
Schol.  ad  l]ornt,  I.  Epili.  VII.  vs.  6.  et  J.  Lipf.  de  Amphitlieatro 
Cap  15.  pag.  10,^5.  Oper.  ed.  Vefal.  Tom.  III.  [  O.  ]  Nefcio  aii 
vana  Iit  in  tali  qiiidem  fcriptore  fubtilitas  diftinouendi,  omninoqiie 
rectius  videtur  Gesneri  judicium.  Immo  multi  recentiores  medio 
etiam  aevo  librarii  nffectarunt  diffnire,  difflnitionem,  diffrgnare  etc. 
■pro  de^inire ,  defignare.  Ceteruni  pro  ilib  discrimine  laudari  pota- 
rant  interprefes  ad  )'Iauti  Poenul.  Prolog.  vs.   iq.    [_Ochsner.'] 

Cam  enim  de  animarum  periculis  multa  niala  de  illarum 
contra  injinuator ,  magijter  aique  auctor  etc^  J^ocus  mifere 
deturpatus  et  in  toto  Arnobio  facile  corruptilumus ;  de  quo  auten;i 
fanaudo  defectu  emendatiorum  Codicuai  videtur  defperandum  elTe. 
Quae  interpretes  ad  illum  contulere,  haec  funt.  fulv.  Uilinus  le^it: 
de  aniiiiaruin  -pcricuUs  mult({  inedelarum  cpntra  injinuator ,  mas^ijter 
atcfue  au  tor  etc.  quod  quid  fibi  velit,  equidem  nefcire  me  fateor 
cum  ignarillimis.  lleraldus  et  Stewechius  hiaturn  orationis  fufp;- 
Cati  locum  ita  edideruiit:  Cuni  enim  de  animarum  periculis  niidta, 
muha  malit  de  illarum  ♦  =^  •<^  *  *  *  contra  infinuator  ptc.  Editip 
Piomaiia  recentior  de  anno  *5|83'  ^otum  locum  ita  reftituit:  Cum 
eniin  de  aniinarum  -periculis  multa,  multa  de  illarum  natura  (  fcil. 
diceret)  injinuator  magijter  atque  auctor  ad  ojficiorum  convenieii' 
tium  fines,  vias,  leges  et  conjtituta,  direxit ,  non  fuperbiae  fajtuni 
comminuit.  Quae  lectio  ferri  poffet,  fi  niodo  libris  antiquis  juva- 
retiir.  iVIagisi  placet  eraendntio  Oudendorpii  ad  Apulej.  Met. 
Lib.  Vn.  png.467.  Ifiiientis:  Cum  enim  de  aniniarum  periculis  multat 
multa  de  medrlarum  natura  injinuarec ,  magijter  atque  auetor  elc. 
Infnuare  apud  illius  arvi  fcriptores  faepius  i.  q.  indicare ,  docere. 
Sic  ipfe  Arnobius  iuha  Lib.  II.  C  10.  (^uid  enim  aliud  Je  fpcnd:'r.it 
vel  infmuare  ToJJe  vel  tradere.  et  Lib.  V.  Cap.  2.  Pro  veris  et  vdut 
quiddaju  mirabile  infinuare.  Dictys  Cvetenfis  de  bello  Troj.ino 
Lib.  II.  C.  9.  Is  namque  tmn  moefto  luctu  jigamcjnnoni  injumans, 
quae  circa  filiuui  ejus  evenijjent.  et  Lib.  V.  C  l/\.fua  quippe  operu 
injinuantibus  id  uhlatum.  iVlihi,  li  quid  tentare  liceat,  poit  v.  inji. 
nuator  videtur    elle  a^iquot   Liaeariim   lacun»,    et    prius    oiaiionis 


558  Annotationes 

nienibinm  fortafTe  it.i  rertituendnm :  Cnin  eitim  de  animarum  ■peri» 
culis  multa  mula  difjionaret  ( pi'*-'  de  illarum)  contra  inRnuatores 
*  *****  mttgijler  atque  aucior.  Piito  ftil.  Arnobium  b.  1.  caiifas 
inimicitiae  et  odii  popiili  Juilaici  adverfus  Clniituin  expofuilTe,  et, 
li  qiiid  viilcoi  particula  enim  aperte  declarat ,  huec  elle  cum  fupe- 
rioribiis  coiijuni^enda  ,  ubi  de  immanibus  diiriiriniisqiie  latronibus, 
qui  Cliriflo  maims  injecerant,  fermo  elt.  Verba  magiller  atque 
auctor  etc.  mihi  videjitur  finem  novne  periodi  eflicere,  iu  qiia  gene- 
ralim  de  Chrilti  doctnna  eyerat  Arnobius ,  cujiis  aiitem  initium 
incuria  librariorum  excidit.  rnala  dijjignartf  iiitcrpretor  mala  di^ 
yerfa ,  multiplicia  praedicere ,  niinari.  vide  fiipra  eodem  capite. 
injinuatores  explico  vel  doctores ,  vel  horaines  malis  artibus  fefe 
aliis  inhnuantes,  gratiamque  popularem  captaiites ,  quales  apud 
Jiidaeos  erant  Pharifaei,  in  quos  vehementiffime  Chriltum  invectum 
novimus,  v.  c.  Matth.  XXIIl.  toties  dicentem  :  vaeh  vobis  Pluiri" 
Jaei !  Quid  quod  huic  conjecturae  etiam  favero  videntur  verba  fe- 
qiientia :  ^on  fuperhiae  fajlum  comm^nuit.  At  jiidicent  doctior 
res.     [  6>.  ] 

Cap.  LX.IK.  —  quem  tenere  nemo  hominum  pofjit  ulllu^ 
facinoriH  in  reatii~\  Hoc  Chriltus  ipfe  de  fe  teltatiir  Joh.  Vllf. 
VS.  46.    T«<  g?  -0/1*01«  l^kiyy^ii  fxf,  irifyt  ccua^rioC    f_  Elmenli.J 

donaria  fpoliant  pupulanturque  femplorum,  ]  Proprie. 
Hmc  infpoliatum  templam  .ippcllat  Salhiltiiis  iuviolatum,  iaxjkov.  et 
templorum  fpoliatores  h^oavkovg  appellat  Jul.  pirmicus  locis  infini- 
tis.      IHcrald  ] 

qui  profcriptionihus ,  exiliis ,  caedihus  etc^  Ita  optime 
locum  reftitiiit  Heraldus  in  Curis  fecundis  et  Salmafius  in  ed.  I,u»d. 
Bnt.  Antea  legebatiir  et  fuis  caedihus  ,  pro  quo  Fulv.  Urlinus  iiia- 
lebat   et  faevis   caedibus^      [  ^- ] 

qui  matronarum  pudorem  ac  virginum  yi  fuhruun^  licen- 
tiofa^  Socrates  Libro  I.  Hiltoriae  Eccleliallicae  Cap.  II.  inter  tyran- 
iiica  iVIaxentii  facinora  flao;itiofam  illam  licentiam  numerat:  Majiv- 
T104  h'i  xay.iDj  tol/?  Pw/xa/oi/;  eTaro/Bs,  rv^avvty.fM  yLta^Xov  v]  ^affikiM.M 
T^OTw  j^pw/xivof  y.ar  auTiJuv,  /xo/p^HUoiv  avai5>jv  t«;  rujv  tXtvSi^ujv 
yvvalnas ,  y.ai  ■jroXA.cJf  avai^wv ,  y.ai  TtciiMV  rct  rovrotg  nnikovSoc. 
lHerald.-\ 

appellatis  indigetes  atque  divos-\  -^^ujaf.  Dio  CafT.  Lib.  LI. 
Julium  Caefarem  ab  Auj^ufto  in  cenfum  Deonim  relalura  ait,  et 
}jpu;a  Jiilium  appellatum ,  id  elt  Divum  Jidium.  Deos  autem  qiian- 
doque  dicebant,  non  Divos,  et  Graeci  Divos  Ssovg  verierunt  fa»'pius. 
Lucianiis  in  Longnevis  :  '.AToXAo&uufoj  hs  0  n.i^yafjnjvtvg  ^ijrwq  l^tov 
KaiffapOf,   iriipavoO  hib«Cy.akos.     [^  Herald.  ]j 


IN   LlBRUM    I.  359 

puh'inaribus ,   aris ,  templis  etc."^     Prudentliis  : 
Hutu    moreni    i^eterum    docili  jam  aetate  jecuta 
Pojleritas ,    menfe  atque   adytis ,    et  jlamine ,    et  aris 
Jngujium   coliiit ,     vitulo   placavit    et   agno, 
Strata   ad  -pulvinar  jacuit. 

Hic  hoiios   ig;itur  Julio  piimum   impertitus  ,    Auguflo  deinde,   et 

ceteris  deinceps,      [^Jdem.^ 

ludorum  et  celehritate  natalium'^  Transpo/itio  frequens 
Arnobio  pro  luJorum  celebritate  et  natalium.  [  t?. }  Julii  Caefaris 
za  "ysvsffia  irovTa;  soqToii^tiv  Triumviri  ^va.yv.accx^v ,  qui  hoiios  ad 
ceteros  poftea  propngatus.  Dio  CalF.  I.ib.  XLVII.  [Herald.']  Sic 
plane  Vellejus  Pat.  II,  6Q.  Senatus  et  auctoritute  Confulis.  ub^  vid, 
Ruhnken.    [Ochfner.'} 

i-iias  vejlras  fecant^  Fulv.  Urlin.  conjecit  vhia  veftra. 
male.  Ita  Jul.  Firmic.  Aftron.  Lib.  VIII.  Cap.  VH.  alicnas  vitas 
amari  Jermonis  licentia  pul/ent.  Secare  proprium  de  Satyrarum 
fcriptoribus,     Perlius  Sat.  I.  vs.  115: 

—   —  —  —    Secuit  Lucilius   urhem, 
Te  Lupe,    te   JVIuti ,    et  genutnum  fregit  in  illis. 
[  IleralJ.  et  Elmenh.  ] 

qui  fui  temporis  pofleris  notas  fcriptoi-um  perpetuitate 
prolatani'\  Ita  !  ulv.  Uriin.  et  Elmenhorlt.  Conltructio  haec  eft: 
qui  jui  teinporis  notas  (  i.  e.  ignoniinias,  infamias  )  pojieris  prolfi- 
tant  fcriptoruni  perpetuitate.     Cod.    MS.  et  ed.  Rom.  qui  in  tempo- 

ris  pofieri  notas —  —   prolatant,      Scd  ita  manca  elt  orntio  : 

deelt  enim  accufativus,  ad  quem  referendum  lit  prolutant.  Stewech. 
qui  in  tempus  pofterum  notas  etc.  Alii :  perpetuitatem  prola- 
tant.     [a] 

qui  matrimonia  fuadent  habenda  ejfe  communial  Plato- 
nem  taxat,  qui  in  Timaeo  et  de  Repubiica  doguia  hoc  introducit. 
[  Elnienh.  ] 

gui  cum  pueris  cubitant  formofis'^  Videtur  his  Socratem 
tangere  Arnobius,  cui  recentiores,  imprimis  patres  EcclefialKci,  hoc 
crimen  impingebant ,  gentiles  etiam ,  v.  c.  Lucianus  in  Vitanim 
auctione  C.  1 5.  Cf.  J.  IVT.  Gesner.  in  libello :  Socrates  fanctus 
■praederajta,  et  virum  amicilRmum  H.  Brerai  ad  Cic.  de  lato 
Cap.  V.      [  O.  ] 

qui  pecudes  i^os  ejfe  etc,  ]  Perftriugit  hic  quaedam  Stoico. 
rum  dogmata.     [HeraLd.] 

hibliothecarum  reponiti%  in  arcanis~\  Nec  libros  eornm 
folumi  fed  imagines  etiam  ec  itatuas,    ^uod  obfervabamus  ad  iVlar* 


360  Annot^attonbs 

tialcm.  [^HeralJ.']  Quinqiie  praefertim  in  locis  inrcnio  cbllocatai 
fiiinTe  al)  .;iiiiqiiis  imagines ,  Afio,  I>imiae,  Ciibiculo,  Pinaco- 
theca ,  Bibliotheca.  Noc  eaedem  crant  iu  omnibiis.  In  Atrio 
gentilitiae  imao,ines ,  et  avorum  ex  cera  exprefli  vultiiS  orrline  fta- 
bnnt.  Fovis  vero  et  in  limine  corum  imngines  ponebantur  ex  aore, 
folidave  alia  matevia,  qui  prae  ceteris  illulties  atqne  infiiines  exfti- 
tfei-jnt.  De  iitrisqiie  Fliniiis  Lib.  XXXIV.  Cap.  2.  la  Cubiculii 
Lnres  evant :  et  in  totura  qiias  Cubiculares  ap^elldbant  im.T2;ines, 
iit  eonim  quos  cariflimos  habebant,  Iii  Pinacntliecis  temere,  neque 
ad  vivitm  exprefTas  imagineS ,  aut  Deoruni  atque  Heroiim ,  fivd 
fabiilas  aliqiias  atque  hiftorias  dtpictas  habebant.  Vide  Plin.  Libi 
XXXV.  C.  2.  et  Petron.  Cap.  33.  init.  Supereft  Bibliotheca,  (graece 
/.novvslovy  in  qua  eruditoriim  horninum,  ilt  Philofopliorum ,  Ora- 
tovum ,  Poetarura,  imagines  pofitae ,  partim  exprefTae  ad  vivum, 
partim  confictae.  Plinins  loco  citnto  aliique  fexcenti.  [_Petav.  ad 
Synef.  Encom.  Calvit.  Commentar.  pag.  26.]  Meurf.  conj.  in  arci' 
vis.     [  O.  ] 

quddrigis  et  Jlatuis  muheramini^l  Nempe  ftatuis  curulibus» 
quae  non  loliini  n).ignis  heroibus  et  beliica  laude  flprentibus  exci- 
tatae ,  fed  Ihertibus  etinm  quandoque  horoinibus  et  plane  oicnX» 
«/yxTc;?,     Ut  caufldicis.       [  H^rfl/J.  ] 

folum  Chrijlum  cowellere ,  dilacerare  ^  potejlis  Jl  Deum, 
vultis^  Ita  ed.  Lugd.  Bat.  convellere  eft  ex  emendatione  Gelenii» 
Cod.  M3.  et  editio  flomana  compellore  vitiofe  et  nullo  fenfu.  Se- 
quentia  ita  legit  Merceriis :  dilacdrare  poleftis  ( i.  e.  audetis),  Ji 
detur ,  vultis  immo  folum ,  fi  licent  etc.  Fulv.  Urlin.  deum  ji  pojfi- 
tis.  Th.  Canterus :  dilacerare  poteftis ,  fi  eum  vultis,  vel  eum  fi 
rultis,  Sed  lul  mutandiim.  potejtis  fi  Deum  dictum  eft  pro:  Ji 
■poteftis  (eum  dilacerare)  ,  cum  Deus  fit.  Supva  appellnt  Arnobius 
Chriltum  Deum  et  quidem  interiorum  potentiarum  Deum,  Deum 
radice  ah  intima.       [  ^-  J 

cruentis  oribus  maiidere'^  Proprium  verbum.  Lucretius 
Lib.  IV: 

Et   quafi   pantherae   morfu    faevique    leonis 
Mandantur ,   magnis  clamorihus  omnia  complent, 

Ennius : 

Vulturis   in  fylvis   miferum  inandehat  hemonem.      [^Herald.J 

Cap.  LXF".  —  paratum'\  Ita  Salmaf,  in  ed.  Lugd.  Bat. 
MS.  prioatum.    Fulv.  Urlin.  pronum.    [_0.'] 

committeretis  i^os  tamen^  Proprin  locutio.  Infra  Lib.  If. 
jiegritudines  corporum  medinorum  committitis  manihus.     A.  Gellius 


IN    LlBRUM    I.  361 

Lib,  T.  C.  15:  Itaque  auditis,  non  aufcultatis  tanquam  fharma' 
copolam.  Nam  ejus  verha  audiuntur ,  verum  ei  iiemo  je  commit- 
tit,    cum  asger  eft.      [Herald.'} 

Eluxiil  Eleganter,  inllar /lamma€  fubito  erumpeiitis,  Vido 
Barth.  Adverf.  Lib.  VI.  Cap.  5.  p.  265.  Ita  et  relucefcere.  Gra- 
tius  Cyneget.  vs,  7 : 

Hinc  omne  auxilium  %'itae ,    rectusque  reluxit 

Ordo. 
et  Claudian.  de  Confulatu  Stilicbonis  Lib.  111.  vs.  64  : 

■ —  ' —   hic,    Stilicho ,    cunctis  inopina    reluxit 

Te   victore  falus.       [£?.] 
inJiumanitas  quae  tanta']    Ita  editor  Lugd.  Bat.  eJc  emen. 
datione  Meurfii.      Alii :    inhumanitasque  tanta.      ^O.} 

nuntiatorem  muneris  et  portiiorem  tanti'\  Ergo  -portitor 
jam  eo  ae%'o  ad  boc  exemplum.  Sic  tabellarios  portitores  littera- 
rum  appellat  B.  Hieronyraiis ,  quos  alibi  hajulos  dicit.  Papias : 
Bajulus ,  portitor ,  gerulus ,  nuttitor.  [^Herald.'\  Conf.  Bartb. 
Adverfar.  Lib.  LIII.  Cap,  3.  pag.  2492.  et,  qui  ex  recentiori* 
Latinitatis  fcriptoribus  nubem  exemplorum  citat,  Savaron.  ad 
Sidon.  Lib.  VI.  Epift.  4,  pag,  590,  et  J.  Fr.  Gronov.  OblT.  Lib. 
III.  Cap.  20.  Jllunus  .nutem,  de  quo  bic  mentio,  cft  falutis  prae« 
eonium  et  veritatis  praedicatio.      [<?]• 

ruinis^  Scriverius  malebat  runis.  (Runa,  ae,  genus  teli. 
Vide  Feft.  )  nec  male.    quomodo  Ennius  dixit : 

Haftati  fpatgunt  haftas ,  fit  ferreus  imher. 
Sed  Cicero  firoiliter  loquntus  Lib.  III,  deLea^ibus:  Cajus  vero 
Gracchus  ruinis  et.  iis  flcis ,  quas  ipfefe  projeciffe  in  forum  dixit, 
quihus  digladiarentur  inter  fe  cives,  nonne  omnem  Reipuhlicae 
ftatum  permutavit.  et  Seneca  Epift.  IX. :  Quanto  hic  mirahilior 
vir ,  qui  per  ferrum  et  ruinas  et  ignes  illaefus  et  indemnis  evafe- 
tit.  [Meurf.  pa^^.  37.]  ' Ruinae  itaque  h.  1.  funt  lapides,  aediE- 
ciorum  dirutoium  rudera.      [O.] 

qui  non  modo  nullum  iniulerit  malum  nulli'\  Meurfms 
xnavult :  ulli.  At  duplicis  negationis  non  affirmantis ,  fed  vehe- 
inentius  negantis  more  Graecorum  pbira  exempla  affert  Vccbnerus 
in  Hellenolex.   Cap.  XXXV.  pag.  331.  ed.  Heufineer.      [O.] 

fed  aequaliter  benignus  hojlihus  dicere  eic.  ]  Haec  efi: 
Cod.  MS.  lectio  temere  mutata  a  Geleiiio  et  F.  Urfino :  fcd  aequa- 
liter  henignus  onXnihiis  docuerit.  aequaliter  henigHus  fcil.  fuerit. 
henignus  dicere  Graecismo  frequentiffimo,  TjaC'}  to  \iyirj,  Itaque 
non  opiis  eft,  ut  cum  editore  Lugd.  Bat.  legamus  diceret.  Si 
Tom^  I.  A  a 


36fl      Annotationes  in  Librum  I. 

quicl  autem  itJUtniidum,  malleni  dixerlt  t  quia  praeceiTit  imaZenV, 
vel  cum  Stewechio  ad  Lib.  II.  Cap.  I.  edixerit.  Gloffae  Membr. 
edicit  — —  totum  dicit  vel  foras  dicit ,  unde  ediitum.  Neque  hofti- 
hui  mutanduro  in  omnihus.  Videtur  fcil.  refpexiire  Arnobius  ad 
Terba  illa  D.  PauUi  ad  CololT.  I.  V9.  fli.  Ka«  0/jtaf  tots  ovTa; 
ti-K-^KkorqioifXiVCV^  v.ou  ix.SQO\jq  r^  iiavonx  iv  rolg  igyotg  toTj 
"jrovjipoTj ,  vuv?  Ss  aTOKftT>)AXa$sv  sv  Tw  (n6/-c«Tt  ryjg  CiAc^Hd;  avrou 
ii»  TOti  Sdvirov ,  TagiaffTj^crai  v/xa?  «yiovg  nai  a/iw/wouff  x«i 
«vSYjtXyjToii?   i««T£Vcox«ov    aurou.      [  ^>  ] 

homitie?u  fuuTn~\  i.  e.  liominem ,  quem  induerat,  asfum> 
ferat.   Vide  Notas  ad  Cap.  62.     [O.  ] 

tx  rebus  confe(^uentibus  ]   i.  e.  e  refoTiectione  fua,    [  (?.  ] 


CORRIGENDA  et  ADDENDA 

XN 

T  O  M  O    I.    A  R  N  O  B  I  r. 


I  N    T  E  X  T  U. 

Pag.  XVI  iin.   2  — .  Cap.  XI  leg.   Cap.   XL 

—  18  lin.  ult.  ■ —  bucculis  leg.  buculis 

(w-  44  —  27  _  potefiis  fi  Deum  vulti»  1»   potelHg  fi  Deam; 
vultis 

—  48  —  5  "^  amoverit  1.   amoverit. 
.—  62   — -   10   —   fonis,  1.  fouis? 

—  64  —      1   —  fitiUa  1.   fitiUa 

—  75  —   23  —.  inquiUni.  1.   inquiUni? 

—  go  —   23  feq.  —  fcire  autem  debuerat  caufarum  ut  omnitun 

-    con/titutor   1.    (fcire    autem    dcbuerat  caufa» 
rum   ut  omnium    confiitutorj 
—^     36  —      4  —  Nam  et  1.   (Nam   et 

—  —   —     9  —  motari.  1.  motari.) 

"- —  95  —      9  '- —  junctionis  1.  vinctionis 

-—  101    —  25   —  fed  qui  1.  fed  quid 

•— '  103   —      4  —  1"^  nuncupatur  I.  quod  nuncupatur 

—  150  —  33,  34  —  novem  cum  numinibus  1.  novem,    cum 

norainibus 

—  140  —  32   - —  ferendis  1.  terendis 

—  142   —   15  lumina  1.  Umina 

—  163  —  22   patitur   illud  1.  patitur,   illud 

—  171    -rr     3  —  ftudiam  1,  Itudium 

Aa  2 


pag.  173  ^n-   20  —  "t  le»   ppt  1.  ui  i<r»  eft, 

—  iq6   —      7  —  Eubolciis  1.  Eubuleus 

—  »88   —   »»•    12  —   furit   1,   fuit 

—  190  —    11   —  accipiant,  concubitus  1,  accipiant   concubituf 

—  * 97   —  34  —  alTentiainur,    I.   allentiaxnur 

—  199   —   26  —  vultus   1.   cultus 

—  200  —     8   —   turbida  vis,   movbi  1.    turbid»  yis  inorbi 

—  207   —      5   —    Aegyptus   1.   Acgyjjtiu^ 

—  259   —      6   —   ita   1.   ira 

—  270  —     7  '—  ftbi  1.  Abi 


IN  NOTIS   AD  LIBRUM  I. 

287  — -    12   —    Ita    edidi    ex    emendatione    1.    Ita  cdidi  pro 

captivitate  ex  emendatione 

288  —  50   —  Heraldi  in  rationihus  1.   Heraldi ,     vel  potius 

Canteri,   in   rationibus 
291    —   31   —   ejusmoJi    conjunctionum    transpofitioncm     1, 
ejusmodi    conjunctionum    in  directis  interro- 
gationibus   transpofitionera 
300   poft  lin.    12    infere   notam   fequentem:- 

Cap.    XHIJ.    neque    ad    vos   plurimmn\      Plurimunt 

pro    plus.     Sic    infra   Lib.    II.    Cap.   XI.   init. :      Et   quid   eft 

ijuod   in   hac    partc   aut   vos   ■plurimuni   habeatis,     aut    nos   mi- 

nus  ?  Vide  annoiationem   Heraldi  ad   fequentia    verba.    |]  O.  ] 

305  poft  lin.    40   infere  notularo: 

una  pariier  dejinitioiie  figamus  ]    figamus  i.  e.  con» 
fiituanius   tanquam  firraum  ralumque,  ponarous  extra  omnem 
dubitationis   aleam.      Metaphora  ducia  ab  iis  quae  clavis  £i- 
guntur.      £  O.] 
509   1.    10    [/t/eni.]   1.   {lierald.'^ 

311  poft  lin.    29   adde   notulam: 

rationem  imhrium  iempe/tatumque  finxerunf^  Scri- 
bendum  fixerunt.      [C^.] 

312  poft  lin.  24  infere  notam: 

niilla  deierminat  circumfcriptio ,  qualitatis  expers, 
quantiiatis'^  Th.  Canterus  v.  qualitatis  conjungens  cura 
circumfcriptio  legendum  conjicit :  nulla  determinat  circum- 
fcriptio  quantitatis,  expers  qualitatis.  Male.  Experteni  qua- 
litatis  quantitatis  Deum  vocat  Amobius,  cujus  neque  qua» 
litatem,   h.  e.  virtute»,  neque  ([uantitatem,  i,  e.  fummann  po- 


tentiam    et    omnipraefentiana ,    homines  queunt  vel  ingmio 
capere  vel  verbis  expriinere,      [O.] 
pag.    319   poft  lin.   23   infere  notam : 

qiLa  in  nati  regione'\      Cave    legas    innatl    iina    voce. 
Haec  eiiim  pTaepoIitioniim  trajectio  familiaris  Arnobio.  [O.J 
— .   323  poft  lin.   £2   adde  notam  fequentem: 

Pojlulahit  forfitan  infanior  et  furiofior  factus,  art 
fe  ita  res  habeat  coinprobari'^  Annon  legendum :  Poftu- 
lahit  forftan  infanhr  et  furiofior,  factis  (i.  e.  rebus  in  fa- 
cto  pofitis,  durch  Thfitfachen)  an  fe  ita  res  haheat  compro^ 
hari.  [O.] 
-—  531  lin.  15  poft  V.  obfoletas  —  adde  r—  Reliqui  liabent  va- 
letudines. 

—  333   lin.    i§  poft  V.   [^Elmenh.']  —  add.   —    Conf.    Schoett. 

gen.    ad    Juvenci  Hift.  Evangel.    I.  vs.  637. 
pag.    114.  ed.  Reufch.      [O.j 
— ^   335   poft  lin.   6   infere  notam  fequentem  ; 

quid  effet  Deus  i^eriis']  Malim  equidem  tjuis  effet, 
vel  potius ,  ex  more  Arnobii ,  qui  ejfet.  Vide  infra  ad  Lib. 
IV.   Cap.    IX.    notam  Heraldi.      \_0  ] 

—  339  lin.   20  poft  V.    [.l/eur/.  p.   32]  —  adde  —  Sic  etiam 

antiquioris  Latinitatis    fcriptores,  v.   c.   Piau» 
tus  Bacchid.  Act.  II.  Scen.  III.  vs.  57.: 
—  —  —  navem  extemplo  ftatuimus. 
Vid.   J.   Fr.   Gronov.   qui   de  hoc  verbi  uftt 
multus   eft  in  Lectt.  Plaut,  p.  1 73  feq.      \.0.^ 
*"■  34*    P°^  ^*"»  3^  infere  notam : 

fi  aliquaw  fuperlationem  res  capit  ]  Superlatio  i.  e. 
hyperbole.  Vox  Ciceroniana :  de  Oratoro  III,  55.:  i'e- 
ritatis  fuperhttio  atque  trajectio»  ubi  vid.  Harles  p.  624.  od, 
nov.  Exfuperantiam  vocat  Auctor  ad  Herenn.  Lib.  I.  Cap, 
VI.  Vid.  ibi  Graev.  pag.  17,  ed.  Burmanni  ct  Ch.  Th.  Er« 
refti  in  Lexico  Technol.  -Lat.  Rhetor.  v.  Superlatio.      [O.J 

—  344  lin.    ig   —   cujua   1.   cujus 

—  352  —  31   poft  v.    J.    Fr.   Gronov.    ad  Liv.    Lib.    XXVT. 

Cap.  47.  —  add.  —  et  Lindenbrog.  ad  Am- 
roian.   Marcellin.  Lib.   XVI.    Cap.  XI.     $.   9. 

—  353   "~"   27   "~"  v.   neglectum    a    Cortio    [C?.]    — •    adde  — 

Sic  etiam  Cornelius  Fronto  Libro  I.  de  Ora- 
toribus  in  Operibus  noviffirae  repertis  et 
edilis  ab  Angelo  IMajo  p.  226.:  Tihi  faepe» 
numero  curandum  crocum  in  theatro  longe  at- 
quo  alto  evpvimatur.     C  (?•  ] 


paff.  5o5  Hm.   54   —  qiiod  Jefenrlit  Hcraldu»    I.    quod  tanquani 
glollema    expungit    Canteius  >     defeudit    lle- 
raldus 
—  556  poft  lin.    19   infere  notam   fequenteni: 

quain  nec  ipfmn  perpeli  fiiccub^ijfct,  tanta  Jl  non 

figenda  res   effct  ]      Ed.  Romaiiu .-      quum  nec  ipfam    -perpeti 

fuccuhuiffet    vis  tanta  fi   von  agenda  res   effet.      Forfitan   le- 

genduin:     fuccubuiff^t,   fuis  tania  fi  non   agenda  res  effet, 

f  Canter.  ] 

»>—  360  Jin.    24   —  intpellerp,  vitiofe  et  nullo  (enfu.     Sequentia 

1.     compellere ,     vitiofe  ct  nullo   fenfu.      Th» 

Canterus  conj.:  compilare,  val  antiquo  verfao 

coacipilare.      Sequentia 


•     i 


^^  UlijpuUliUiiLUu  aA^oi»ffiii?>. 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


BR 

65       ^ 

A^53A3 

1816 
V.l 
C.l 
ROBA